PART 1: Ang Pinahukay sa Akin ni Nanay

Alas-onse y medya ng Martes ng gabi, nasa sampung talampakan ako sa ilalim ng lupa, may hawak na pala, flashlight, at eksaktong isang napakapangit na plano.

Bumubuhos ang ulan sa hukay.

Pinagpipistahan ng lamok ang leeg ko.

Dumudugo ang mga palad ko.

At sa kung saan man sa itaas ko, gumagalaw sa mga puno ng mangga ang sinag ng bagong security lights ni Don Hector.

Ako si Lando. Thirty-four. Tenant farmer sa Samboan, Cebu. Tatlong henerasyon nang sinasaka ng pamilya ko ang lupang iyon. Parang marangal pakinggan, hanggang malaman mong wala ni isang pulgada roon ang pag-aari namin.

Kay Don Hector lahat.

At least, ’yon ang sabi ng lahat.

Nakatira siya sa konkretong bahay sa burol, may dalawang SUV at gate na mas mataas pa sa nipa house namin. Kami, nasa ibaba ng niyugan, may bubong na tumutulo at asul na dram na pansalo ng ulan sa tabi ng kama ni Nanay.

Tuwing anihan, may bagong dahilan si Hector para bawasan ang parte namin.

“Ang daming bulok na mangga.”

“Magaan ang copra.”

“Tumaas ang gasolina.”

“Maliit ang mga sako n’yo.”

Minsan, binawasan niya ang bayad namin dahil na-flat ang gulong ng truck niya.

Wala nga ako sa truck.

Nang makipagtalo ako, ngumiti siya at tinapik ang gold watch niya.

“Gusto mo umalis, Lando? Go. Maraming naghahanap ng lupa.”

Natahimik ako.

Si Nanay Rosa ay sixty-eight. Mahina ang tuhod. Mas malala ang baga. Naglalaba pa rin siya dahil kalahati ng pera namin buwan-buwan, nauubos sa gamot. Ang gusto ko lang ay sapat na pera para ayusin ang bubong at maipatingin siya sa Cebu City.

Tapos noong Martes ng gabi, biglang lumala ang lagnat niya.

Nakaupo ako sa tabi niya, may hawak na palangganang tubig, nang bigla niyang sunggaban ang pulso ko.

Mahigpit.

“Lando. Makinig ka.”

“Nay, bukas na.”

“Hindi. Tonight.”

Malabo ang mga mata niya, pero biglang tumalim ang boses niya.

“Pumunta ka sa lumang balete sa tabi ng ilog. Maghukay ka sa pagitan ng dalawang pinakamalaking ugat.”

Tinitigan ko siya. “Nay, may lagnat ka.”

“Alam ko.” Hinampas niya ang braso ko. “Hindi ako baliw.”

Tapos ikinuwento niya ang bagay na hindi kailanman sinabi nang malakas ng kahit sino sa pamilya namin. Pagbalik ng lolo kong si Berto mula sa mga gerilya sa pagtatapos ng giyera, may ibinaon siyang bakal na baul doon bago umalis ng Cebu. Sinabi niya kay Lola na may laman iyong bagay na baka mas kailanganin ng mga anak nila balang araw kaysa pera.

“Anong bagay?” tanong ko.

Umiling si Nanay.

“Hindi sinabi ni Tatay. Ang sabi lang niya, kapag pinaaalis na ang pamilya natin sa lupa, saka maghukay.”

Napatawa talaga ako. Hindi dahil nakakatawa. Dahil natatakot ako.

“Nay, nasa bahagi ng daan sa tabi ng ilog na pag-aari ni Hector ang punong ’yon.”

“I know.”

“Naglagay siya ng cameras doon.”

“I know.”

“At bukas, bubuhusan na ng semento ang bago niyang pader.”

Tumingin siya sa akin.

Exactly.

Kaya kinuha ko ang pala.

Nakatayo sa tabi ng ilog ang balete na parang halimaw na may sandaang paa. Paikot-ikot sa putik ang mga ugat nito. Pinapatay ko ang flashlight tuwing dumadaan pababa ng burol ang ilaw ni Hector, tapos naghuhukay ulit.

Tatlong talampakan.

Lima.

Pito.

Wala.

Pagsapit ng walong talampakan, sigurado na akong mali ang naalala ni Nanay. Sa siyam na talampakan, tumama sa bato ang pala ko. Sa sampu, itinaas ko ang bareta at buong lakas na ibinagsak.

KLANG.

Bakal.

Nakalimutan ko ang ulan. Lumuhod ako at kinayod ng dalawang kamay ang putik.

Nandoon nga.

Isang maitim na baul na bakal. May mga bakal na strap. Kinakalawang ang mga kanto. Makapal ang padlock. Sa isang gilid, may kupas na Japanese military stamp.

Nagsimulang manginig ang buong katawan ko. “Diyos ko.”

Isiningit ko ang bareta sa ilalim at hinila hanggang halos mapunit ang likod ko. Kumawala ang baul sa mga ugat na may nakakadiring tunog na parang hinihigop ng putik, tapos bumagsak sa tabi ng boots ko.

Mabigat.

Napakabigat.

Sa isang tangang segundo, naisip kong baka kayamanan nga iyon. Sapat para sa gamot, bubong, at baka pati maliit na lupang amin talaga.

Hinawakan ko ang kandado.

May kumurap na pulang ilaw sa taas ko.

Tapos may isa pa.

Biglang umugong ang sirena sa buong burol.

Umalingawngaw ang loudspeaker.

“LANDO!”

Parang nahulog ang sikmura ko. Dumagundong sa ulan ang boses ni Don Hector.

“HUWAG KANG GAGALAW! I CAN SEE THE CHEST!”

Sumabog sa pagitan ng mga puno ang mga headlight. Dumagundong ang mga makinang paparating sa ilog.

At doon ko na-realize na nahukay ko ang sikreto ng pamilya namin sa mismong ilalim ng bagong camera ni Don Hector.

PART 2: Ang May Gusto sa Baul

Napakabilis huminto sa paligid ng hukay ang tatlong truck, tumalsik ang putik hanggang balikat ko. Bumaba si Don Hector na naka-pajama pants, leather slippers, at silk robe na may napakalaking H sa bulsa. Baka natawa ako kung walang apat na guard sa likod niya. Bumaba si Chief Alcantara sa huling truck, halatang inis na inis dahil ginising siya.

Itinutok ni Hector ang flashlight sa hukay. Tapos nakita niya ang baul. Biglang nagbago ang buong mukha niya. Nakakamangha ang kasakiman. Isang segundo, galit na galit siya. Sa sumunod, mukha na siyang batang nakatitig sa bakery window.

“Yamashita gold,” bulong niya.

“Hector, hindi mo alam—” umpisa ni Chief Alcantara.

“Of course I know!” singhal ni Hector. “Japanese chest. Wartime markings. Buried treasure.”

Tapos tumingin siya sa akin sa ibaba. “Ikaw.”

Ngumiti siya. Mas masahol pa kaysa sigaw.

“Nagnanakaw ka ng kayamanan sa lupa ko.”

“Sa lolo ko ’yan.”

“Lahat ng nasa ilalim ng lupa ko ay akin.”

“Hindi mo nga alam kung ano ’yan!”

“Exactly. Kaya bakit hinuhukay mo nang hatinggabi?”

Masakit iyon dahil, technically, nahuli nga niya ako. Umahon ako, balot ng putik mula buhok hanggang bukung-bukong. Umatras si Hector na parang nakakahawa ang dumi.

“Chief, posasan mo.”

Nakasimangot si Chief Alcantara. “Hector, teka lang.”

“Posasan mo.”

“May claim ang pamilya rito. Puwede nating dalhin ang lahat sa barangay at—”

Biglang humarap si Hector. “Sino ang bumili ng generator ng station n’yo?”

Humigpit ang panga ng chief.

“Sino ang nagbayad nang masira ang patrol motorcycle n’yo?”

Walang nagsalita. Itinuro ulit ako ni Hector. “Arestuhin. Mo.”

Kinasusuklaman ko ang sandaling iyon. Alam ng lahat ang ginagawa ni Hector. Sanay na silang lahat.

Tapos narinig ko si Nanay.

“Lando!”

Naglalakad siya sa gitna ng ulan, may tungkod at nakabalot sa manipis na brown blanket. Nakapaa. Nilalagnat. Galit na galit.

“Nay! Bakit ka nandito?”

Hindi niya ako pinansin at dumiretso kay Hector. “Kay Berto ang baul na ’yan.”

Natawa si Hector. “Nagbaon ng Japanese gold ang asawa mo sa lupa ko?”

“Tatay ko,” singhal ni Nanay. “At hindi ginto. Kung ginto ’yan, ibinenta na niya. Gutom kami noon.”

Napahinto siya. Mga kalahating segundo.

Tapos yumuko siya sa harap ni Nanay. “So alam mo kung ano ang laman.”

Walang sinabi si Nanay.

Nagliwanag ang mata ni Hector. “Aha.”

Tumayo siya at sumigaw sa guards, “Isakay n’yo.” Bumaba sa hukay ang dalawang lalaki. Sumugod ako.

“Huwag n’yong hawakan!”

Hinawakan ng guard ang balikat ko. Lumapit si Hector hanggang naamoy ko ang mamahalin niyang cologne sa gitna ng ulan.

“Makinig kang mabuti, Lando. Bago mag-almusal, magsasampa ako laban sa ’yo ng trespassing, theft, at property damage. At kung gusto ng nanay mong manatili sa maliit na kubong ’yon, simulan niyang ipagdasal na may sapat na halaga ang laman ng baul para gumanda ang mood ko.”

Namuti ang mukha ni Nanay. Nakita ko. Nakita rin ni Hector. At dahil siya si Hector, natuwa siya roon.

Itinuro niya ang burol. “Actually, no. Kalimutan mo ang kubo. Darating ang bulldozer nang alas-otso.”

“Hayop ka,” sabi ko.

Ngumiti siya. “Ano ’yon?”

“Narinig mo.”

Hinawakan ni Nanay ang braso ko bago ko pa lalong palalain ang lahat. Tapos diretso siyang tumingin kay Hector. “Buksan mo sa harap ng publiko.”

Napatingin ang lahat. Pati ako.

“Nay?”

Pinisil niya ang pulso ko. “Sa barangay hall. Sa harap ng lahat.”

Lalong lumaki ang ngiti ni Hector. Akala niya takot si Nanay na lihim niyang nanakawin ang ginto.

“Gladly.”

Pagsapit ng alas-sais ng umaga, punô ang barangay hall. Mga magsasaka. Mga vendor. Mga tricycle driver. Mga pinsan ni Hector. Tatlong matandang babae mula sa simbahan na ewan kung paano ay alam na ang lahat bago sumikat ang araw. Nasa labas ng mga bintana ang kalahati ng bayan.

Nasa ibabaw ng mesang kahoy sa harap ang baul. Dumating si Hector na bagong ligo at naka-puting barong. Dumating ako na suot pa rin ang maputik kong damit kahapon, may police officer sa tabi. Nakaupo si Nanay sa front row, may hiniram na shawl. Ibinalandra ni Hector ang dalawang braso na parang magbubukas ng shopping mall.

“Saksihan ninyong lahat ito. Nahuli si Lando Villanueva na naghuhukay sa property ko. Anuman ang laman ng baul na ito, natagpuan sa lupa ko.”

Kumalat ang bulungan sa silid. Tapos nagtaas ng isang daliri si Nanay. “Buksan mo.”

Tumango si Hector sa isang guard. Humiyaw ang angle grinder. Lumipad ang mga spark sa tiles. Umatras ang mga tao. Naputol ang lumang kandado at bumagsak sa sahig.

Si Hector mismo ang humawak sa takip. Tumingin siya sa akin. Tumingin siya kay Nanay. Tapos biglang binuksan ang bakal na baul.

Nawala ang ngiti niya.

PART 3: Ang Kailangang Basahin ni Hector

Walang ginto.

Walang barya.

Walang alahas.

Mga bungkos lang ng lumang papeles na binalot sa telang may wax.

Tinitigan ni Hector ang loob ng baul na parang may naghain sa kanya ng nilagang resibo.

“Ano ’to?”

Sumandal si Nanay sa upuan. Sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita ko siyang ngumiti kay Hector. “Basahin mo.”

Pinunit ni Hector ang balot ng unang bundle. Sa loob, may lumang titulo ng lupa. Makapal na papel. Mga asul na survey line. Mga pulang seal. Nasa itaas ang buong pangalan ng lolo ko.

NORBERTO VILLANUEVA.

Suminghal si Hector. “Lumang titulo. So what?”

Lumapit si Mayor Santos. Kinuha niya ang isa pang papel. Tapos isa pa. Nagbago ang expression niya. “Wait.”

Tumahimik ang silid. Inilatag niya ang tatlong papel sa mesa.

Ang isa, titulo ng lolo ko. Ang isa, wartime tax record. At ang pangatlo, naninilaw na sulat sa loob ng basag-basag nang envelope.

May pangalan sa envelope.

DON EMILIO DE CASTRO.

Lolo ni Hector.

Nakita rin iyon ni Hector. Aabutin niya sana ang sulat, pero sinampal ni Nanay ang kamay niya. Napasinghap ang buong barangay hall. Muntik na akong matawa.

Binuklat iyon ni Mayor Santos. Binasa niya ang pangit na sulat-kamay, tapos tumingin kay Hector.

“Hector.”

“Ano?”

“Dapat basahin mo ito.”

“Bakit ako?”

“Dahil lolo mo ang pumirma.”

Walang gumalaw. Humigpit ang mukha ni Hector. “Hindi ako magbabasa ng kung anong eighty-year-old nonsense.”

Tumayo si Nanay. Nangangatog siya sa lagnat, pero tumayo siya. “Gusto mong buksan ang baul sa harap ng lahat. Basahin mo sa harap ng lahat.”

Nagsimulang bumulong ang mga tao. “Basahin mo.” “Sige na, Hector.” Sa wakas, hindi na umiiwas sa daraanan niya ang mga tao.

Hinablot ni Hector ang sulat. Mabilis na gumalaw ang mata niya sa pahina. Tapos tumigil. Namutla ang mga labi niya.

Nagkrus ng braso si Chief Alcantara. “Lakasan mo para marinig ng lahat.”

Lumunok si Hector. Tapos nagbasa.

“Berto. Alam kong pabalik ka na mula sa mga bundok. Huwag ka nang bumalik sa hacienda.”

Tumahimik ang silid. Tumigil si Hector.

“Ituloy mo,” sabi ni Mayor Santos.

Nagsimulang manginig ang kamay niya. “Naiparehistro ko na ang paglipat gamit ang mga papeles na iniwan mo. Walang hahamon sa pamilya ko rito. Kunin mo ang perang inaalok at umalis ka sa Cebu, kung ayaw mong mga tauhan ko ang magpaalis sa ’yo.”

May bumulong sa likod ko. “Diyos ko.”

Tinupi sana ni Hector ang sulat.

Hinampas ni Nanay ang palad sa mesa. “May pirma?”

Wala siyang sinabi.

“May pirma, Hector?”

Kinuha ni Mayor Santos ang pahina at itinaas ang ibaba. Nandoon nga. Emilio de Castro. Pirmado.

Sa tabi ng sulat, may isa pang dokumento: ang pekeng deed kung saan “ibinenta” daw ng lolo ko ang lupa. May isang problema. Ibang-iba ang pirma. Hindi man lang magkalapit. Mukhang may pumirma ng “Norberto Villanueva” habang nakasakay sa kalabaw na tumatakbo pababa ng burol.

Pati ang crowd, natawa. Si Hector, hindi.

Itinabi ni Mayor Santos ang totoong pirma ng lolo ko sa peke. Tumingin muna sa paligid ng hall si Chief Alcantara. Nagbilang. Tapos hinugot niya sa bulsa ang susi ng posas.

Klik.

Malaya na ang mga pulso ko. Tinitigan siya ni Hector.

“Ano’ng ginagawa mo?”

Parang masayang-masaya ang chief. “Inaayos ko ang umaga ko.”

Sumabog si Hector. “Walang pinapatunayan ’to! Ilang dekada nang hawak ng pamilya ko ang lupang ’yan!”

Si Nanay mismo ang dumukot sa baul. May isang huling bundle. Mas maliit. Maingat niya iyong binuksan. Sa loob, may black-and-white na litrato ng lolo ko sa ilalim ng parehong balete, katabi ang kahoy na karatula.

VILLANUEVA FARM.

At sa likod, may maikling note sa sulat-kamay niya. Si Nanay ang nagbasa no’n. Hindi si Hector.

“Kung makita ito ng mga anak ko, patawarin ninyo ako dahil hindi ko naibalik ang lupa para sa inyo. Pero itinago ko ang katotohanan. Huwag kayong habambuhay na yumuko.”

Tumigil si Nanay sa pagbabasa. Nanginig ang bibig niya. Sa lahat ng mga taon na lumipas. Sa lahat ng ani. Sa lahat ng beses na sumigaw si Hector at “Opo” ang sagot niya. Idiniin niya ang note sa dibdib at umiyak.

Umiyak din ako.

Tapos ginawa ni Hector ang huli niyang pagkakamali. Itinuro niya si Nanay at sumigaw, “Akala mo ba magiging may-ari na kayo dahil dito?”

Pinunasan ni Nanay ang mukha niya. “Hindi.”

Napatawa nang wala sa sarili si Hector.

Tapos itinuro niya ang baul. “Ibig sabihin niyan, kami pala ang mga taong dapat kinatakutan mong hiyain.”

Walang tumawa. Tumingin sa paligid ng hall si Hector. Nakatitig sa kanya ang mga magsasakang kulang niyang bayaran. Pati ang chief na lagi niyang binu-bully. Hawak ng mayor ang pirmadong pagbabanta ng lolo niya katabi ng pekeng deed. Sa unang pagkakataon, nagmukhang maliit si Don Hector.

Humarap siya sa akin. “Lando. Puwede nating pag-usapan ito.”

Kahapon, halos kahit ano gagawin ko para lang maayos ang bubong namin. Ngayon, sinusubukan niya akong bilhin. “Magkano?” tanong ko.

Nagliwanag ang mga mata niya. “Sabihin mo.”

Tumingin ako kay Nanay. Tapos sa iba pang tenant farmer na nagsisiksikan sa tabi ng mga pader. Tapos sa kanya ulit.

“Ang bulldozer mo.”

Napakurap siya. “Ano?”

“Sabi mo darating nang alas-otso.” Nagsimula nang ngumiti ang ilang tao. Itinuro ko ang burol. “Good. Unahin niya ang bago mong boundary wall.”

Sumabog sa sigawan ang silid. Napaurong talaga si Hector. “Idedemanda kita!”

“Okay.”

“Idedemanda ko ang buong pamilya mo!”

“Okay.”

“Wala kayong makukuha!”

Umupo ulit si Nanay at ibinalot sa mga balikat ang hiniram na shawl. Tapos tumingin siya rito nang pinakakalmadong mukhang nakita ko sa kanya. “Hector.”

Bigla siyang napaharap.

Itinuro ni Nanay ang lumang bakal na baul. “Magsimula ka sa sulat.”

Natahimik siya.

Kinumpirma ng mga land record ang laman ng baul. Nakipag-settle ang lawyers ni Hector bago pa umabot sa korte ang kaso, at naibalik sa pamilya namin ang pinagtatalunang bukid.

Sa wakas, nakapagpatingin si Nanay sa doktor sa Cebu City. Hindi na magiging perpekto ang baga niya, pero nakatulong ang bagong gamot.

Pagkalipas ng tatlong buwan, wala na ang konkretong pader. Wala na rin ang asul na dram sa tabi ng kama ni Nanay. Sa burol, sa ibaba ng bago naming bubong, nakasabit ang isang simpleng kahoy na karatula na kinopya sa litrato ng lolo ko.

VILLANUEVA FARM.

Nakaupo si Nanay sa porch sa ilalim nito, naka-yellow slippers at sinisigawan ako dahil masyadong magkakadikit ang tanim kong orchids niya. “Lando! Siksikan!”

“Nay, okay lang sila.”

“Hindi okay. Ayusin mo.”

Tumawa ako, kinuha ang pala, at nilipat ang mga iyon.

Pagkatapos ng lahat ng nahukay ng palang iyon, alam ko nang mas mabuting huwag siyang kontrahin.