PART 1: Lumiko ang Prusisyon

Thirty-one years old ako, bagong halal, at malapit nang sirain ang fiesta.

Iyon ang inakala ng four hundred people nang makarating ako sa basketball court at hindi bumalik papunta sa chapel.

Nagpatuloy ako sa paglalakad.

Nagkandautal ang brass band sa likod ko, tumutugtog ng tatlong kanta at isang nervous breakdown. Halos mabitawan ng mga lalaking may pasan sa Santo Niño ang rebulto. Hinablot ni Kagawad Bunso ang manggas ko at bumulong, “Mayor Anding, wala pong daan doon.”

“May daan,” sabi ko. “Tinuruan lang tayong matakot dito.”

Sa kabilang panig ng creek, nakatayo ang kubo ni Lola Iska.

Sa Purok 7, tatlong bagay ang natututuhan ng mga bata bago multiplication: magsabi ng po, magmano sa nakatatanda, at maghagis ng asin kapag dumadaan sa pinto ni Lola Iska.

Dahil aswang si Lola Iska.

Alam iyon ng lahat.

Twenty years nang inuulit ni Aling Puring ang ebidensiya sa bawat burol: nawawalang manok, aninong lumulutang sa pagitan ng mga bahay, ang tik-tik-tik na naririnig pagkatapos ng hatinggabi.

Huwag nang pansinin na bumalik ang nawawalang manok pagkalipas ng two days at mas malusog pa kaysa sa may-ari.

Huwag nang pansinin na gumagamit ng tungkod si Lola Iska.

Tamad ang takot. Kapag nakahanap na ito ng kuwentong gusto, itinataas nito ang paa at tumitigil nang magtanong.

Nagtanong ako.

Bilang bagong mayor, nakita ko ang lumang disaster logs mula sa Bagyong Undang. Twenty years ago, naglaho ang relief rice mula sa barangay warehouse habang nagugutom ang mga pamilya.

Kasama ang pamilya ko.

Eleven ako noon. Pinakain kami ng nanay ko ng nilagang saba nang six days at nagkunwaring hindi siya gutom.

Noong seventh morning, may isang sako ng bigas na lumitaw sa doorstep namin.

Ganoon din ang nangyari sa bawat bahay sa Purok 7.

Tapos nangyari ulit noong sumunod na bagyo.

At sa bawat storm season pagkatapos niyon.

Akala ng parish, municipality ang nagbigay. Akala ng municipality, parish. Mukhang twenty years nang inililigtas ng isang misteryo ang buong local government namin at magalang kaming tumatangging magpakilala rito.

Pero alam ko kung sino ang nagdala ng bigas.

Alam ko simula noong eleven ako.

Noong unang bagyong iyon, buong gabi akong gising na may rosary sa isang kamay at rubber slipper ng tatay ko sa kabila, handang labanan ang aswang.

Malapit nang sumikat ang araw nang marinig ko ang tik-tik-tik.

Binuksan ko ang pinto.

Nakatayo roon si Lola Iska, basang-basa, ibinababa ang isang sako ng bigas sa bungad ng pinto namin.

Nakita niya ang asin sa kamao ko.

Nakita ko ang sako sa balikat niya.

Walang nagsalita sa amin.

Idiniin niya ang isang daliri sa labi at naglaho sa ulan.

Inilihim ko iyon dahil nahihiya ako.

Tapos inilihim ko dahil bata ako.

Tapos dahil lumipas ang maraming taon, ang paboritong dahilan ng duwag.

Kaya sa unang fiesta ko bilang mayor, pinangunahan ko ang prusisyon sa ibabaw ng tulay na gawa sa puno ng niyog at paakyat sa maputik na landas papunta sa kubo niya.

Tapos lumuhod ako.

Napasinghap ang crowd na para bang nag-alok akong magpakasal sa demonyo.

Bumukas ang pinto.

Mas maliit na si Lola Iska kaysa sa naaalala ko, puro matutulis na siko at silver na buhok. Matigas at maliwanag pa rin ang mga mata niya, parang batong-ilog sa malinaw na tubig.

“Anding,” sabi niya. “Tumayo ka. Madudumihan ang barong mo.”

Kumalat ang bulungan sa crowd.

Alam ng aswang ang pangalan niya.

Gusto kong tumawa. Sa halip, sumikip ang lalamunan ko.

“Twenty years ago,” malakas kong sabi, “may nagnakaw ng relief goods. Pero may ibang nagpakain sa bawat pamilya rito. Mula sa bahay na ito ang bigas.”

Sumiksik si Aling Puring sa unahan.

“Parish ang gumawa noon, Mayor.”

“Hindi, Tita. Hindi sila.”

Nagbago ang mukha niya nang tawagin ko siyang Tita.

Cousin siya ng nanay ko. Kinurot niya ang mga pisngi ko, pinakain ako ng pancit, at tinuruang maghagis ng asin sa babaeng nagpakain sa amin.

Humarap ako ulit kay Lola Iska.

“Hayaan n’yo akong sabihin sa kanila ang lahat.”

Hinalughog niya ng tingin ang crowd hanggang tumigil ang mga mata kay Puring.

Tapos sabi niya, “Hindi.”

No.

Isinara niya ang pinto sa akin, sa prusisyon, at sa Santo Niño.

Sabay-sabay na nagtanong ang crowd.

Nanatili akong nakaluhod.

Makalipas ang isang sandali, may nakatiklop na note na lumabas sa ilalim ng pinto.

Anim na salita ang nakasulat.

Mamayang gabi. Plaza. Isama si Puring at mga anak niya.

PART 2: Ang Unang Pinto

Pagsapit ng sunset, nineteen versions na ang ginawa ng Purok 7 tungkol sa nangyari.

Sa isa, isinumpa ako ni Lola Iska.

Sa isa pa, apo niya pala ako nang palihim.

Ang paborito ko, ibinaling daw ng Santo Niño ang ulo Niya papunta sa kubo. Hindi. Bumahing lang ang lalaking may pasan sa Kanya.

Alas-otso, punô ang plaza.

Nakaupo si Puring sa front row kasama ang six adult children niya. Teacher ang isa. Naka-video call mula Dubai ang isa. Umuwi mula sa barko ang bunso niyang si Jun para sa fiesta at mukhang handang suntukin ang kahit sinong multong mang-iinsulto sa nanay niya.

Nakatayo ako sa stage sa tabi ng mesang may takip.

Hindi pa dumarating si Lola Iska.

Nagsimulang magbulungan ang mga tao na hindi raw kayang tumawid ng aswang sa banal na lupa.

Tapos narinig ang tik-tik-tik mula sa dilim.

Nahati ang crowd.

Naglakad si Lola Iska papunta sa plaza, may dalang hinabing bayong.

Walang usok. Walang pakpak. Walang dramatic na buwan.

Isang eighty-year-old na babae lang na suot ang luma niyang tsinelas, tumatawid sa public space na twenty years siyang tinanggihan.

Iniabot ko sa kanya ang microphone.

Hindi niya pinansin at umupo sa tabi ko.

Kaya sinabi ko ang bahaging kaya kong patunayan.

Bago ang bagyo, si Francisca “Iska” Dimaano ang hilot namin. Kalahati ng mga adult sa plaza ay ipinanganak sa tulong niya.

May maliit din siyang palayan.

Pagkatapos ng warehouse theft, nakita ang bakanteng relief sacks malapit sa kubo niya. Sinabi ni Mang Teban, ang barangay treasurer, na nakita niya si Lola Iska na tumatawid sa tulay nang gabing iyon.

Kinumpirma iyon ng asawa niyang si Puring.

Sa loob ng isang buwan, naging halimaw ang komadrona namin.

Tumigil ang mga nanay sa pagtawag sa kanya para sa panganganak. Iniwan ng mga tenant ang palayan. Naghagis ng asin ang mga bata sa pinto niya.

Pero patuloy na lumilitaw ang bigas tuwing storm season.

Inalis ko ang tela sa mesa.

Mga record ng bentahan ng lupa ang nasa ilalim.

Bawat taon, ibinenta ni Lola Iska ang mga piraso ng palayan niya. Bawat taon, may kasunod na bili ng bigas.

Pagsapit ng twentieth year, kubo na lang ang natira sa kanya.

Tumayo si Jun.

“Bakit niya gagawin iyon?”

“Hindi ko alam,” pag-amin ko. “Hanggang kaninang hapon.”

Binigyan ako ni Lola Iska ng kinakalawang na biscuit tin pagkatapos ng prusisyon.

“Bakit ngayon lang, Lola?” tanong ko.

“Bata pa sila noon,” sabi niya. “Hindi na ngayon.”

Nasa loob ang notebook na sulat ni Mang Teban.

Noong gabing mawala ang relief goods, tumawid si Lola Iska sa tulay matapos magpaanak sa kabilang sitio.

Nakita niya si Teban na hinihila ang huling ninakaw na sako.

Three days later, pumunta si Teban sa kubo ni Lola Iska at umamin. Ibinenta niya ang bigas para bayaran ang utang na puwedeng maging dahilan para mawala ang bahay ng pamilya niya. Buntis si Puring. Natutulog sa iisang banig ang five children nila.

Nagmakaawa siya kay Lola Iska na huwag siyang ibuking.

Habambuhay nang magiging mga anak ng magnanakaw ang mga anak ko, isinulat niya. Kilala mo ang bayang ito.

Kilala nga niya.

Kaya inilihim niya ang ginawa nito.

Pero hindi niya hahayaang magutom ang purok dahil doon.

Ibinenta niya ang ani, bumili ng kapalit na bigas, at dinala iyon sa bawat pinto.

Tinulungan siya ni Teban nang eight years, palihim na nag-iiwan ng mga sako sa mga bahay bago mag-umaga, hanggang bumigay ang puso nito. Matapos siyang mamatay, nagpatuloy mag-isa si Lola Iska.

Tinitigan ni Jun ang notebook.

“Si Papa ang sumulat niyan?”

“Oo.”

Napakabilis na tumayo ni Puring, bumagsak nang patalikod ang silya niya.

“May sakit siya nang isulat niya iyon.”

“Tita,” mahinahon kong sabi, “tugma ang confession niya sa warehouse records.”

Humarap sa kanya ang mga anak niya.

Hindi pa galit.

Mas masama iyon.

Bumulong ang teacher, “Ma?”

Tumingin si Puring kay Lola Iska.

Binuksan ng matanda ang bayong at naglabas ng maliit na balot ng bigas na tinalian ng tela.

Tapos lumakad siya patungo kay Puring.

Kasabay niyang gumalaw ang twenty years ng tsismis.

Twenty years ng asin.

Twenty years ng pagtuturo sa mga batang puwedeng tawaging proteksiyon ang kalupitan kapag sabay-sabay itong ginagawa ng lahat.

Inilapag ni Lola Iska ang bigas sa paanan ni Puring.

“Ang bahay mo,” sabi niya, “ang lagi kong unang pinto.”

May lumabas na tunog kay Puring na hindi ko pa narinig mula sa kahit sinong tao.

Tapos inabot niya ang microphone.

PART 3: Asin at Bigas

Umamin si Puring sa harap ng lahat.

Hindi maganda.

Hindi matapang.

Umamin siya gaya ng pagguho ng dingding—isang bitak muna, tapos ang buong bulok na bigat.

Si Teban ang nagnakaw ng relief rice.

Inutusan niya si Puring na ikalat ang mga bakanteng sako malapit sa kubo ni Lola Iska.

Inimbento ni Puring ang anino sa creek.

Inimbento niya ang madugong bibig.

Inimbento niya ang aswang.

“Akala ko one week lang,” hikbi niya. “Baka two.”

Pero pinrotektahan ng kuwento ang asawa niya.

Tapos pinrotektahan ang mga anak.

Tapos pinrotektahan siya mula sa pag-amin sa ginawa niya.

Kaya lalo niyang pinalaki ang kuwento.

Sa mga burol, fiesta, laro ng baraha, kahit saan may makikinig, dinagdagan niya ng isa pang kuko, isa pang tunog, isa pang nawawalang hayop.

Mas madaling mabuhay na may halimaw sa kabila ng creek kaysa may magnanakaw sa mesa niya.

Narinig ng mga anak niya ang bawat salita.

Tinakpan ni Jun ang mukha.

Tahimik na umiyak ang teacher.

Sa video call, paulit-ulit na sinasabi ng anak niya sa Dubai, “Ma, bakit? Ma, bakit?”

Walang sapat na laking sagot si Puring.

Lumuhod siya sa harap ni Lola Iska.

“Sinira ko ang pangalan mo.”

Tiningnan siya ni Lola Iska.

“Oo.”

Mas matalim pa sa kahit anong sumpa ang isang salitang iyon.

“Kinuha ko ang trabaho mo.”

“Oo.”

“Ang lupa mo.”

“Oo.”

Idiniin ni Puring ang noo sa kamay ng matanda.

“Sorry.”

Hindi agad siya pinatawad ni Lola Iska. Nagpasalamat ako roon.

Gustong-gusto ng mga tao ang instant forgiveness dahil nakakatakas sa bayarin ang may sala. Twenty years nagbayad si Lola Iska. Makakaya ni Puring ang five minutes na katahimikan.

Tapos lumuhod si Jun sa tabi ng nanay niya.

Kinuha niya ang kamay ni Lola Iska at idiniin sa noo.

“Mano po.”

Isa-isa, ganoon din ang ginawa ng anim na anak.

Nagsimulang umiyak ang crowd.

Pero walang umatake kay Puring.

Paano namin magagawa iyon? Bigas ang inilagay ni Lola Iska sa paanan niya, hindi bato. Biglang nakakahiya ang maging mas malupit kaysa sa babaeng tinawag naming halimaw.

Tapos ako naman ang umamin.

“Noong eleven ako, nakita kong nagdala si Lola Iska ng bigas sa bahay namin. Wala akong sinabi.”

Nanginginig ang boses ko.

“Lumaki ako. Nag-aral ako. Naging mayor. Pero hinintay ko pa ring magkaroon ng titulo bago ipagtanggol ang babaeng nagpakain sa akin.”

Sinulyapan ni Lola Iska ang barong ko.

“At least bagay sa ’yo ang title.”

Tumawa ang plaza kahit umiiyak.

Bago matapos ang gabi, inanunsiyo kong tatawaging BALAY FRANCISCA ang bagong typhoon evacuation center.

Agad tumutol si Lola Iska.

“Masyadong mayabang.”

“Nakapinta na.”

“Pinturahan ulit.”

“Weatherproof paint ang ginamit namin.”

Naningkit ang mga mata niya. “Sayang sa pera ang gobyerno.”

Kaya nag-compromise kami.

Sa ilalim ng pangalan niya, nagdagdag kami ng mas maliit na linya:

Sa alaala ng lahat ng nagbigay nang palihim.

Sinabihan din niya ang mga tao na huwag galawin ang puntod ni Mang Teban.

“Dinadalaw siya roon ng mga anak,” sabi niya. “Huwag n’yo silang gawing homeless nang dalawang beses.”

Ganoon si Lola Iska. Awa na may boundaries. Kabutihang may gulugod.

Dumating ang unang bagyo noong October.

Binuksan namin ang Balay Francisca bago sumikat ang araw. Dumating ang mga pamilya na may dalang blanket, gamot, babies, at sapat na instant noodles para malampasan ang apocalypse pero kulang ang can opener.

May maayos na kuwarto si Lola Iska sa loob.

Pero matapos ang ulan, nagpumilit siyang tingnan ang lumang kubo.

Sinamahan ko siya papunta sa creek.

Sa kabilang panig, natatakpan ng bigas ang doorstep niya.

Mga sako. Mga balot. Mga garapon.

Bawat pamilya sa Purok 7, may dinala.

May nag-iwan ng notes.

May mga nahiyang pirmahan ang kanila.

May pangalan ni Puring ang isang sako. Sandaling tiningnan iyon ni Lola Iska, tapos iniwan kasama ng iba.

Sa gitna, may maliit na papel na nakapilipit at nakatali sa pulang sinulid.

Binuksan iyon ni Lola Iska.

Bumuhos ang asin sa palad niya.

Hindi ibinato.

Ibinigay.

Gaya ng pagbibigay mo ng asin sa nagluluto.

Nagsimula siyang tumawa.

Hindi magalang. Hindi mahina.

Tumawa siya hanggang yumuko sa tungkod, tik-tik-tik, habang umiiyak ako sa tabi niya na parang tanga sa basang tsinelas.

Tapos hinawakan niya ang braso ko.

“Halika,” sabi niya. “Hindi kusang maluluto ang bigas na ito.”

At sa unang pagkakataon sa loob ng twenty years, tumawid sa creek ang mga bata ng Purok 7 nang walang asin sa kamao.

Mga kaldero ang dala nila.