PART 1: Ang Pagdating na Walang Sumundo

Nalaman kong natuto nang mabuhay nang wala ako ang pamilya ko nang umuwi ako pagkaraan ng 14 na taon—at wala ni isa sa kanila ang naghihintay sa airport.

Sa loob ng 40 minuto, nakatayo ako sa labas ng arrivals kasama ang 2 maleta, isang kahong tinalian ng dilaw na lubid, at paper bag ng mga tsokolateng unti-unting natutunaw sa binti ko.

Tuwing may van na bumabagal, napapatalon ang puso ko.

Tuwing may sumisigaw ng “Ate!” napapalingon ako.

Pero hindi para sa akin ang mga yakap na iyon.

Sa paligid ko, umiiyak at tumatawa ang mga pamilya.

Tumatalon ang mga bata sa yakap ng mga tatay nilang amoy-eroplano.

Paulit-ulit na hinahalikan ng babaeng katabi ko ang pisngi ng isang matandang babae habang nag-aagawan ang 3 lalaki sa bagahe niya.

Nginitian ko sila dahil mas madali iyon kaysa tumingin sa bakanteng lane sa harap ko.

“Baka traffic lang,” bulong ko.

Na-cancel ang original flight ko, at nailipat ako ng airline sa flight na darating nang mahigit 3 oras na mas maaga.

Pero nag-message ako sa family group mula sa gate nang malaman ko.

Inilipat nila ako sa mas maagang flight.

Maagang landing. 11:20.

Pagkatapos naming lumapag:

Landed na. Kinukuha ko na bags ko.

Nasa labas na ako. Nasaan kayo?

Delivered lahat. Walang nagbasa.

Tinawagan ko si Lorna. Tinawagan ko si Jun. Tinawagan ko si Bebeth, na karaniwang natutulog na katabi ang phone niya sa unan.

Wala.

Sa wakas, nagtanong ang isang guard, “May susundo po?”

“Yes,” mabilis kong sabi. “Malapit na sila.”

Maliit na kasinungalingan iyon, pero may nabiyak sa loob ko dahil doon.

Ilang taon kong inisip ang pag-uwi na ito.

Sa Hong Kong, habang naghuhugas ng pinggan ng ibang pamilya, iniisip kong si Lorna ang unang susugod sa crowd.

Habang nagtutupi ako ng school uniforms na hindi sa mga pamangkin ko, nakikita ko sa isip kong kinukuha ni Jun ang maleta ko habang nagrereklamo sa bigat.

Iniisip kong iiyak si Bebeth bago pa niya ako marating.

Sapat ang 14 na taon para matutong mamuhay ang isang pamilya sa ibang ayos.

Mga toddler pa ang mga anak ni Lorna nang umalis ako.

Ngayon, college na si Mika, at mas malalim na ang boses ni Paolo kaysa kay Jun.

Nagpakasal si Bebeth sa lalaking una kong nakilala sa video call na laging nagfe-freeze.

Nawalan si Jun ng ngipin sa harap dahil sa aksidente sa motor at hinayaan akong ako mismo ang makapansin sa Christmas karaoke namin online.

Sa screen ko lang nasundan ang natitirang bahagi ng buhay nila. Minsan, nagigising ako sa 200 family messages—mga litrato ng pancit, mga birong hindi ko maintindihan, mga planong tapos na. Kapag libre na akong sumagot, tulog na ang lahat.

Unti-unti, naging maliit na bilog na litrato na lang ako sa mga phone nila.

Kapaki-pakinabang bawat buwan.

Mahal, siguro.

Kailangan pa ba? Hindi na ako sigurado.

Dumarating pa rin ang pera ko tuwing ika-15. Pagpapaayos ng bubong. Tuition. Gamot. Semento. Water tank na hindi ko pa nahawakan.

Kayang punuin ng pera ang refrigerator. Hindi nito kayang umupo sa hapag-kainan.

Pagsapit ng ika-52 minuto, napunit ang bag ng tsokolate. Nahulog sa semento ang isang kahon.

Yumuko ako, pinulot iyon, at sinabi sa sarili kong tama na ang paghihintay.

Pagkatapos, tinawagan ko ang tanging isa pang numerong kabisado ko pa: ang sari-sari store na 2 bahay ang layo sa amin.

“Hello, Cora’s stor—”

“Aling Cora, si Marites po.”

May bumagsak sa kabilang linya.

Pagkatapos, sumigaw si Aling Cora, “SUSMARYOSEP!”

Inilayo ko ang phone sa tainga ko.

“Nasa Pilipinas ka na?”

“Oo. Nasa airport ako. Walang sumundo. Hindi sila sumasagot.”

Katahimikan.

Doon ako natakot, dahil wala pang katahimikang hindi kayang punuin ni Aling Cora.

“Aling Cora?”

“Ha? Oo. Sandali. Makinig ka sa akin.” Narinig kong sumisirit ang mantika at may sumisigaw sa likuran niya. “Huwag kang aalis. Huwag kang mag-taxi. May susundo sa iyo. Promise.”

“Sino?”

Binabaan niya ako.

Kaya nanatili ako sa tabi ng bagahe ko, pawisan, galit, at pinipigilan nang husto ang pag-iyak.

Pagkalipas ng 20 minuto, narinig ko ang isang makinang inuubo habang papalapit sa curb.

At nakita ko ang ipinadala ni Aling Cora para sunduin ako.

PART 2: Sino ang Sumundo sa Akin

Isang tricycle.

Tricycle ang ipinadala niya sa akin.

Kumakalansing itong papunta sa arrivals habang iwinawagayway na ng guard ang magkabilang braso niya. May naka-tape na piraso ng karton ng Nescafé sa windshield, na sinulatan ng itim na marker.

WELCOM HOM ATE MARITIS

Mukhang 19 ang driver. Basketball shorts. Rosaryo sa salamin. Basa pa sa pawis ang buhok.

“Ate Marites po?” tawag niya.

Tumingin ako sa likod ko, baka may ibang Marites na iniwan din ng pamilya niya.

“Ako po si Toto. Apo ni Lola Cora.”

Pagkatapos, tiningnan ko ang sidecar niya.

Puno iyon ng monobloc chairs.

Anim na puting plastic chair ang magkakasalansan sa dapat sana'y inuupuan ng pasahero.

May 3 dilaw na balloon na nakatali sa frame, at may nakarolyong bagay na binalot sa sako ng bigas at isiniksik sa ilalim ng mga iyon.

Tinitigan ko si Toto.

“Saan ako uupo?”

“Sandali lang po.”

Binuhat niya palabas ang mga upuan, isinalansan sa bubong ng tricycle, at itinali gamit ang nakarolyong lubid.

Pagkatapos, isiniksik niya ang 2 maleta sa tabi ko, ipinatong ang kahong may dilaw na lubid sa mga tuhod ko, at itinulak sa mga paa ko ang binalot na bagay.

14 na taon kong inisip na tatakbo ang pamilya ko papunta sa akin. Sa halip, nakatiklop ako sa loob ng tricycle sa ilalim ng 6 na plastic chair.

“Nasaan ang pamilya ko?” tanong ko habang umaalis kami.

Tinitigan nang husto ni Toto ang kalsada.

“Busy po.”

“Busy.”

“Opo.”

“Lahat sila?”

Halos umabot sa tainga niya ang mga balikat niya.

“Sinabi lang ni Lola Cora na ihatid ko kayo sa bahay, Ate. Iyon lang ang alam ko.”

Hindi nakatulong sa mood ko ang sagot na iyon.

Dapat sana'y napasaya ako ng biyahe pauwi.

Pamilyar ang init. Hindi ang traffic.

May mga bagong building sa dating kinatatayuan ng mga lumang tindahan. Napuno ng mga gate, karatula, at ikalawang palapag ang mga kalsadang kilala ko.

Patuloy akong naghanap ng kahit isang bagay na makikilala ko.

Pagkatapos, lumiko si Toto sa street namin at huminto.

Tumingin ako sa labas ng sidecar.

“Dito ba talaga?”

“Opo.”

Wala na ang luma naming bahay.

Wala na ang kinakalawang na gate. Wala na ang masikip na bahay na may 2 kuwarto kung saan kami natutulog nang magkakadikit.

Sa halip, may 3 maliliit na cream-colored unit sa paligid ng sementadong courtyard. Mga pulang bubong. Dilaw na kurtina. Mga halaman sa paso na nakahilera sa pader.

Sa isang kakila-kilabot na sandali, naisip kong baka ibinenta nila ang property at nakalimutan lang ding sabihin sa akin.

Pagkatapos, nakita ko ang lumang puno ng santol na nakayuko sa pader sa likod.

Parehong puno.

Parehong lote.

Ibang buhay.

Dinala ni Toto ang mga bagahe ko sa loob ng hindi nakakandadong gate. May karatulang kahoy sa tabi ng pinto ng unang unit.

JUN & ANA.

Sa pangalawa, LORNA’S HOME.

Puno ng tsinelas ang mga hagdan. Sa bintana, nakita ko ang mga litrato ng pamilya, laruan, at gitarang kilala ko mula sa mga video call.

Nasa likod ang pangatlong unit.

Walang pangalan sa pinto.

Walang tsinelas sa labas.

Wala.

Sumikip ang lalamunan ko.

“Toto,” sabi ko, “saan ako titira?”

Tumingin siya sa pangatlong pinto, saka sa akin.

“Ate... buksan mo po.”

Hindi naka-lock ang pinto.

Sa loob, may maliit na sala na may dilaw na kurtina, hinabing rug, 2 upuan, at couch na mukhang masyado pang bago para upuan.

Nakasabit sa pader ang family picture namin bago ako umalis.

Sa tabi nito, may naka-frame na screenshot mula sa isang video call. Ang mukha ko ang nasa kalahati ng picture, nakahinto sa gitna ng pagsasalita sa ibabaw ng rice cooker ni Lorna.

Tinakpan ko ang bibig ko.

Nasa shelf ang kahoy na kalabaw na ipinadala ko ilang taon na ang nakaraan. Katabi nito ang pingas na BEST ATE mug na ginawa ni Mika noong grade school. Sinabi niyang nabasag iyon.

May nagdikit ulit sa hawakan.

Puno ang mga kitchen cabinet.

Bigas. Kape. Sardinas. Mga paborito kong crackers.

May mga itlog sa refrigerator at isang pitcher ng malamig na tubig.

Pagkatapos, nakita ko ang papel na naka-tape sa pinto ng refrigerator.

MARITES’ HOUSE — CLEANING SCHEDULE

Jun — Saturday.

Lorna — Wednesday.

Mika & Paolo — Sunday.

Bebeth — Tuesday.

Puno ng mga petsang naka-cross out ang papel. Itinaas ko ang ibabang gilid nito.

May isa pang schedule sa ilalim.

At isa pa.

Apat na buwan.

Apat na buwan na nilang nililinis ang bahay ko bago pa ako nakapasok doon.

Umupo ako roon mismo sa sahig ng kusina.

Biglang gumuho ang lahat ng galit na dinala ko mula sa airport.

Tinakpan ko ng mga kamay ang mukha ko at umiyak.

Pagkatapos, may narinig ako sa labas.

Isang palo ng drum.

Tapos isa pa.

Pagkatapos, isinigaw ng megaphone ang pangalan ko mula sa dulo ng street.

PART 3: Ano ang Paparating sa Kalsada

Tumakbo ako sa gate habang may luha pa sa mukha.

Paparating sa akin ang kalahati ng barangay.

Sa harap, naroon ang drum and lyre group ng elementary school, 11 batang magkakaiba ang uniform at pilit na nagmamartsa nang sabay-sabay.

Kasunod nila si Kapitan Delfin na may hawak na megaphone na panay ang matinis na ingay.

Sa likod niya, may 2 teenager na may dalang tarpaulin na sakop ang buong kalsada.

WELCOME HOME ATE MARITES

14 YEARS

MAHAL KA NAMIN

Sa tabi ng mga salita, may 4 na talampakang litrato ng mukha ko mula sa video call.

Nakabuka ang bibig ko.

Ngumunguya ako.

Sa lahat ng litrato nila sa akin, iyon pa yata ang pinili nilang ipakita sa publiko.

Kasunod ng banner si Aling Cora na naka-apron at may dala pa ring tray ng pancit.

Sa gate, kinakalas na ni Toto ang mga monobloc chair mula sa bubong ng tricycle. Isa-isa niyang dinala ang mga iyon sa courtyard ko habang kinukuha at inuupuan ng mga kapitbahay.

Buong biyahe, akala ko hindi man lang makapagpadala ang pamilya ko ng sasakyang may lugar para sa akin.

Para sa party ko ang mga upuan.

Pagkatapos, nakita ko si Lorna.

Tumatakbo siyang nauuna sa lahat, nawawala ang isang tsinelas.

“ATE!”

Napakalakas ng pagbangga niya sa akin, muntik na kaming matumba sa gate.

Sumunod si Bebeth. Tapos si Mika. Pagkatapos si Paolo, na kahit paano ay naging binata habang wala ako at binuhat ako mula sa lupa.

Umiyak ako. Umiyak sila. May batang patuloy sa pagpalo ng drum sa likuran namin dahil walang nagsabi sa mga bata kung kailan titigil.

Pagkatapos, naalala ko ang airport.

Itinulak ko palayo si Lorna sa mga balikat.

“BAKIT WALANG SUMUNDO SA AKIN?”

Tumahimik ang buong unahan ng parada.

Nanlaki ang mga mata ni Lorna.

“Ate, akala namin 2:40!”

“NAG-TEXT AKO SA INYONG LAHAT!”

Hinawakan niya ang pulsuhan ko at hinila ako papunta sa pulang cooler sa courtyard.

Binuksan niya iyon.

Sa loob, sa ibabaw ng yelo at soft drinks, may 11 cellphone na nakaselyo sa mga plastic bag.

Tinitigan ko ang mga iyon.

Pagkatapos, siya naman.

“Ano ’to?”

Tinakpan ni Lorna ang mukha niya.

“Idea ko.”

May boses sa likuran niya. “Bad idea.”

“Tumahimik ka, Jun.”

Lumapit ang kapatid kong lalaki na may hawak na laminated airport sign.

MARITES DELA CRUZ — WELCOME HOME

Tamang-tama ang spelling ng pangalan ko.

At sa wakas, naintindihan ko ang buong katangahang nangyari.

Kinolekta ni Lorna ang phone ng lahat nang alas otso dahil nagdedekorasyon sila at takot na takot siyang may mag-post ng picture.

Nang 8:40, habang walang phone ang lahat, nakuha ko ang bagong seat ko.

Tiningnan ni Jun ang flight ko noong nakaraang gabi at 2:40 pa rin ang inaasahan niyang dating ko. Hindi siya aalis hanggang 1:30.

Si Aling Cora lang ang naiwan sa tindahan niya para tapusin ang pancit.

Ang tawag ko nang tanghali ay napunta sa tanging taong may hawak pa ng phone.

Nagkataong naroon si Toto para kunin ang mga upuan, lubid, at balloon para sa party.

Diretso niya siyang ipinadala sa akin, saka tumakbo para sabihin sa lahat na dumating ako nang 3 oras na maaga.

Bago ako maiuwi ni Toto, napaaga na nila ang buong welcome parade.

Itinaas ni Jun ang sign.

“I swear, Ate. Susunduin talaga kita.”

Itinuro ni Bebeth si Lorna. “Sinabi ko sa kanya na dapat may magtira ng isang phone.”

“At sinabi kong masisira ang surprise,” bulong ni Lorna.

“Muntik nang ang surprise ay si Ate na mag-isang nag-taxi pauwi,” sabi ni Jun.

Natawa ako kahit ayaw ko pa sana.

Isa-isang inilabas ni Lorna ang mga phone mula sa cooler. Sunod-sunod na umilaw ang mga iyon sa mga message ko.

Inilipat nila ako sa mas maagang flight.

Landed na. 11:20.

Nasa labas na ako. Nasaan kayo?

Nalungkot ang mukha niya.

“Ate, patawad. Hindi ka namin nakalimutan. Nagtatago kami sa iyo.”

Marahang hinampas ni Aling Cora ng nakatuping tuwalya ang braso ni Jun.

“Sa susunod, magtago kayo na may isang cellphone.”

Doon ako tuluyang natawa.

Sobrang tawa ko, kinailangan kong umupo.

Nagsimulang pumalo ulit ng drum ang mga bata dahil akala nila ibig sabihin noon ay tapos na ang emergency.

Pagkatapos, nagsiksikan ang lahat sa maliit kong bahay.

Masyadong maraming tao para sa kuwarto.

Magkakadikit na umupo ang mga tita sa rug.

Gumapang ang mga bata sa ilalim ng coffee table.

Nag-abutan ng mga plato ng pancit sa ibabaw ng ulo ng mga tao.

Kumain ang pinsan kong si Nene sa tabi ng pinto ng banyo dahil iyon na lang ang bakanteng lugar.

Tiningnan ko ang lahat ng mukhang iyon at naisip ko ang sarili ko sa airport, pinapanood ang ibang pamilyang nagyayakapan.

Ngayon, halos hindi ako makagalaw dahil nagsiksikan sa paligid ko ang sarili kong pamilya na parang sardinas.

Sumiksik si Bebeth sa crowd at hinawakan ang kamay ko.

“May isa pa.”

Ibinaligtad niya ang palad ko at naglagay ng susi roon.

May maliit na kahoy na tag sa key ring.

ATE MARITES.

Tiningnan ko si Jun.

Tumango siya papunta sa kuwarto.

“Ang perang ipinadala mo ang bumuhay sa pamilyang ito,” sabi niya. “Bubong, school, bills, lahat. Nang nakatayo na kami sa sarili naming paa, itinayo namin ulit ang lugar na ito. Pero ang bahay mo, Ate? Hindi galing sa padala mo.”

Pinunasan ni Lorna ang mukha niya.

“Dalawang taon kaming nag-ipon. Lahat kami. Paunti-unti. Gusto naming may isang bagay dito na hindi mo kailangang bayaran para sa sarili mo.”

Tumingin ako sa pinto ko.

May mga pangalan ang 2 ibang unit.

Wala pa rin ang sa akin.

“Bakit walang sign?” tanong ko.

Ngumiti si Paolo at nawala sa labas.

Bumalik siyang dala ang nakarolyong sako ng bigas na tumutusok sa bukung-bukong ko sa tricycle ni Toto.

Sa loob, may karatulang kahoy.

Hand-painted. Medyo tabingi.

ATE MARITES.

“Hindi namin isinabit,” sabi ni Mika. “Ikaw dapat.”

Pagkalipas ng 5 minuto, kinaladkad ni Toto ang isa sa mga monobloc chair na dinala niya mula sa airport.

Umakyat ako roon habang hawak ni Jun ang baywang ko, hawak ni Lorna ang siko ko, at hindi bababa sa 20 kamag-anak ang nagbibigay ng mga payong hindi ko naman hiningi.

“Kaliwa pa!”

“Hindi, kanan!”

“Straight na ’yan!”

“Hindi straight!”

Ipinako ko ang sign sa ibabaw ng sarili kong pinto.

Tabingi iyon.

Inabot ni Jun ang martilyo.

“Ayusin ko.”

Inilayo ko iyon.

“Hayaan mo.”

Kumain kami sa courtyard hanggang mawala ang liwanag.

Nakasabit ang welcome banner sa pagitan ng puno ng santol at gate, at binabantayan kaming lahat ng higante kong mukhang ngumunguya.

Nang gabing iyon, halos ubos na ang pagkain at nakakatulog na ang mga bata sa kandungan, umupo ako sa labas ng maliit kong bahay habang natutulog sa dibdib ko ang bunsong anak ni Bebeth.

Paulit-ulit akong tumingin sa sign sa ibabaw ng pinto.

Pangalan ko.

Tabingi.

At nasa kamay ko, mainit dahil buong gabi kong hinawakan, ang susi.