PART 1: Ang Giyera Tuwing 5:15

Kung gusto mong malaman ang oras sa Angono Public Market, huwag kang tumingin sa relo.

Makinig ka sa Stall 14.

Tuwing alas-5:15 ng umaga, ihahampas ni Ate Vangie ang isang bangus sa sangkalan niya at sisigaw, “DANILO! Ilipat mo ang mga kamatis na 'yan! Lumampas na naman sa linya!”

At sasagot ang Stall 15.

“Anong linya? Ikaw ang lumalampas! Pati tubig ng isda mo, sinasakop na ang puwesto ko!”

At gano'n lang, bukas na ang palengke.

Labindalawang taon.

Isda laban sa gulay. Ate Vangie laban kay Mang Danilo. Dalawang magkatabing puwesto, pinaghihiwalay ng isang pulang guhit ng chalk at humigit-kumulang anim na libong reklamong hindi naresolba.

Nagtatrabaho ako sa maliit na administration kiosk sa tapat nila, kaya nasa front row ako palagi.

Singkuwenta y dos si Vangie, maliit, maingay, at laging suot ang gintong hoop earrings kasabay ng gomang apron niya. Kaya niyang maglinis ng tilapia habang iniinsulto ang mga ninuno mo nang walang naiiwang kahit isang kaliskis.

Halos sisenta na si Danilo, biyudo, makapal ang kilay, at may lumang San Miguel cap. Nagbebenta siya ng talong, ampalaya, kamatis, pechay, sitaw, at mga opinyong walang humihingi.

Pinag-aawayan nila ang lahat.

Presyo. Puwesto. Natunaw na yelo. Balat ng sibuyas. Mga crate. Electric fan. Kung luma na ba ang amoy ng isda ni Vangie. Kung mukhang “sumuko na sa buhay” ang mga kamatis ni Danilo.

Minsan, inilampas ni Danilo nang dalawang pulgada sa linya ang isang kahon ng kalabasa. Sinukat iyon ni Vangie gamit ang ruler.

“Limang sentimetro,” anunsiyo niya.

“Limang sentimetro lang!”

“Magnanakaw ka pa rin. Kahit limang sentimetro, pagnanakaw pa rin 'yan.”

Tuwang-tuwa ang ibang tindero. Mas tuwang-tuwa ang mga mamimili.

Tuwing Higantes season, humihinto ang mga turista habang nakalabas ang mga phone dahil akala nila, palabas ang sigawan.

Hindi.

O iyon ang akala namin.

Apat na taon na ang nakalipas, kinaladkad sila pareho ng tita kong si Tita Baby, na nagpapatakbo sa market office, at pinapirma sa isang kasunduang pangkapayapaan. Naunang pumirma si Vangie.

“Pirma lang naman,” sabi niya. “Bwisit ka pa rin.”

Pumirma si Danilo sa ilalim ng pangalan niya.

“Mabuti. Ayoko rin sa'yo.”

Paglabas nila, nag-away sila kung sino ang nagnakaw ng ballpen sa opisina.

Sa amin ang ballpen.

Gano'n ang Stall 14 at Stall 15.

Pagkatapos, dumating ang Hulyo.

Nagsimula ang ulan noong Lunes at nakalimutan na yatang tumigil. Pumapasok ang tubig sa ilalim ng mga shutter. Napuno ang mga drain. Lahat, nakatiklop hanggang tuhod ang pantalon. May mga umagang mas marami pa kaming palangganang pansalo sa tulo kaysa mamimili.

Pero nag-aaway pa rin sina Vangie at Danilo tuwing alas-5:15.

Umaraw man o umulan.

Lalo na kapag umuulan.

Noong Huwebes, nagsasalansan si Danilo ng mga crate ng ampalaya nang sumigaw si Vangie mula sa kabila ng linya.

“Hoy! Lumulutang na naman ang kangkong mo papunta sa mga isda ko! Kunin mo!”

Humarap si Danilo.

“Aba, Vangie, ikaw—”

Tapos, natigilan siya.

Napahawak siya sa dibdib, at nahulog ang crate mula sa mga daliri niya.

Biglang napaupo si Danilo sa gilid ng puwesto niya, na parang nakalimutan ng mga binti niya kung ano ang trabaho ng mga ito. Pagkatapos, tumagilid siya at bumagsak sa basang semento.

Siguro isang segundo, walang gumalaw.

Si Vangie ang unang kumilos.

Binitiwan niya ang isdang hawak at napakabilis na lumundag sa ibabaw ng cooler kaya natanggal ang isa niyang tsinelas.

“Danilo! Hoy! Tumingin ka sa akin!”

Lumuhod siya sa tabi nito, sa mismong maruming tubig-ulan.

Walong taon ko nang naririnig si Vangie na sumisigaw tuwing umaga.

Pero hindi ko pa kailanman narinig ang boses na iyon.

“Tumawag kayo ng ambulansya! Bilis!”

Pumipikit-pikit ang mga mata ni Danilo, at hinawakan ni Vangie ang kamay nito gamit ang dalawa niyang kamay.

“Gumising ka. Huwag kang gago. Hindi pa tayo tapos.”

Pagdating ng mga paramedic, inutusan niya ang mga ito na para bang pag-aari niya ang ambulansya. Pagkatapos, sumakay siya sa loob.

Sabi ng isa, “Ma'am, family only.”

Tinitigan siya ni Vangie.

“Tumabi ka, anak.”

Tumabi siya.

Sumara ang mga pinto. Umalis ang ambulansya.

At sa kauna-unahang pagkakataon sa loob ng labindalawang taon, sabay na natahimik ang Stall 14 at Stall 15.

PART 2: Ang Nasa Libro ng Upa

Bahagyang inatake sa puso si Danilo.

Parang kalokohan kapag sinabi kong “bahagya,” dahil walang maliit na bagay sa makita mong bumagsak ang isang lalaki sa tabi ng kahon ng ampalaya. Pero nang hapong iyon, nag-text ang anak niya kay Tita Baby na gising na siya, galit, at nagrereklamo na agad tungkol sa pagkain sa ospital.

Nanatili roon si Vangie.

Siyempre naman.

Tatlong araw siyang umupo sa tabi ng kama nito, pinilit siyang kumain ng lugaw, nakipagtalo sa mga nurse tungkol sa kumot niya, at inutusan ang panganay niyang anak na tingnan ang dalawang puwesto.

Nagwala sa tsismis ang group chat ng palengke. Sabi ng isang tindero, baka nakokonsensiya si Vangie. Sabi naman ng isa, lihim silang nagmamahalan.

Sumagot si Tita Baby, “Kadiri. Tigilan n'yo nga.”

Pagkatapos, may nag-post ng litrato labindalawang taon na ang nakalipas kung saan ibinabato ni Vangie pabalik kay Danilo ang isang kamatis.

Agad namatay ang romance theory.

Mas simple ang ipinag-aalala ni Tita Baby. Nahihirapan si Danilo nang buwang iyon. Lahat naman kami. Masama sa negosyo ang ulan ng Hulyo, at nabanggit na niyang kapos siya sa upa.

“Tingnan mo kung magkano ang utang niya,” sabi sa akin ni Tita Baby. “Ayokong upa agad ang problema niya paglabas niya.”

Kaya nang hapong iyon, kinuha ko sa cabinet ang mga lumang berdeng libro ng upa. Itinatago pa rin namin ang mga iyon dahil mas nagtitiwala sa papel ang dati naming clerk na si Nanay Charing kaysa sa computer, bangko, weather forecast, o sa karamihan ng mga taong buhay.

Bawat bayad ay may puting official receipt para sa tindero at dilaw na carbon copy para sa records namin.

Nahanap ko ang pahina ni Danilo. Hindi bayad ang Hulyo. Sige. Tapos napansin ko ang mga lumang entry.

Tuwing tag-ulan, iisa ang pattern.

Late. Late. Warning.

Pagkatapos, biglang: PAID.

Agosto 2018, Paid. Setyembre 2019, Paid. Hulyo 2021, Paid.

Laging cash. Laging panahong bagsak ang negosyo.

Kinuha ko ang isang dilaw na kopya mula sa plastic sleeve nito. May sulat-kamay ni Nanay Charing sa likod.

Bayad ni Vangie. Huwag sabihin kay Danilo.

Tinitigan ko iyon.

“Tita.”

Nag-i-stamp siya ng mga permit sa likod ko.

“Hmm?”

“Halika.”

“Bakit?”

“Basta halika.”

Tumingin siya sa ibabaw ng balikat ko, saka hinubad ang salamin, pinunasan iyon, at muling tumingin.

“Ay, susmaryosep.”

Tiningnan namin ang isa pang taon. Vangie. Isa pa. Si Vangie ulit.

Sa tuwing talagang gipit si Danilo, palihim na nagbabayad si Vangie sa opisina nang bandang hapon, kapag alam niyang nakauwi na ito. Pagkatapos, sasabihin ni Nanay Charing kay Danilo ang kung anong bersiyon ng, “Okay na. Bumawi ka na lang sa susunod na buwan.”

Mukhang labindalawang taon na palang naniniwala si Danilo na pambihirang maawain ang opisina namin.

Natawa ako. Hindi si Tita Baby. Kinuha niya ang divider na may label na STALL 14.

“Tingnan mo si Vangie.”

Tiningnan ko.

2016, ang buwang nagka-dengue ang bunsong anak ni Vangie. Bayad nang cash.

Sa likod ng dilaw na slip:

Bayad ni Danilo. Huwag ipaalam kay Vangie.

Ang sumunod. Danilo. Ang kasunod pa. Danilo ulit.

Hindi na ako tumawa.

Inilatag namin sa buong mesa ang mga dilaw na resibo.

Tatlumpu't isa.

Labindalawang tag-ulan. Mga anak na nagkasakit. Mga linggong binaha. Nabulok na paninda. Walang benta. Isang masamang Disyembre nang masira ang freezer ng isda ni Vangie. Isang Agosto nang mawala ang kalahati ng mga gulay ni Danilo matapos pumasok ang tubig sa likod na pader.

Tatlumpu't isang beses, pumasok ang isa sa kanila sa opisina namin, naglapag ng pera sa counter, at nagsabi ng kung anong bersiyon ng iisang bagay.

Huwag mong sabihin sa kanya.

Walang nakakaalam sa kanilang dalawa. Walang nagpasalamat sa isa't isa. Tuwing umaga matapos palihim na iligtas ang puwesto ng isa, babalik sila sa pulang guhit ng chalk at magsisigawan tungkol sa mga kamatis.

Dalawang beses binilang ni Tita Baby ang mga resibo.

“Labing-anim para kay Vangie,” sabi niya.

Binilang ko ang kabilang tumpok. “Labinlima para kay Danilo.”

Tumingin sa akin si Tita Baby. Tumingin ako sa kanya.

Pagkatapos, sabay naming sinabi, “Naku.”

Dahil kung may isang bagay na mas delikado kaysa sabihing labindalawang taon na nilang palihim na tinutulungan ang isa't isa, iyon ay ang sabihing mas marami nang eksaktong isang beses ang ginawa ng isa.

Winalis ni Tita Baby papasok sa isang sobre ang lahat ng tatlumpu't isang dilaw na slip.

“Kunin mo ang payong mo,” sabi niya.

“Tita, baka dapat hintayin muna nating—”

“Hindi. Habang naka-IV pa siya. Para hindi makatakas.”

Pumunta kami sa ospital.

PART 3: Kaninong Pangalan ang Nakasulat

Nakaupo si Danilo nang pumasok kami sa kuwarto. Katabi niya si Vangie, nagbabalat ng mansanas gamit ang maliit na kutsilyo at may mukha ng babaeng napilitang mag-opera.

“Kumain ka,” utos niya.

“Ayoko ng mansanas.”

“Hindi kita tinanong.”

“Bakit ang kapal ng hiwa mo?”

“Gusto mo pati kutsilyo?”

Naglinis ng lalamunan si Tita Baby.

Tumingala si Vangie. “Oh. Bakit kayo nandito?”

Agad na nag-alala si Danilo.

“Ang upa?” tanong niya. “Alam kong late ako. Paglabas ko—”

“Iyon ang dahilan kaya kami nandito,” sabi ko.

Inilagay ko ang sobre sa kumot niya, saka ibinuhos ang laman. Dumulas sa puting sapin ang tatlumpu't isang dilaw na resibo.

Kumunot ang noo ni Danilo. Tumigil sa pagbabalat si Vangie.

Kinuha ko ang isang slip.

“Agosto 2016. Stall 14. Bayad nang buo.”

Nagkibit-balikat si Vangie. “E di bayad.”

Binaligtad ko iyon.

“Ni Danilo.”

Nagbago ang mukha niya.

Hindi nang todo. Hindi agad.

Tiningnan lang niya si Danilo.

Biglang naging interesado si Danilo sa kisame.

“Ano 'to?” tanong ni Vangie.

“Hindi ko alam.”

“Danilo.”

“Matagal na 'yan. Hindi ko na maalala.”

“Sinungaling.”

Kumuha ako ng isa pang slip.

“Hulyo 2018. Stall 15. Bayad nang buo. Ni Vangie.”

Ngayon, si Danilo naman ang tumingin sa kanya, at ibinaba ni Vangie ang kutsilyo.

“Iba iyon,” mabilis niyang sabi.

“Ano'ng iba?”

“Mawawala na sa iyo ang puwesto. Nakakainis.”

“Kaya binayaran mo?”

“Ayokong may mas malala pang pumalit sa Stall 15.”

Bumuka ang bibig ni Danilo.

Sumara.

Bumuka ulit.

Nagpatuloy ako.

2019, binayaran ni Vangie si Danilo. 2020, binayaran ni Danilo si Vangie. 2021, Vangie. 2022, Danilo.

Anak na may sakit. Baha. Sirang freezer. Walang benta. Pangit na ani.

Bawat resibong bumagsak sa pagitan nila ay parang isa na namang maliit na bomba.

Sa ikasampu, basa na ang mga mata ni Vangie. Sa ikalabinlima, nagpupunas na ng mukha si Danilo habang nagkukunwaring makati ang mata niya.

Pagkatapos, nagkamali si Tita Baby na sabihin ang bilang.

“Tatlumpu't isang bayad,” sabi niya. “Labing-anim mula kay Vangie. Labinlima mula kay Danilo.”

Biglang umangat ang ulo ni Danilo.

“Ha? Labinlima lang?”

Napakabilis na humarap sa kanya si Vangie kaya umindayog ang hoop earrings niya.

“Labing-anim ako.”

“Mali ang bilang n'yo.”

“Hindi mali. Talo ka.”

“Paanong talo ako? Mas marami akong binayarang pera! Tingnan mo ang amounts!”

Dinampot ni Vangie ang tumpok.

“Akin ang mga 'yan!”

“Mga resibo ko rin 'yan!”

“Hindi! Ako ang nagbayad ng upa mo!”

“At ako ang nagbayad ng sa iyo!”

Bumilis ang pagtunog ng heart monitor, at binuksan ng isang nurse ang pinto.

“Sir, bawal ma-stress.”

Itinuro ni Danilo si Vangie. “Siya ang stress!”

Itinuro siya ni Vangie pabalik. “Labindalawang taong stress dahil sa mukha niya!”

Tumingin ang nurse kay Tita Baby.

Sabi ni Tita Baby, “Normal po 'yan.”

At ewan kung paano, lalo lang lumala dahil nagsimulang tumawa si Vangie habang umiiyak. Pagkatapos, tumawa na rin si Danilo.

Walang humingi ng tawad.

Siyempre naman.

Itinulak lang ulit ni Vangie ang mansanas papunta sa kanya.

“Kumain ka. May utang ka pa sa'kin.”

Kumuha ng isang hiwa si Danilo.

“Sa susunod na tag-ulan, babayaran ko ang dalawang buwan mo. Para lamang.”

“Subukan mo. Ibabalik ko ang pera mo.”

“Hindi mo malalaman.”

“Alam ko na ang style mo, gago.”

Pagkalipas ng dalawang linggo, bumalik si Danilo sa Stall 15 nang eksaktong alas-5:15. Naghihintay ang buong palengke. Walang umamin, pero totoo iyon.

Nagbaba siya ng isang crate ng kamatis. Tumingin si Vangie mula sa Stall 14. Sa loob ng limang napakagandang segundo, walang nagsalita sa kanilang dalawa.

Pagkatapos, itinuro ni Vangie ang mga kamatis.

“Danilo! Lumampas na naman sa linya ang mga kamatis mo!”

Naghiyawan ang buong palengke.

Ngumisi si Danilo.

“Anong linya? Ikaw ang lumalampas!”

Sa ibabaw nila ay may isang bagong asul na trapal.

Hindi dalawa.

Isa.

Nakaunat iyon sa ibabaw ng dalawang puwesto para hindi na tumagos ang ulan ng Hulyo sa pagitan nila. Itinali ni Vangie ang isang dulo sa ibabaw ng mga isda, at itinali ni Danilo ang kabila sa ibabaw ng mga gulay.

Naroon pa rin sa sahig ang pulang guhit ng chalk sa ilalim nito.

Siyempre naman.

Walang pinapayagang humawak niyon.

Pagkatapos, itinulak ni Vangie gamit ang siko ang isang mangkok na may takip patawid sa linya.

“Lugaw. Kainin mo bago lumamig.”

Binuksan iyon ni Danilo, sumubo ng isang kutsarang lugaw, at kumunot ang noo.

“Kulang sa asin.”

Dumampot ng kamatis si Vangie.

Yumuko si Danilo.