PART 1: Kung Bakit Pinaitim ni Lola ang Sinigang

Napakasarap magluto ng sinigang ni Lola Nena—iyong klase na nagpapalabo sa mga capiz window bago magtanghali at humihila sa mga pinsan papunta sa kusina, kunwari'y kukuha ng tubig pero nakatitig naman sa liempo.

Kaya nang maamoy kong parang sunog na damo, mapait na balat ng prutas, at basang putik sa ilog ang Sunday lunch, napahinto ako sa gitna ng hallway.

“Lola? Ano ’yan?”

“Walang tanong,” sigaw niya mula sa kusina. “Maghanda ka ng mesa.”

Hazel ang pangalan ko, 24, at noon ay nakatira pa ako sa lumang family house namin sa Malolos kasama si Lola, mga magulang ko, dalawang pinsan, at kung sinumang kamag-anak na nagdesisyong libreng hotel ang bahay namin noong linggong iyon.

Halos isang buwan nang may sakit kaming lahat.

Nagsimula iyon matapos ipa-“freshen up” ni Tita Brenda ang ilang kuwarto sa taas. Tumutol si Lola dahil walang humingi ng permiso, pero nakakuha na si Brenda ng dalawang lalaki at nakabili ng murang industrial paint at varnish mula sa kakilala ng kakilala niya.

“Pareho lang sa ginagamit ng contractors,” sabi ni Brenda. “Mas mura lang.”

Ilang araw na kakaiba ang amoy ng bahay. Binubuksan ni Lola ang mga bintana. Isinasara ni Brenda.

“Sayang ang aircon,” reklamo niya.

Tapos dumating ang headaches, maasim na sikmura, hilo, at mabibigat na binti. Minsan, nakatulog ang pinsan kong si Mark nang nakaupo nang tuwid at nakaipit pa sa mga daliri ang pandesal.

“Baka haunted,” bulong niya nang magising.

“Mas mura ang multo kaysa doctor,” sabi ko.

Sinisi ni Brenda si Lola.

“80 na siya. Hindi na niya kaya ang bahay. Ilipat natin siya sa magandang facility sa Laguna, ibenta itong lugar, tapos wala nang mag-aaway.”

Alam ng lahat kung aling part ang pinakagusto ni Brenda.

Ibenta itong lugar.

Nakatayo sa mamahaling lupa ang ancestral house namin, at sa tuwing pinag-uusapan ni Brenda ang presyo, lumalambot at parang nagdarasal ang boses niya.

Ayaw na ayaw ko sa plano. Pero matapos ang ilang linggong pinapanood si Lola na paikot-ikot sa bahay, nagbubukas ng bintana, sumisinghot sa mga doorframe, at nagbubulong na may mali sa bahay, may nakakahiya nang ideyang gumagapang sa isip ko.

Baka may isang bagay na tama si Brenda.

Baka talagang masyado nang matanda si Lola.

Noong Sunday morning na iyon, nakita ko si Lola sa tabi ng hawla ni Chiquito malapit sa likod na kusina. Ang yellow canary niya, six years old at personal na galit sa pag-iral ni Brenda, ay nakahiga sa ilalim.

“Lola…”

Minsan niya iyong hinawakan, tapos hinablot ang baba ko.

“Ipakita mo ang dila mo.”

“Ano?”

“Dila, Hazel.”

Sumunod ako. Tinitigan niya ang dila ko, tapos pinisil ang kuko ko at pinanood ang pagbabalik ng kulay.

Nagbago ang mukha niya.

Hindi iyon pagkalito. May naunawaan siya.

“Nasaan si Brenda?”

“Sa taas.”

Makalipas ang ilang minuto, narinig ko silang nagsisigawan.

“Buksan mo ang bintana!” sigaw ni Lola.

“Tigilan mo ang pagbubukas ng lahat! Kailangang matuyo ang paint!”

“May lason dito!”

“Oh, please. Paint iyon, Nena, hindi sumpa.”

Pagdating ng lunch, dumating si Brenda na may makapal na folder sa ilalim ng isang braso.

“Ano iyan?” tanong ko.

“Options. Pagkatapos ng lunch.”

Tapos lumabas si Lola mula sa mga pinto ng kusina bitbit ang mabigat na itim na palayok. Naka-pin sa likod ang gray niyang buhok, may mga mantsa sa harap ang floral apron, at may maitim na pahid sa sulok ng bibig niya na akala ko'y uling.

“Kain,” sabi niya.

Itinaas ni Brenda ang takip.

Tapos sumigaw.

“Diyos ko, Nena!”

Itim ang sabaw.

Hindi itim na gaya ng adobo. Hindi sosyal na black dahil sa squid ink.

Itim na panglibing.

Lutang ang lantang kangkong sa tabi ng hindi pamilyar na dahon, maiitim na piraso ng ugat, at malalangis na paikot na nagmukhang hinango sa latian ang buong palayok.

Itinulak ni Mark paatras ang upuan niya.

“Lola, bakit mukhang galing sa tambutso?”

Biglang tumayo si Brenda. “Ano ’to? Motor oil? Sinasabi ko sa inyo, hindi na normal ’to!”

“Umupo ka,” sabi ni Lola.

“Nena—”

“Brenda. Umupo ka.”

Narinig ko nang magalit si Lola dati. Iba ito. May takot sa ilalim.

Siya mismo ang nagsalin sa pitong bowl at mahigpit na hinawakan ang sandok.

“Inumin niyo ang sabaw. Lahat.”

Walang gumalaw.

“Lola,” bulong ko, “ano bang nilagay mo rito?”

“Hazel. Magtiwala ka sa akin.”

Tumawa si Brenda. “Magtiwala? Para sabay-sabay tayong ma-food poisoning?”

Hinampas ni Lola ang palad sa mesa.

“INUMIN NIYO!”

Kaya uminom ako.

Sobrang asim, napakatapang ng pait, mausok at herbal, na may matalim na lasa sa ilalim kaya kumunot ang buong bibig ko. Napaduwal ako.

Isang kutsara ang ininom ni Mark at tinitigan ang bowl niya na para talagang ipinagkanulo siya.

“Ate, tinatanggihan ito ng mga ninuno ko.”

“Uminom ka,” utos ni Lola.

Dinampot ni Brenda ang bowl niya. “Ayan! Kinain ko! Happy? Pag namatay ako, Nena, ikaw ang dahilan!”

Tinitigan siya ni Lola.

“Uminom ka pa.”

Ilang minuto lang, bumagsak sa sahig ang bowl ni Brenda.

Yumuko si Mark at nagsuka ng maitim na liquid sa rug. Nagsimulang umiyak si Pia. Masyadong mabilis tumayo ang nanay ko at bumagsak sa dingding. Tapos biglang umikot ang sikmura ko at tumagilid ang kuwarto nang husto kaya halos hindi ako makatayo.

“LASON!” sigaw ni Brenda. “NILASON TAYO NG MATANDA!”

Kumalat na parang ink ang black soup sa puting tablecloth habang pasuray-suray kaming pumunta sa veranda, nagsusuka, hinihingal, at hindi maintindihan kung bakit biglang masyadong mabigat ang mga braso namin para maiangat.

May nagsimulang sumigaw sa labas para humingi ng tulong. Tapos dumating ang sirens.

Ang huli kong nakita bago ako mawalan ng malay ay si Lola Nena, nakatayo sa ibabaw namin suot ang maduming apron at pinapanood kaming mahirapan nang hindi gumagalaw kahit isang pulgada.

PART 2: Ang Hiningi ng mga Kamag-anak

Nang magising ako, masakit sa mata ang fluorescent lights at punô ng amoy antiseptic ang baga ko.

May oxygen sa ilong ko at IV na naka-tape sa kamay. Nakahiga si Mark two beds away na kulay maputlang berde, umiiyak si Pia sa plastic basin, at naka-oxygen mask si Uncle Hector.

At sinisigawan ni Tita Brenda ang dalawang police officer.

“Sinadyang paglalason! Isulat niyo! Seven victims!”

Ewan ko kung paano, pero nakakuha siya ng foam neck brace na walang nag-prescribe at hawak ang folder mula sa lunch na parang personal siyang hinirang na prosecutor ng Pilipinas.

Tapos nakita ko si Lola.

Nakaupo siya sa wheelchair malapit sa dingding.

Naka-handcuff.

“Lola?”

Mabilis na humarap sa akin si Brenda. “Hazel, huwag mo siyang ipagtanggol. Muntik ka nang mamatay.”

“Bakit naka-handcuff siya?”

“Dahil nilason niya tayo!”

“Wala siyang kinain.”

“Eksakto!” singhal ni Brenda.

Noong sandaling iyon, kinamuhian kong may punto siya.

Sinabi ni Officer Cruz na hinihintay pa nila ang full blood work. Itinulak ni Brenda ang isang form sa kanya.

“Ano pa ang hinihintay? Naghain siya ng itim na kemikal sa sarili niyang pamilya. Kailangan siyang ilipat ngayong gabi.”

Doon ko napansin ang iba pang nasa folder ni Brenda: brochure para sa care facility sa Laguna, property valuation ng bahay ni Lola, at printed email mula sa real estate broker.

“Nagdala ka ng sale papers sa lunch?”

Bahagyang nagbago ang mukha niya. “Nagdala ako ng options.”

“Bago pa ang sabaw, pinaplano mo na ito.”

“Ilang linggo na tayong may sakit!”

“Plano mong ilipat si Lola ngayon.”

“Plano kong panatilihing safe ang lahat. Pupunta siya sa Laguna, ila-lock natin ang bahay, at tatawagan ko ang broker bukas.”

Sa wakas, itinaas ni Lola ang ulo niya.

“Hindi.”

Tumawa si Brenda. “Hindi?”

“Hindi ipinagbibili ang bahay ko.”

“Muntik mo nang patayin ang lahat ng nakatira roon!”

Tumingin si Lola sa mga hospital bed.

“Kung ganoon, bakit buhay sila?”

Natahimik kaming lahat.

Mukha siyang pagod, pero nalilito? Hindi. Kahit kaunti.

“Lola,” sabi ko. “Please. Ano ’yung sabaw?”

“Nasa apron ko.”

Napadaing si Brenda. “Of course. Isang clue.”

“At tanungin mo sila tungkol sa paint,” dagdag ni Lola.

Napatingin si Brenda sa kanya.

“Ano'ng tungkol sa paint?” tanong ko.

“Wala,” napakabilis na sagot ni Brenda.

Nanatiling nakatingin sa akin si Lola. “Tanungin mo kung sino ang bumili.”

Nagmartsa si Brenda papunta roon at hinablot ang apron ni Lola mula sa wheelchair.

Mula sa malaking bulsa, inilabas niya ang nakatuping notebook page, maliliit na paper packet na nakatali ng sinulid, pinatuyong dahon, maitim na bukol na nakabalot sa tela, at maliit na brass key.

“Ayan!” Itinaas ni Brenda ang black bundle. “Sunog na powder! Ligaw na dahon! Naglalaro siyang witch doctor sa kusina!”

Nanlamig ang mukha ni Lola.

“Healer ang nanay ko.”

“Oh, wonderful. Traditional medicine pala ang attempted murder?”

“Brenda,” paos na sabi ni Uncle Hector sa oxygen mask, “tumahimik ka.”

Sa wakas, nagsalita laban sa kanya ang sarili niyang asawa.

Tinanggal ni Brenda ang takip ng pen. “Pipirmahan ko ang transfer.”

“Hindi,” sabi ko.

“Hazel, nalason ang utak mo.”

“At nagdala ka ng realtor valuation sa Sunday lunch.”

Sakto namang bumukas ang double doors at lumapit sa amin ang isang doctor na may dalang red folder ng laboratory results.

Tiningnan niya ang pen ni Brenda na nakabitin sa ibabaw ng transfer form, tapos ang apron ni Lola na nakalatag sa tray.

“Huwag mong pirmahan iyan,” sabi niya.

Natigilan si Brenda.

Ibinagsak ni Dr. Ramos ang folder sa tray.

“Maling babae ang inaakusahan ninyo.”

PART 3: Ang Ibinunyag ng Dugo

Naglabas si Dr. Ramos ng lab sheet.

“Anuman ang nasa sabaw na iyon, hindi iyon ang nagpasakit sa pamilya ninyo.”

Walang nagsalita.

Ipinaliwanag ng doctor na hindi normal ang pagdadala ng oxygen ng dugo namin nang dumating kami. Iyon ang dahilan ng headaches, nausea, dizziness, at maitim na kulay sa paligid ng lips at nails na unang napansin ni Lola.

“Isang bagay na ilang linggo ninyong nilalanghap ang gumawa nito,” sabi niya.

Hindi gumalaw si Brenda.

Nakita iyon ni Uncle Hector.

“Ano ang binili mo?”

“Walang delikado.”

“Ano ang binili mo, Brenda?”

Lunok niya. “Tirang industrial coating mula sa warehouse. Sabi ng friend ko, okay iyon sa wood.”

Tinitigan siya ni Dr. Ramos. “Ginamit mo iyon sa loob ng bahay na may nakatira?”

“Mas mura! At kailangan naming matapos ang taas bago—”

Huminto siya.

Bago.

Walang gumalaw.

“Bago ang ano?” tanong ko.

Bumaba ang mga mata niya sa real estate folder.

Bago ang listing photographs.

Bago pumayag si Lola na umalis.

Bago pumayag ang kahit sino sa amin na ibenta.

Dahan-dahang tinanggal ni Uncle Hector ang oxygen mask.

“Inihahanda mo ang bahay ni Ma para ibenta nang hindi niya alam?”

“Sinusubukan kong tulungan ang pamilya.”

“Nilason mo ang pamilya.”

“Hindi ko alam!”

“Hindi,” tahimik na sabi ni Lola. “Inakala mo lang na mas alam mo kaysa sa lahat.”

Mas matindi ang tama noon kaysa sigaw.

Sinabi ni Dr. Ramos na nakita ng emergency crew ang tirang coating at matapang na fumes na nakulong sa taas dahil walang maayos na ventilation. May saysay na si Chiquito ang unang namatay. Ganoon din ang pagbubukas ni Lola ng windows habang isinasara ni Brenda.

“Iyon ang lason,” sabi niya.

Desperadong itinuro ni Brenda ang black packets sa tray.

“Fine! Masama ang paint. Pero paano iyan? Binigyan pa rin niya kami ng nakakasukang sabaw at sabay-sabay kaming bumagsak!”

Humarap si Dr. Ramos kay Lola.

“Ano ang ibinigay mo sa kanila?”

“Emergency recipe ng nanay ko.”

“Sino ang nanay mo?”

“Isang healer.”

Humila siya ng upuan.

“Para saan daw iyon?”

“Para sa masamang dugo dahil sa usok,” sabi ni Lola. “Kapag umiitim ang labi at bumibigat ang ulo.”

“At uminom ka rin?”

“Bago mag-lunch.”

Tinitigan ko siya.

Iyong maitim na pahid sa sulok ng bibig niya.

“Nakainom ka na?”

“Ako ang unang nagkasakit. Mas matagal ako sa kusina kaysa sa inyo.”

Tiningnan ni Dr. Ramos ang chart ni Lola. Tapos ang akin. Tapos ang iba.

“At pagkatapos, ibinigay mo ang parehong remedy sa kanilang lahat?”

“Oo.”

Tiningnan niya ulit ang numbers.

Nagkrus ng braso si Brenda. “Doctor, seryoso ka bang sinasabing nakatulong ang black soup na iyon?”

Tinitigan siya ni Dr. Ramos.

“Ang sinasabi ko, hindi ang sabaw ang lumason sa kanila. Ang fumes.”

Tinapik niya ang una naming test results.

“At nang dalhin ng paramedics ang pamilya ninyo, nagsisimula nang mag-respond ang bawat isa. Mas mabilis si Lola dahil nauna siyang uminom.”

Naninikip ang lalamunan ko.

“Ibig mong sabihin, alam niya ang ginagawa niya?”

“Oo.”

Kinuha niya ang lumang notebook ni Lola.

“Nakilala ng lola mo ang nangyayari, ginamot ang sarili niya, tapos ginamot kayong lahat.”

Tumingin siya sa pitong bed.

“At ayon sa results na ito, gumagana iyon.”

Walang nagsalita.

Nagkrus ng braso si Lola.

“Healer ang nanay ko.”

Tumingin ulit si Dr. Ramos sa notebook.

“Gusto ko pa rin ng copy nito.”

“Hindi,” sabi ni Lola.

Nagsimulang tumawa si Mark sa oxygen mask.

Agad tinanggal ni Officer Cruz ang handcuffs ni Lola.

“Pasensya na po, Lola.”

Hinimas niya ang pulsuhan. “Sa susunod, Officer, magtanong muna kayo sa matanda bago siya lagyan ng alahas.”

Pati si Dr. Ramos, natawa.

Hindi si Brenda.

Nakatayo siya sa gitna ng emergency ward suot ang hindi kailangang neck brace habang dinadampot ni Uncle Hector ang email ng broker.

Dalawang beses niyang binasa ang isang linya.

Ready to list as soon as family confirms vacant possession.

“Vacant?” tanong niya.

“Standard language iyan,” bulong ni Brenda.

“Sinabi mong wala na roon si Ma?”

“Tinitingnan ko lang ang options.”

Tumayo si Lola, kinuha ang apron sa tray, at itinali iyon sa baywang niya.

Tapos iniabot niya sa akin ang kamay niya.

“Ang susi.”

Ibinigay ko ang maliit na brass key mula sa bulsa.

“Binubuksan niyan ang document cabinet ko,” sabi niya kay Brenda. “Nandoon ang house papers ko. Hindi mo kailanman hahawakan.”

“Nena—”

“Hindi. Tapos na.”

Tapos itinuro ni Lola ang property folder.

“Hazel.”

“Yes, Lo?”

“Basura.”

Pinunit ko sa gitna ang valuation, care-home brochure, at email ng broker.

Napasinghap si Brenda na para bang totoong pera ang pinunit ko.

Kaya pinunit ko ulit.

Nagsimulang pumalakpak si Mark mula sa bed niya.

Inihulog ko ang mga piraso sa red biohazard bin.

Maling basurahan? Malamang.

May pakialam ba ako? Wala talaga.

Tumingin si Lola kay Brenda.

“Uuwi ka sa bahay mo.”

“Nena—”

“Hindi sa bahay ko. Sa bahay mo.”

Iyon na iyon. Walang sigawan. Pinalayas lang gamit ang grammar.

Pagkalipas ng two weeks, natanggal na ang coating sa mga kuwarto sa taas at maayos nang na-refinish, bukas ang bawat bintana sa hangin ng hapon, at hindi na nagdedesisyon si Brenda tungkol sa decoration ng kahit sino.

Bumalik ang lunch.

Parehong mesa. Parehong capiz windows. Parehong black palayok.

Nang dalhin iyon ni Lola, tumahimik ang lahat.

Yumuko si Mark papunta sa akin. “Dapat ba tayong mag-alala?”

Isang tingin lang ang ibinigay ni Lola sa kanya.

Umayos agad ang upo niya.

Itinaas niya ang takip.

Malinaw na golden broth. Kamatis. Gabi. Kangkong. Malambot na baboy.

Magandang sinigang.

Pinunô ko muna ang bowl ni Lola bago ang akin at itinulak iyon sa kanya.

Nagtaas siya ng isang kilay.

“Bakit ako muna?”

“Trust exercise.”

Kumibot ang gilid ng bibig niya. Tinikman niya ang sabaw habang naghihintay ang lahat.

“Well?” tanong ko.

Uminom ulit si Lola.

“Kulang sa asin.”

At sa unang Sunday matapos ang ilang linggo, muli kong narinig ang dating ingay ng tahanan namin.