PART 1: Ang Perpektong Nagluluksa

Noong araw na kinuha ako para magkunwaring apo ng isang patay na lalaki, 43 pesos na lang ang laman ng wallet ko at may eviction notice na nakadikit sa pinto ng apartment ko.

Kaya oo, tinanggap ko ang trabaho.

“Pribadong pagtitipon ng pamilya,” sabi sa mensahe. “Isang hapon. Kailangang nakaitim. Sampung libong piso.”

Sampung libo para sa apat na oras? Kahit paboritong kabayo pa ng patay, papatulan ko.

Ang “casting agency” ay isang makintab na opisina sa Makati na walang posters, walang headshots, at walang ibang artistang naghihintay sa hallway. Isang abogadong may pilak nang buhok lang ang nandoon—si Attorney Gabriel Santos.

Sinulyapan niya ang résumé ko.

“Mara Reyes,” sabi niya. “28. Nag-aral ng teatro.”

“Puro commercials na po ngayon.”

“Anong klase?”

“Gamot sa sipon. Instant noodles. Minsan gumanap akong babaeng sobrang naantig dahil sa floor wax.”

Hindi siya ngumiti.

“Kailangan ng pagpipigil sa role na ito.”

“Sayang. Specialty ko pa naman ang floor wax.”

May inilapag siyang litrato sa harap ko.

Payat at istrikto ang lalaking nasa larawan, maputi na ang buhok, at mukhang naiinis ang mga mata kahit matanda na siya.

“Eduardo Villanueva,” sabi ni Attorney Santos. “Namatay siya noong Lunes. Pupunta ka sa burol bilang apo niyang matagal nang hindi nakakausap ng pamilya.”

Nawala ang ngiti ko.

“Kumukuha kayo ng pekeng kamag-anak?”

“Gusto ng pamilya na mukhang kumpleto sila sa burol.”

“Alam ba ng pamilya na peke ako?”

“Alam ng mga kailangang makaalam.”

Dapat tumakbo na ako palayo dahil sa sagot na iyon.

Pero tiningnan ko ang kontrata. Ang 10,000 pesos ay pambayad sa renta, pambili ng pagkain, at ilang araw na hindi ko kailangang magkunwaring sapat nang hapunan ang kape.

“Ano ang pangalan ng karakter ko?”

“Ana Reyes. Anak ng bunsong anak ni Eduardo na si Celina.”

Napatingin ako sa kanya. “Apelyido ko?”

“Nagkataon lang.”

“At ang tatay ko?”

“Tomas Reyes. Musikero. Patay na.”

Tomas Reyes din ang pangalan ng tunay kong tatay.

Napatawa ako nang kaunti, pero iba ang tunog nito.

“Ang weird naman.”

Pinagdikit ni Attorney Santos ang mga kamay niya.

“Karaniwan lang ang mga pangalang iyan.”

Nagpatuloy siya. Tatlo ang anak ni Eduardo: sina Ramon, Beatriz, at Celina, ang bunso, na nagpahiya raw sa kanilang lahat nang ma-in love sa isang mahirap na musikero at maglaho habang buntis.

Pagkatapos, dumami nang dumami ang mga detalye.

Tumutugtog ng piano si Celina. Ganoon din ang nanay ko.

Ayaw ni Celina ng papaya. Palaging inililipat ng nanay ko ang kanya sa plato ko.

Palaging pinipindot ni Celina ang tatlong parehong nota bago siya tumugtog ng kahit ano. Ganoon din ang nanay ko.

“Saan ninyo nakuha ang mga detalyeng ito?” tanong ko.

“Sa records ng pamilya.”

“Gumagamit ba siya ng sampaguita soap?”

Nag-iba ang mukha niya.

Sandali lang.

“Ano?”

“Ganoon ang nanay ko. Kahit mahal, iyon palagi ang binibili niya. Amoy bulaklak ang buong banyo namin.”

“Wala iyan sa notes ko.”

Tumayo ako.

“Masyado na itong kakaiba.”

Tumayo rin si Attorney Santos.

“Mara, sandali.”

“Alam ninyo ang pangalan ng tatay ko. May alam kayo tungkol sa nanay ko.”

“Sinabi ko na, ang mga pangalan—”

“Karaniwan. Oo, narinig ko.”

Kinuha ko ang bag ko.

Saka niya sinabi, “20,000 na ang bayad.”

Lumingon ako. Mukha siyang nahihiya, at lalo lang naging masama ang pakiramdam ko dahil doon.

“Bakit?”

“Dahil baka maging mahirap ang pamilya.”

“Mahirap paano?”

“Matagal na nilang binura ang pangalan ni Celina. Baka magulo ang lahat kapag nakita ka.”

Dapat lumabas na ako.

Pero tatlong araw lang ang ibinigay ng landlord ko. Hinahabol pa rin ako ng utang sa ospital ng nanay ko, limang taon matapos namin siyang ilibing. At buong buhay ko, tumatanggap ako ng roles dahil may ibang taong naniniwalang bagay ang mukha ko sa kuwento nila.

Kaya pumirma ako.

Sa Villanueva estate sa Tagaytay ginanap ang burol—iyong klaseng bahay kung saan nagsasampalan ang mayayaman sa teleserye sa tabi ng fountain.

Sinalubong ako ni Attorney Santos malapit sa gate.

“Late ka,” mahinang sabi niya.

“Nanghiram pa ako ng sapatos.”

Sinulyapan niya ang itim kong heels.

“Masyadong maliit.”

“Ganoon talaga kapag nanghihiram.”

Sa loob, punô ng puting bulaklak ang bawat mesa. Mahihina ang boses ng mga tao habang pinagmamasdan nila ang isa’t isa nang matalim at sabik.

Inakay ako ni Attorney Santos papunta sa isang matangkad na babaeng nakaperlas.

“Beatriz,” sabi niya, “si Mara.”

Biglang tumigas ang mukha niya.

Hindi malungkot. Hindi nalilito.

Galit na galit.

“Dinala mo siya rito?” bulong niya.

“May karapatan siyang dumalo.”

“Artista siya.”

Parang nahulog ang sikmura ko.

Ibig sabihin, alam ni Beatriz.

Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa na parang dumating akong may dalang basura.

“Makinig kang mabuti,” sabi niya. “Sa likod ka uupo. Hindi ka kakausap sa reporters. Hindi ka lalapit sa kabaong ng tatay ko. Pagkatapos ng dasal, kukunin mo ang bayad mo, tapos umalis ka.”

“Ayos lang sa akin.”

Kumibot ang bibig niya.

“Hindi ka man lang kamukha niya.”

“Kanino?”

Pero nakatalikod na siya.

Lumayo ako kay Attorney Santos.

“Ano ba talaga ang pinasok ninyo sa akin?”

“Pakiusap. Manatili ka lang hanggang mabasa ang testamento.”

“Testamento? Wala iyan sa usapan. Sabihin ninyo ang totoo.”

Bago pa siya makasagot, may matandang babaeng may dalang tray na pumasok sa pintuan.

Nakita niya ako.

Nalaglag ang tray.

Nagbasag-basag ang mga tasa sa sahig.

“Celina?” hingal niya.

Kumakabog nang napakalakas ang puso ko, naririnig ko na ito.

Nagmamadaling lumapit si Beatriz. “Luning, tama na.”

Pero dumiretso sa akin ang matanda. Dumampi sa pisngi ko ang nanginginig niyang kamay.

“Hindi,” bulong niya. “Anak niya.”

Hindi ako makahinga.

Sa likuran niya ay may malaking memorial board na punô ng mga litrato mula sa buhay ni Eduardo Villanueva.

Si Eduardo noong bata pa ang mga anak niya.

Si Eduardo sa tabi ng berdeng gate.

Si Eduardo sa piano, may tumatawang batang babae sa kandungan.

At doon, sa kalahati ng mga litrato, naroon ang nanay ko.

Hindi babaeng kamukha lang niya.

Nanay ko.

Bata, buhay, at nakangiti sa bahay kung saan binura raw ang pangalan niya.

PART 2: Kung Sino Talaga ang Kumuha sa Akin

Dumiretso ako sa memorial board at hinablot ang pinakamalapit na litrato.

Mukhang 17 ang nanay ko roon, suot ang maliit na gintong kuwintas na may araw na ibinigay niya sa akin bago siya namatay.

May nakasulat sa likod: “Celina and Papa, Christmas 1987.”

Idiniin ko ang litrato sa dibdib ni Attorney Santos.

“Alam ninyo.”

“Oo.”

“Alam ninyong nanay ko siya?”

“Oo.”

Nagkagulo ang buong silid. Sumugod sa gitna ng mga tao si Ramon Villanueva, isang malaking lalaking may galit na mga matang katulad ng kay Eduardo.

“Ano ito?”

Itinuro ako ni Beatriz. “Kumuha si Gabriel ng artista para ipahiya tayo.”

“Kinuha ko siya para dumalo,” sabi ni Attorney Santos. “Nakatulong ang propesyon niya, pero totoo kung sino siya.”

Parang masusuka ako.

“Inimbestigahan ninyo ako?” tanong ko.

“Sa loob ng dalawang taon. Hiniling ni Eduardo na hanapin ko si Celina. Death certificate niya ang una naming nakita.”

Nanikip ang lalamunan ko.

“Alam niyang namatay siya?”

“Limang taon na siyang patay nang malaman niya.”

“Kaya pinadalhan ninyo ako ng pekeng audition?”

“Nagpadala muna ako ng mga sulat. Ibinalik mo ang isa nang hindi binubuksan.”

“Dahil mukha iyong scam!”

“Alam kong hindi ka pupunta rito para kay Eduardo.”

“Kaya nagsinungaling kayo sa akin.”

“Oo.”

“Ginawa ninyo akong tanga.”

“Dinala kita rito dahil hindi ka papapasukin ng pamilya ng lolo mo kung alam nila kung sino ka.”

Napasinghap nang matalim si Beatriz.

“Hindi siya pamilya.”

Humarap sa kanya si Luning.

“Huwag na huwag mong sasabihin iyan.”

Hinawakan ni Luning ang kamay ko at hinila ako papunta sa kabaong.

“Dati, umuupo ang nanay mo sa ilalim ng piano na iyan,” kuwento niya. “Kapag galit ang papa niya, lalo niyang nilalakasan ang tugtog. Sabi niya, walang kayang sumigaw nang mas malakas kay Beethoven.”

Napatawa ako bago ko napigilan ang sarili ko.

Ganoon din ang ginagawa ng nanay ko sa maliit naming apartment. Tuwing nag-aaway ang mga kapitbahay, gigil niyang tinutugtog ang sira naming keyboard hanggang manginig ang mga pader.

Tumingin sa akin si Luning, basâ ang mga mata.

“Hinintay niya ang papa niya.”

Pumagitna sa amin si Beatriz.

“Tama na.”

“Hindi,” sabi ko. “Hindi pa sapat.”

Hinarap ko siya.

“Bakit umalis ang nanay ko?”

“Pinili niya ang tatay mo.”

“Hindi iyan sagot.”

“Iyan lang ang sagot na kailangan mo.”

Nakasimangot na tumingin si Ramon sa kapatid niya.

“Sinabi mong ayaw nang umuwi ni Celina,” sabi niya.

“Ayaw nga niya.”

Umiling si Luning.

“Sinungaling.”

Sinampal siya ni Beatriz.

Nahawakan ko ang pulsuhan ni Beatriz bago pa siya makasampal ulit.

“Saktan mo pa siya,” sabi ko, “at kakalimutan kong kinuha ako para magpigil.”

Sa unang pagkakataon, mukhang natakot si Beatriz.

Itinaas ni Attorney Santos ang isang bungkos ng mga sobreng tinalian ng asul na ribbon. “Nakita ang mga ito sa likod ng isang drawer sa mesa ni Beatriz.”

Kinuha ni Ramon ang isang sulat para sa nanay ko.

Celina Villanueva Reyes. Return to sender.

Ang isa nama’y para kay Eduardo, at ang sulat-kamay ay kilala ko mula sa mga birthday card at notes sa tabi ng telepono namin.

Papa, please let me come home.

Halos bumigay ang mga tuhod ko. Dose-dosena ang mga sulat. Itinago ni Beatriz ang lahat.

“Sa loob ng 30 taon,” sabi ni Attorney Santos, “akala ni Eduardo tinanggihan ni Celina ang bawat pagtatangka niyang makipagbati. Akala naman ni Celina ay ayaw siyang sagutin ng tatay niya.”

Hinarap ni Ramon ang kapatid niya.

“Bakit?”

Nanginig ang bibig ni Beatriz.

Pagkatapos ay tumawa siya.

Maikli, matigas, at pangit na tawa.

“Dahil palagi siyang nananalo.”

“Kaya niyang sigawan si Papa, suwayin siya, ipahiya siya, pero siya pa rin ang paborito. Ako ang nanatili. Ginawa ko ang lahat nang tama. Ako ang nag-alaga. Ako ang naiwan. Pero bawat sulat niya, para kay Celina.”

“Kaya ninakaw mo ang mga iyon?” sabi ko.

“Pinrotektahan ko ang pamilyang ito.”

“Ninakaw mo ang tatay ng nanay ko.”

“Siya ang unang nagnakaw sa tatay ko!”

Sa isang saglit, mukha siyang batang nakaperlas. Pagkatapos ay tumuwid ulit siya.

“Huwag kang magkunwaring walang kasalanan si Eduardo. Minsang bumalik ang nanay mo.”

Nakasimangot si Attorney Santos. “Ano?”

Tumingin sa akin si Beatriz. “Tumayo siya sa mismong silid na ito, may batang babae sa mga bisig niya. Nakita kayo pareho ng lolo mo.”

Nanginig sa lamig ang balat ko.

“Limang taon ka noon,” sabi ni Beatriz. “Umiyak ka dahil gusto mong hawakan ang piano.”

Biglang bumalik sa akin ang isang alaala: isang berdeng gate, ulan sa buhok ng nanay ko, at ang maliit kong kamay sa malamig na salamin.

Lumapit si Beatriz.

“Nagmakaawa ang nanay mo na pagbuksan siya.”

Halos hindi ko mailabas ang mga salita.

“Ano ang ginawa niya?”

Walang awa ang ngiti niya.

“Tinalikuran niya kayo.”

Saka tumingin si Attorney Santos sa kabaong at sinabi, “Hindi iyan ang ikinuwento sa akin ni Eduardo.”

PART 3: Ang Nangyari sa Pintuan

Kumuha si Attorney Santos ng maliit na recorder mula sa briefcase niya. “Ginawa ito ni Eduardo tatlong linggo bago siya namatay.”

Sinunggaban iyon ni Beatriz. Pinigilan siya ni Ramon.

“Bitawan mo ako!”

“Hindi. Tapos na, Bea.”

Pinindot ni Attorney Santos ang play. Umalingawngaw sa chapel ang mahinang boses ng lolo ko.

“Kung narito sa silid na ito si Mara Reyes, ibig sabihin gumana ang kalokohang plano ni Gabriel.”

Nakatitig sa sahig si Attorney Santos.

“Utang ko sa iyo ang katotohanan,” patuloy ni Eduardo. “Hindi iyong bersyong mas madali mo akong mapapatawad.”

“Umuwi si Celina sa gitna ng bagyo. Nakita ko siya mula sa landing sa itaas. May karga siyang batang babae na nakadilaw na kapote.”

Napigil ang hininga ko. Naalala ko ang kapoteng iyon. Itinago iyon ng nanay ko kahit matagal ko nang hindi kasya.

“Gusto kong tumakbo pababa,” sabi niya. “Pero malupit ang pride. Pinapaniwala nitong makapangyarihan ang mga duwag. Sinabi ko sa sarili kong siya ang dapat maunang pumasok. Siya ang dapat maunang humingi ng tawad.”

“Pagdating ko sa pinto, pinaalis na siya ni Beatriz.”

Mariing umiling si Beatriz.

“Nagsisinungaling siya.”

“Hindi,” sabi ni Luning. “Nakita kong tumakbo siya palabas. Nakapaa. Sumisigaw sa ulan.”

“Hinabol ko sila sakay ng kotse, pero wala na sila. Kinaumagahan, sinabi sa akin ni Beatriz na ayaw na raw akong makita ni Celina kailanman. Pinili kong maniwala roon para makapanatili akong galit.”

Idiniin ko ang kamao ko sa bibig.

Hindi kailanman sinabi sa akin ng nanay ko.

Kahit minsan.

“Pinrotektahan ka niya,” sabi ni Eduardo, na para bang sinasagot ako. “Ayaw niyang mapuno ng kapangitan namin ang pagkabata mo. Nang matagpuan ko sa wakas ang mga sulat niya, huli na para humingi ako ng tawad.”

“Hindi ko hihilinging mahalin mo ako, Mara. Hindi ko hihilinging ipagluksa mo ako. Pero tumabi ka sa litrato ng nanay mo kahit minsan. Banggitin mo ang pangalan niya sa bahay na ito. Iyan ang pamanang wala akong karapatang ibigay at utang na hindi ko na mababayaran.”

Tumigil ang recording.

“Isang performance,” sabi ni Beatriz. “Ang dali naman, ngayong patay na siya.”

“Tama ka sa isang bagay. Performance ang buong burol na ito.”

Hinubad ko ang hiniram na sapatos na sumasakit sa paa ko at naglakad papunta sa harap ng chapel.

“Ano ang ginagawa mo?” singhal ni Beatriz.

“Ang trabahong binayaran ninyo.”

“Hindi ako ang nagbayad sa iyo.”

“Hindi. Ang tatay mo.”

Tumayo ako sa tabi ng kabaong ni Eduardo.

“Mara Reyes ang pangalan ko. Kinuha ako para magkunwaring kabilang ako rito. Binigyan ako ng mga linyang sasabihin, sinabihan kung saan uupo, at kung gaano kalungkot ang dapat ipakita.”

Itinaas ko ang litrato ng nanay ko.

“Pero walang kailangang magturo sa akin tungkol sa babaeng ito.”

Nanginig ang boses ko.

“Celina Villanueva Reyes ang pangalan niya. Lina ang tawag niya sa sarili dahil masyadong masakit ang dati niyang pangalan. Tumutugtog siya ng piano kapag galit at kumakanta habang nagpiprito ng bangus, kahit sintunado siya.”

Tumawa si Luning habang umiiyak.

“Dalawang trabaho ang pinapasukan ng nanay ko. Siya ang pinakamalakas pumalakpak kahit isang linya lang ang role ko. Nang malagas ang buhok niya dahil sa cancer, sinabi niya sa lahat na bagay na sa wakas ang cheekbones niya.”

“Itinago niya ang dilaw na kapote sa isang kahon sa loob ng 23 taon.”

Yumuko si Beatriz.

“Dapat kasama siya sa mga litratong ito. Dapat pinapasok siya sa pintuang iyon. Dapat narinig niyang tawagin siyang anak ng tatay niya kahit minsan pa.”

Inilagay ko ang litrato niya sa tabi ng kay Eduardo.

“Kaya kung gusto ng pamilyang ito ng magandang burol, narito ang katotohanang sisira rito.”

Tiningnan ko si Beatriz.

“Umuwi si Celina.”

Si Ramon ang unang kumilos. Inilagay niya ang isa sa mga itinagong sulat sa ilalim ng litrato ng nanay ko. Idinagdag ni Luning ang gintong rosaryong nasa bulsa niya.

Isang dalaga ang lumapit na may dalang puting rosas. “Isabel ako,” bulong niya. “Anak ni Ramon.”

Pinsan ko.

Inilapag niya ang rosas sa tabi ng nanay ko. Pagkatapos, sumunod ang iba pang kamag-anak, may dalang mga bulaklak, sulat, at litrato mula sa kanilang wallets—maliliit na patunay na hindi lubusang nabura ang nanay ko gaya ng gusto ni Beatriz.

“Itigil ninyo ito,” sabi ni Beatriz mula sa pintuan.

Pumagitna si Ramon sa kanya at sa memorial board. “Hindi. Matagal mo na siyang pinigilan.”

Tumingin si Beatriz sa buong silid. Walang lumapit sa kanya. Tumalikod siya at lumabas.

Lumapit sa akin si Attorney Santos na may dalang sobre.

“Ang bayad mo.”

Kinuha ko ang kontrata, pinunit sa dalawa, at inilapag sa kabaong ni Eduardo.

“Tapos na akong umarte.”

“Sa iyo pa rin ang pera,” sabi niya.

“Ibigay ninyo kay Luning para sa mga tasa.”

Napapitik ng dila si Luning.

“20,000 para sa mga tasa? Aba, gold ba iyon?”

Nagtawanan ang buong silid.

Hindi iyong pilit na tawa.

Tunay na tawa.

Sa pinakamalala at pinakakakaibang burol na napuntahan ko.

Pagkatapos, ibinalik ni Luning sa mga kamay ko ang sobre. “Bayaran mo ang renta mo. Mga tasa lang iyon.”

Sa pagkakataong ito, tinanggap ko.

Saka umupo si Isabel sa piano.

“May paboritong kanta ba si Tita Celina?” tanong niya.

Sinabi ko sa kanya.

Dahan-dahang nahanap ng mga daliri niya ang tono. Nagsimulang kumanta nang mahina si Luning. Sumabay si Ramon, sintunado. Pagkatapos ay sumunod ang iba.

Noong una, hindi ako makakanta.

Masyadong masakit ang lalamunan ko.

Pero tumingin sa akin si Isabel at tinapik ang bakanteng puwesto sa upuan ng piano.

“Halika, pinsan.”

Pinsan.

Isang salita lang, ibinigay nang walang pagsubok.

Umupo ako sa tabi niya at pinindot ang parehong tatlong nota na palaging tinutugtog ng nanay ko bago siya magsimula.

Habang pinupuno ng kanta ang bahay, tumingin ako sa memorial board. Nasa gitna na ang litrato ng nanay ko, napapalibutan ng mga puting rosas at 30 taon ng mga nabuksang sulat.

Hinawakan ko ang maliit na gintong araw sa leeg ko.

“Ma,” bulong ko, “nakapasok na tayo.”

Pagkatapos, kumanta ako kasama ng pamilya ko.