PART 1: Ang Lalaking Nasa Likod ng Lettuce

May hawak akong plastik na bulkan nang makita ko ang lalaking nagnakaw ng kinabukasan ko.

Nakatayo siya sa likod ng isang tore ng lettuce.

“Dad,” bulong ng anak ko, “bakit mo dinudurog ang Mount Kikimanjaro?”

Napatingin ako sa ibaba. Nayupi ng mga daliri ko ang isang gilid ng papier-mâché cone na tatlong gabi naming pininturahan.

“Ay, sorry.”

Project preview iyon para sa science fair ng school, bago ang final judging sa susunod na linggo.

Sa kabilang panig ng gym, ngumiti sa akin si Trent Walsh na para bang 22 minuto lang ang lumipas, hindi 22 taon.

“Lito?” tawag niya.

Diretso akong ibinalik ng boses na iyon sa freshman year noong 2004.

Isang masikip na dorm room. Dalawang umuugong na computer. Instant pancit canton sa hatinggabi.

At ang scheduling program na ginawa ko para sa final project namin—iyong ipinasa ni Trent sa sarili niyang pangalan habang nasa bahay ako sa Riverside dahil na-stroke ang tatay ko.

Dahil sa programang iyon, nakakuha si Trent ng internship.

Makalipas ang ilang taon, naging pundasyon iyon ng scheduling software na ibinenta ng startup niya.

Pinayaman siya ng startup.

Ako naman, sumailalim sa hearing para sa academic misconduct dahil sinabi niya sa professor na kinopya ko siya.

Kalaunan, nawala rin ang kaso sa record ko, pero wala na ang scholarship ko. Noon, nagtatrabaho na ako nang full time dahil hindi ko kayang bumalik sa school nang wala iyon.

Huminto ako sa pag-aaral, nagsimulang mag-repair ng mga computer sa opisina, at ilang taong sinabi sa lahat na mas gusto kong matuto “sa totoong mundo.”

Ngayon, nakasuot si Trent ng mamahaling sneakers sa gym ng elementary school, at umiikot ang hydroponic lettuce tower ng anak niya sa ilalim ng maliit na karatulang may nakasulat na:

BRAYDEN WALSH — ANG KINABUKASAN NG PAGKAIN

Sa tabi niyon, naroon ang baking-soda volcano ni Kiki, tinagpian ng masking tape at nalalaglagan ng kulay-kapeng pintura.

“Kilala mo si Brayden?” tanong ni Kiki.

“Hindi.”

“Ibig kong sabihin, ang dad niya.”

“Hindi rin.”

Naglalakad na papunta sa amin si Trent.

Ibinuka niya ang mga braso. “Man, napakatagal na.”

Iniharang ko sa pagitan namin ang bulkan na parang kalasag.

“Hindi sapat ang tagal,” sabi ko.

Nawala ang ngiti niya.

Nanlaki ang mga mata ni Kiki. “Dad!”

Patakbong lumapit si Brayden, isang payat na batang naka-salamin at may dahon ng lettuce na nakasuksok sa likod ng tainga.

“Kiki, ang cool ng volcano mo,” sabi niya. “Sumasabog ba iyan?”

“Pumuputok,” pagtatama niya. “Bawal ang pagsabog.”

“Sa akin, tumutubo ang lettuce.”

“Kita ko.”

“Puwede kang kumain ng isa kung gusto mo.”

Kumuha siya ng dahon, tinikman iyon, at napangiwi. “Kailangan ng bagoong.”

Tumawa si Brayden.

Hindi kami ni Trent.

Dapat doon na natapos iyon. Dapat iniuwi ko si Kiki, inayos ang bulkan, at inalala kong para sa mga 10 anyos ang science fair.

Sa halip, nagtanong ako, “Paano umiikot ang tubig?”

Lumiwanag ang mukha ni Trent. “Custom pump system. Si Brayden ang nag-design sa karamihan.”

Karamihan.

Gumapang sa ilalim ng balat ko ang salitang iyon.

“Maganda,” sabi ko. “Si Kiki ang nag-design sa lahat ng kanya.”

Hinila ni Kiki ang manggas ko. “Dad, ikaw ang nagtimpla ng paste.”

“Sa ilalim ng supervision mo.”

Tumango si Trent papunta sa nayupi naming bundok. “Classic na project.”

Classic.

Parang sinabi na rin niyang ang cute.

Nang gabing iyon, nagkaroon ng aquarium pump ang Mount Kikimanjaro.

Pagsapit ng Huwebes, may pressure sensor na iyon, tatlong eruption chamber, at release valve na kontrolado ng app sa cellphone ko.

“Grabe, Dad. Parang sobra na ito,” sabi ni Kiki habang binabarena ko ang plywood na base.

“Sabi ni Ms. Perez, dapat kaya nating ipaliwanag mag-isa ang bawat parte.”

“Ipapaliwanag ko sa iyo.”

“Bago o pagkatapos matulog?”

“Pareho.”

Tumawag ang asawa kong si Julie sa ikatlo naming test nang hatinggabi.

“Bakit nag-text sa akin si Kiki ng litrato ng drone na may dalang suka?” tanong niya.

Hininaan ko ang boses. “Gumagawa iyon ng kontroladong aerial delivery system.”

“Grade 5 siya, Lito.”

“Eksakto. Maagang exposure.”

“Sa science?”

Bumangga ang drone sa kabinet at nahulog sa lababo ang paper cup nito.

“Sa problem-solving.”

Natahimik si Julie sa mapanganib na paraang alam na alam ko.

“Tungkol ito sa isa pang tatay, ano?”

“Siyempre hindi.”

“Susmaryosep.”

Noong Biyernes ng umaga, dumating si Trent sa pickup na may LED grow lights sa paligid ng tore ni Brayden.

Dumating naman ako na may safety goggles para sa buong klase ni Kiki.

Noong Lunes, nagdagdag siya ng automated nutrient monitor.

Noong Martes, nagdagdag ako ng fog machine.

Miyerkules, may dinala siyang babaeng naka-blazer na nag-abot sa anak niya ng packet na may label na PRESENTATION STRATEGY.

“Consultant?” singhal ko.

Nagkibit-balikat si Trent. “Coach siya ng mga batang innovator.”

Nang hapong iyon, umorder ako ng digital seismograph.

Sa pickup, nagsimula kaming mag-ikot sa isa't isa ni Trent na pilit ang mga ngiti, parang dalawang taong divorced na napilitang magkatabi sa mesa sa isang binyag.

Magkatabing nakaupo sa gutter ang mga anak namin, nagpapalitan ng crackers at hindi kami pinapansin.

“Medyo intense ang dad mo,” narinig kong sabi ni Brayden.

Napabuntong-hininga si Kiki. “Naku. Dapat makita mo siya sa karaoke.”

Noong gabi bago ang fair, nag-alarm ako nang alas-tres ng madaling-araw para ma-test namin ang eruption pressure sa mas malamig na hangin.

Nang tumunog iyon, nakita kong nakaupo si Kiki sa mesa sa kusina, naka-pajama.

Hindi niya hinawakan ang goggles o ang chart na ginawa ko.

“Ready?” tanong ko.

Tumingin siya sa akin. “Galit ka ba sa akin?”

Sumikip ang dibdib ko. “Ano? Hinding-hindi.”

“Kung ganoon, bakit parang natatalo ako?”

Umupo ako sa tabi niya.

Sa unang pagkakataon sa loob ng dalawang linggo, talagang nakita ko siya.

Ang pandikit na natuyo sa mga daliri niya. Ang maiitim na bilog sa ilalim ng mga mata niya.

Ang maliit na pininturahang bulkan na itinulak sa dulo ng mesa habang sinakop ng mga wire at screen ko ang lahat ng ibang espasyo.

“Anak,” mahinang sabi ko, “hindi ka natatalo.”

Tinitigan niya ang ibabaw ng mesa. “Kung ganoon, sino ang sinusubukan mong talunin?”

Wala akong maisagot na hindi ko ikahihiya.

Kinaumagahan, nakarating kami sa gym nang alas-siyete.

Naroon na si Trent, nakatayo sa tabi ng dalawang mesang walang laman.

Wala ang lettuce tower niya.

Wala rin ang Mount Kikimanjaro.

Sa gitna ng mesa ni Kiki, may nakatuping sulat na isinulat gamit ang purple na marker.

HUWAG SANA KAYONG MAGALIT. MAS GUMAGANA ITO NANG GANITO.

PART 2: Kung Saan Napunta ang mga Project

“Brayden!” sigaw ni Trent.

“Kiki!” mas malakas kong sigaw.

Nagmamadaling lumapit si Ms. Perez mula sa registration desk. “Gentlemen, hinaan natin ang boses.”

“Ninakaw ang mga project namin,” sabi ni Trent.

“Pinagsama,” sabi ng maliit na boses mula sa likod ng kurtina sa stage.

Si Kiki ang unang lumabas. Sumunod si Brayden, may bitbit na rolyo ng malinaw na tube.

“Paanong pinagsama?” tanong ko.

Gumalaw ang kurtina.

Pagkatapos, itinulak palabas ng dalawa pa nilang kaklase ang pinakakakaibang bagay na nakita ko.

Nasa loob ng ibabang reservoir ng hydroponic tower ang Mount Kikimanjaro.

Umaakyat sa pininturahang dalisdis nito ang malilinaw na tubo.

May mga lettuce na tumutubo sa mga cup sa paligid ng bunganga.

Naka-tape ang pressure sensor ko sa ilalim ng LED lights ni Trent, at nasa ibabaw ang drone na may nakasabit na maliit na timba.

May nakasulat sa cardboard na karatula:

KAYA BANG PAANDARIN NG VOLCANIC GAS ANG ISANG GARDEN?

Sa ilalim, mas maliit ang mga letra:

Malamang Hindi, Pero Sinubukan Namin.

“Sinira ninyo ang system ko,” sabi ni Trent.

“System mo?” singhal ko. “Nakakonekta sa release valve ko ang pump na iyan.”

“Dahil iyon lang ang valve na kasya,” sabi ni Brayden.

“At dinidiligan ng tubig mula sa volcano ang lettuce,” dagdag ni Kiki.

Tinitigan ko siya. “Papatayin ng baking soda at suka ang mga halaman.”

“Kaya gumawa kami ng hiwalay na nutrient loop,” sabi niya. “Hangin lang ang itinutulak dito ng volcano.”

Tiningnan ko nang mas malapit.

Hindi sila gumawa ng kalokohan. Hindi naman lahat.

Itinutulak ng air pressure mula sa eruption chamber ang tubig sa pangalawang tube.

Drone ang nagdadala ng suka.

Bumubukas ang mga ilaw kapag na-trigger ang pressure sensor.

Katawa-tawa iyon, sobrang komplikado, at tape lang ang kumakapit sa lahat.

Matalino rin iyon.

“Kailan ninyo ginawa ito?” tanong ni Trent.

Inayos ni Brayden ang salamin niya. “Tuwing lunch. At pagkatapos ng klase.”

“Pinagamit sa amin ni Ms. Perez ang supply closet,” sabi ni Kiki.

Biglang naging napakainteresado ni Ms. Perez sa clipboard niya.

Itinuro ni Trent ang tabinging tubo. “Hindi ito aabot sa judging.”

“Hindi tatagal ang tower mo kung wala ang pump ko,” sabi ko.

“Hindi mananalo ang volcano mo kung wala ang tower ko.”

“Ayan na naman,” sabi ko.

Napakurap si Trent. “Ano?”

“Kinukuha mo ang gawa ng iba, ikinakabit ang pangalan mo, saka umaastang ikaw ang nag-imbento.”

Parang natahimik ang gym sa paligid namin.

Ibinaba niya ang kamay. “Lito.”

“Hindi. Hindi mo ako puwedeng tawaging ‘Lito’ lang.”

“Dad,” bulong ni Kiki.

Pero lumalabas na sa bibig ko ang 22 taon.

“Nagsinungaling ka kay Professor Harris. Kinuha mo ang internship. Hinayaan mong isipin ng lahat na kinopya kita.”

Namutla ang mukha ni Trent.

Tumingin si Brayden sa tatay niya. “Ano ang sinasabi niya?”

Sumulyap si Trent sa anak niya, saka sa akin. “Huwag dito.”

“Siyempre, huwag dito. Dapat sa pribadong lugar kung saan walang makakakita sa mga ginagawa mo?”

“Tama na,” sabi ni Kiki.

Dalawang salita.

Mas mabigat pa sa sigaw ang pagpapatigil niya sa akin.

Nakatayo ang anak ko sa pagitan ng mga project namin, mahigpit na hawak ang cardboard na karatula. Kumikinang ang mga mata niya, pero ayaw niyang umiyak.

“Hindi nagnakaw sa akin si Brayden,” sabi niya. “Ako ang humingi ng tulong sa kanya.”

Tumayo si Brayden sa tabi niya. “At ako ang humingi ng tulong kay Kiki.”

“Bakit?” singhal ni Trent.

“Dahil ginawa ninyong boring ang lahat,” sabi ni Brayden.

Muntik akong matawa. Mukhang personal na nasaktan si Trent.

Itinaas ni Kiki ang baba niya. “Dapat tungkol sa pagtatanong ang fair. Ang tanong namin, mapapansin ba ninyong naging magkakampi kami?”

“Hindi scientific question iyan,” mahina kong sabi.

“Nasagot na namin,” sagot niya.

Lumapit ang head judge kasama ang dalawa pang judge sa likod niya.

“Team entry?” tanong niya.

Tumingin si Kiki kay Brayden.

Tumingin si Brayden kay Kiki.

“Opo,” sabay nilang sabi.

Magsisimula sanang tumutol si Trent.

Hindi ko alam kung ano ang nagbago sa akin.

Baka ang nanginginig na kamay ni Kiki.

Baka ang pagkakita sa mamahalin kong pressure sensor na kinakapitan ng purple na unicorn sticker.

Umatras ako.

“Hayaan ninyong mag-present sila,” sabi ko.

Matagal akong tinitigan ni Trent.

Pagkatapos, umatras din siya.

Nagsimula si Kiki. “Naglalabas ang mga volcano ng gas at init na nakaaapekto sa mga ecosystem sa paligid.”

Nagpatuloy si Brayden. “Gumagamit ang hydroponic system ng mga pump para paikutin ang tubig at nutrients.”

Ipinaliwanag nila ang magkahiwalay na loop. Ipinakita nila ang mga trial na hindi gumana.

Inamin nilang nalanta ang lettuce nang aksidente nilang padaanin ang suka sa mga ugat.

Nagtawanan ang mga judge.

Pagkatapos, itinaas ni Kiki ang app controller.

“Para sa final demonstration, magdadagdag ng suka sa eruption chamber ang drone.”

Parang nahulog ang sikmura ko.

Tiningnan ko ang pressure reading.

Kumikislap na green ang sensor.

Pagkatapos, yellow.

Pagkatapos, red.

“Kiki,” sabi ko, “lumayo ka sa volcano.”

PART 3: Ang Pumutok sa Stage

Umangat ang drone na galit ang ugong.

Napalingon ang lahat ng tao sa gym.

Bitbit nito ang maliit na cup sa ibabaw ng Mount Kikimanjaro, tumagilid, at nagbuhos.

Sa loob ng isang tahimik na segundo, walang nangyari.

Pagkatapos, dumighay ang bulkan.

Isang makapal na bugso ng matingkad na asul na bula ang bumulwak mula sa bunganga, umikot sa malilinaw na tubo, at humarurot paitaas sa loob ng lettuce tower.

Umandar ang pump.

Umikot ang tubig sa paligid ng mga ugat.

Kumikislap na purple ang LED lights.

Pasuray-suray na lumipad ang drone sa ulap ng fog at perpektong lumapag sa isang bandehado ng chocolate cupcake na tatlong mesa ang layo.

Nagsigawan sa tuwa ang mga bata.

Itinaas ng mga magulang ang mga cellphone nila.

Lumipad mula sa cup ang isang tanim na lettuce at bumagsak sa ulo ni Trent.

Pinilit kong huwag tumawa.

Nabigo ako.

Inalis ni Trent ang lettuce sa buhok niya, tinitigan iyon, at nagsimulang tumawa rin.

Hindi ang dati niyang kontroladong tawa. Isang tawang hindi mapigilan at kinakapos sa hangin.

Iyong uri ng tawang naaalala ko sa dorm room namin bago nasira ang lahat.

Tumili ang pressure alarm.

Inabot ni Kiki ang release valve, pero dumulas sa bula ang kamay niya.

Sumugod ako.

Ganoon din si Trent.

Sabay na tumama ang mga kamay namin sa valve.

“Pakaliwa!” sigaw niya.

“Kabilang kaliwa mo!” sigaw ko pabalik.

Pinihit namin iyon. Bumukas ang valve. Isang huling singaw ang nagpaulan ng hindi nakakapinsalang asul na bula sa aming apat.

Mas malakas na sumabog sa ingay ang gym kaysa sa bulkan.

Pinunasan ni Kiki ang bula sa ilong niya. “Hindi dapat ganoon ang mangyari.”

Hinubad ng head judge ang salamin niya at pinunasan gamit ang gilid ng damit.

“Kaya ba ninyong ipaliwanag kung bakit ganoon ang nangyari?” tanong niya.

Nagtinginan sina Kiki at Brayden.

Pagkatapos, nagmamadali silang lumapit sa pressure chart, sabay na nagsasalita, tinutunton ang mga tubo, at nagtatalo tungkol sa airflow.

Hindi nila sinisi ang kagamitan.

Hindi nila kami sinisi.

Tinuring nila ang sakuna na isa pang tanong na naghihintay na masagot.

Mas matagal nanatili ang mga judge sa mesa nila kaysa sa iba pang display.

Makalipas ang isang oras, tumayo ang principal sa maliit na stage na may kahon ng mga ribbon.

“Ngayong taon,” sabi niya, “hindi lamang pagkamalikhain ang kinikilala ng overall award, kundi pati pagtutulungan, tapat na testing, at kakayahang matuto mula sa napakagandang pagkabigo.”

Hinawakan ni Kiki ang kamay ko.

Hinawakan naman ni Brayden ang kamay ni Trent.

“Ang blue ribbon ay mapupunta kina Kiki Flores at Brayden Walsh para sa ‘Kaya Bang Paandarin ng Volcanic Gas ang Isang Garden?’”

Napahiyaw ang dalawang bata at tumakbo sa stage.

Nakatayo kami ni Trent sa likod nila, puno pa rin ng bahid ng asul na bula, pumapalakpak na parang mga tanga.

Pagkatapos, kinuha ng PTA president ang mikropono.

“Isa pang anunsiyo,” sabi niya. “Matapos repasuhin ang ilang biniling kagamitan, construction na ginawa pagkatapos ng oras ng klase, at hindi pinahintulutang pagpapalipad ng drone sa loob ng gusali, ipinagbabawal kina Mr. Flores at Mr. Walsh na tumulong sa science fair sa susunod na taon.”

Kay Julie, na dumating sa tamang oras para sa judging, nanggaling ang pinakamalakas na palakpak.

“Deserve ninyo 'yan!” sigaw niya.

Sa tindi ng tawa ni Kiki, tumatalbog sa dibdib niya ang bago niyang ribbon.

Sa parking lot, pinakikislap ng araw sa hapon ang natuyong asul na bula sa damit namin.

Naglalakad sa unahan namin sina Kiki at Brayden, bitbit sa pagitan nila ang bugbog na bulkan.

Huminto si Trent sa tabi ng luma kong Honda.

“Lito.”

Hindi ko inalis ang tingin ko kay Kiki. “Ano?”

“Sinira ko talaga iyon para sa iyo.”

Parang sinuntok palabas sa akin ng simpleng mga salita ang hangin.

Lumunok siya. “Natakot akong ikaw ang makakuha ng internship. Kinumbinsi ko ang sarili kong ginawa ko ang kalahati ng trabaho. Pagkatapos, nagsabi ako ng isang kasinungalingan, at bawat araw na lumipas, lalo itong naging mahirap aminin.”

Tiningnan ko siya.

“Puwede ka sanang tumawag.”

“Alam ko.”

“Puwede mo sanang inayos.”

“Ginawa ko.”

Humarap ako sa kanya. “Ano?”

“Noong taon pagkatapos mong umalis, sumulat ako kay Professor Harris at sa dean. Sinabi kong sa iyo ang program. Sinabi kong nagsinungaling ako sa hearing.”

Natuyo ang bibig ko. “Kaya nila inalis ang kaso sa record ko?”

Tumango si Trent. “Oo. Dapat sinabi ko mismo sa iyo.”

Tumingin siya kay Brayden, saka bumalik sa akin.

“At patuloy kong ginamit ang scheduling system. Nang maging pundasyon iyon ng kumpanya ko, alam kong may bahagi sa itinatayo ko na pag-aari mo.”

Naglakad siya papunta sa SUV at bumalik na may dalang makapal na envelope.

“Dinala ko ito sa preview,” sabi niya. “Pagkatapos, patuloy ko itong dinala tuwing alam kong naroon ka.”

Sa loob, may kopya ng pag-amin na ipinadala niya sa university ilang taon na ang nakalipas.

Sa likod nito, may trust statement na nakasulat sa itaas ang pangalan ko.

Tiningnan ko ang numero, saka tiningnan ulit.

“Ano ito?”

“Limang porsiyento ng founder shares ko. Itinabi ko ang mga iyon para sa iyo noong 2011.”

“Magkano?”

“Noong Biyernes? Mahigit nang kaunti sa 1.4 milyong dolyar.”

Napaupo ako sa hood ng Honda ko.

Kinamot ni Trent ang batok niya. “Sinabi sa akin ni Brayden na Lito ang pangalan ng dad ni Kiki. Alam kong ikaw iyon bago pa ako lumapit. Kaya ako lumapit na nakangiti na parang tanga. Akala ko, maibibigay ko na ito sa iyo sa wakas.”

“Pagkatapos, hinarangan kita ng bulkan.”

“Sabi mo, ‘Hindi sapat ang tagal.’”

“Seryoso ako.”

“Alam ko. Nawalan ako ng lakas ng loob. Pagkatapos, tinanong mo ang tungkol sa pump, naging competitive ako, at bigla tayong naging 19 ulit.”

Napakatanga niyon kaya muntik akong matawa.

“Bakit hindi mo ako hinanap noon pa?” tanong ko.

“Dahil madaling ayusin ang mga papeles. Mas mahirap kang harapin.”

Walang palusot sa mukha niya. Mas nakatulong iyon kaysa sa isang palusot.

Sumulyap siya kay Brayden. “Ilang taon ding kapag nagtatanong siya tungkol sa college, sinasabi kong ang pinakamaganda kong project ay ginawa ko kasama ang isang lalaking nagngangalang Lito.”

“Kasama?” sabi ko.

Napangiwi si Trent. “Masyadong matagal bago ko natutunan ang tamang salita.”

“Ano iyon?”

“Sa iyo.”

Tiningnan ko ulit ang trust statement.

Sa perang iyon, makakabili ako ng totoong shop para sa repair business ko, mapapalitan ko ang luma kong Honda, at mapag-aaral ko si Kiki sa college nang hindi ako puyat sa pag-iisip sa tuition.

Hindi nawala ang galit. Hindi gumagana ang buhay na parang baking soda at suka.

Hindi mo puwedeng paghaluin ang paghingi ng tawad at isang milyong dolyar at panooring ligtas na bumula palabas sa iyo ang 22 taon.

Pero sa unang pagkakataon sa loob ng 22 taon, may mga pagpipilian ulit ako.

“Sabihin mo kay Brayden ang buong kuwento,” sabi ko.

“Sasabihin ko.”

“At sa pagkakataong ito, itama mo ang mga pangalan.”

Tumango siya.

Sa unahan namin, sumigaw si Kiki, “Dad! Sasama ka ba?”

Itinali niya ang blue ribbon sa bitak na bunganga ng bulkan. Hawak ni Brayden ang isang gilid. Hawak niya ang kabila.

Ipinasok ko sa ilalim ng braso ang envelope.

“Oo na,” tawag ko.

Nagsimula akong maglakad papunta sa kanya.

“Kiki,” tawag ni Trent, “ayaw mo bang hatiin ang ribbon?”

Umiling si Brayden. “Sa kanya ang ribbon.”

Ngumisi si Kiki sa kanya. “Sa kanya ang lettuce.”

Hinawakan niya ang kamay ko gamit ang bakante niyang kamay, sumandal sa braso ko, at iniuwi niya ang katawa-tawa naming bulkan.