PART 1: Ang Pangalang Kinatakutan Ko

Nang tawagin ng dean ang buong pangalan ko sa harap ng three hundred graduates, sigurado akong natuklasan na nila sa wakas ang ginagawa ko sa engineering building bago sumikat ang araw.

Kumapit ako sa plastic chair at bumulong, “Patay.”

Sinampal ng asawa kong si Celia ang tuhod ko. “Ano ba, Dolfo? Tumayo ka.”

Pero hindi ako makagalaw.

Walang tumatawag sa akin ng Rodolfo Miranda Salazar sa university.

Para sa faculty, Mang Dolfo ako. Para sa mga estudyante, Kuya, Manong, Sir Janitor, o minsan, isang kamay lang na kumakaway sa dulo ng hallway.

Galit na administrator lang ang gagamit ng tatlo kong pangalan.

Dalawampu’t dalawang taon kong nilinis ang College of Engineering.

Dumadating ako habang maitim pa ang langit, binubuksan ang side entrance, at itinutulak ang cart ko sa mga hallway na amoy chalk, floor wax, at kaba mula kagabi.

Alas-sais ng umaga, akin ang malaking building na iyon.

Kabisado ko ang bawat maluwag na tile. Alam ko kung aling classroom window ang tumutulo kapag habagat. Alam kong dalawang beses kumikislap ang ilaw sa labas ng Room 304 bago manatiling nakasindi.

Alam ko rin kung sinong mga estudyante ang umiiyak sa stairwell na hindi abot ng security camera.

Kapag matagal kang naglilinis sa paligid ng mga tao, tumitigil silang magtago sa ’yo. Nag-aaway sila sa tabi ng mop bucket mo. Nagbibilang ng barya sa mga mesang kakapunas mo lang. Nakatutulog sa ibabaw ng equations at nagigising na may marka ng spiral notebook sa pisngi.

Hindi ako nakapag-college. Nagkasakit ang tatay ko noong seventeen ako, kaya nagtrabaho ako sa rice mill, tapos warehouse, tapos university.

Pero kapag may iniwang problem sa board ang professor, minsan tumatayo ako roon pag-alis ng lahat.

Hawak ko ang basahan at pinag-aaralan ang mga numero.

“Hindi ka titigil?” minsang tanong ni Celia nang dalhan niya ako ng dinner habang overtime.

“Sandali lang,” sabi ko. “Parang kaya ko.”

Kadalasan, hindi kaya.

Pero sinusubukan ko pa rin.

Ganoon ko natutuhang kilalanin ang mukha ng estudyanteng malapit nang sumuko dahil sa isang problema.

Ang una ay isang payat na batang si Ramon Castillo. Noong 2019, nakita ko siyang natutulog sa sahig sa labas ng laboratory nang 4:40 ng umaga. Nasa ilalim ng mukha niya ang notes, hawak pa rin ang calculator.

“Hijo,” sabi ko. “Buhay ka pa?”

Binuksan niya ang isang mata. “Hindi ko na po alam.”

Binigyan ko siya ng kalahati ng kape ko at isang pandesal na ibinalot ni Celia.

“Kumain ka muna,” sabi ko. “Tapos, ulit.”

Tinitigan niya ang tinapay na para bang gold medal.

“Bagsak ako, Mang Dolfo.”

“Hindi pa. May exam ka pa.”

“Pero—”

“Malapit ka na.”

Iyon ang naging linya ko.

Sinabi ko kay Cheska, na nagtago sa women’s restroom dahil tumawag ang nanay niya para sabihing wala silang pambayad sa susunod na semester.

Sinabi ko kay Arman, na dalawang oras ang biyahe mula sa tinitirhan at minsan kailangang mamili kung pamasahe sa bus o tanghalian.

Sinabi ko sa kambal na Joel at Jon, kahit graduate na ang isa at pumupunta pa rin bago mag-umaga para tulungan ang kapatid mag-aral.

Wala akong perang maipantulong. Apat ang anak namin ni Celia, at may nakalaan nang pupuntahan ang bawat piso.

Ang bunso naming si Mariel, gustong-gustong mag-engineering higit sa kahit sinong nakilala ko.

Noong bata, kinalas niya ang electric fan namin at binalik nang isang turnilyo lang ang sobra.

“Improvement,” sabi niya nang makita ko.

Itinago ko ang turnilyo sa wallet.

Pagsapit ng senior high school, nasasagutan na ni Mariel ang ilang equation na kinokopya ko mula sa classroom boards. Uupo siya sa kitchen table, tatapikin ang papel, at sasabihing, “Pa, mali ang sign na ’to.”

Tapos ipapaliwanag niya habang tumatango ako na para bang naiintindihan ko lahat.

Pumasa siya sa entrance exam ng university.

Hindi siya nag-enroll.

“Sa state college na lang ako,” sabi niya sa amin. “Okay naman doon.”

Pero nakita ko ang university brochure na nakatiklop sa ilalim ng mattress niya.

Hindi ko kayang pag-aralin ang sarili kong anak sa building na pinananatili kong maganda para sa mga anak ng iba.

Masakit, pero ganoon.

Kaya nagpatuloy akong dumating bago mag-umaga kasama ang lumang red thermos. Nagsimula akong magdala ng extrang pandesal. Minsan saging. Minsan dalawang nilagang itlog kung bagong payday.

Tapos nakita ng bagong assistant administrator na si Mr. Villareal ang tatlong estudyanteng umiinom ng kape ko sa loob ng naka-lock na study room.

“Mang Dolfo,” sabi niya, “hindi mo puwedeng papasukin ang mga estudyante bago ang operating hours.”

“May exam po sila.”

“Hindi mo problema iyon.”

Isinulat niya ang pangalan ko sa maliit na black notebook.

Pagkatapos niyon, naging maingat ako. Hindi ako tumigil. Iniwan ko lang na bukas ang room habang naglilinis ako sa malapit.

Kapag may nagtanong, makakalimutin na ako.

Tapos, one week bago ang graduation, hinanap ako ng secretary ng dean.

“Mang Dolfo, gusto ng dean na pumunta ka sa commencement.”

Parang nahulog ang sikmura ko.

“Bakit po?”

“Mag-barong ka. Hindi uniform.”

Mas natakot ako roon.

Sa bahay, pinlantsa ni Celia ang lumang barong ng kapatid niya habang naglalakad ako nang walang tsinelas paikot sa sala.

“Ire-retire nila ako,” sabi ko.

“Fifty-nine ka pa lang.”

“E di magalang nila akong tatanggalin.”

“Tumigil ka nga.”

Hindi ako natulog.

Sa commencement, pinaupo kami sa pinakahuling row. Nakatayo si Mr. Villareal malapit sa stage na may hawak na folder. Nang tumingin siya sa akin, ibinaba ko ang mga mata.

Parang four hours ang haba ng speeches.

Tapos lumapit ang dean sa microphone.

“Bago namin ibigay ang diplomas,” sabi niya, “humiling ang graduating class ng isang special moment.”

Umakyat sa stage ang isang batang engineer.

Agad kong nakilala si Ramon Castillo, kahit ngayon, may medal na sa leeg at wala nang laway sa notes.

Binuklat niya ang papel.

“Puwede po bang lumapit si Mr. Rodolfo Miranda Salazar?”

Three hundred heads ang nagsimulang humarap sa akin.

At naglakad si Mr. Villareal sa aisle na hawak ang folder na iyon.

PART 2: Bakit Sila Humarap

Lumapit ako kay Celia at bumulong, “Kapag tinanggal nila ako, kunin mo ang lunch box ko sa janitor’s room.”

Tinitigan niya ako. “Tinawag ang pangalan mo at Tupperware ang inaalala mo?”

Nakarating si Mr. Villareal sa row namin.

Inihanda ko ang sarili ko.

Iniabot niya ang kamay.

“Mang Dolfo,” mahina niyang sabi, “naghihintay ang stage.”

Tapos ngumiti siya.

Sobrang nalito ako roon kaya tumayo ako.

Pagkatayo ko, sabay-sabay ding tumayo ang lahat ng three hundred graduates.

Ang ingay ng pagkaskas ng mga silya ang una kong narinig. Tapos ang palakpakan.

Tinalikuran ng bawat graduate ang stage para humarap sa akin.

May pumapalakpak sa ibabaw ng ulo. May umiiyak. May sumigaw, “Mabuhay ka, Mang Dolfo!”

May nakita akong mga mukha mula sa nakaraang mga taon na nakaupo kasama ng mga pamilya—mga dating estudyante, engineers na ngayon, mga magulang na, may company ID at wedding ring na.

Naroon si Cheska.

Naroon si Arman.

Nakatayo sina Joel at Jon sa dalawang silya, parehong kumakaway.

“Lakad,” sabi ni Celia sa likod ko, pero basag ang boses niya.

Isang hakbang ang ginawa ko.

Tapos isa pa.

Libo-libong beses ko nang nilakad ang aisle na iyon na may dalang walis, namumulot ng candy wrapper at maputik na footprints. Noong araw na iyon, sa unang pagkakataon, walang laman ang mga kamay ko.

Naghintay si Ramon sa microphone.

“Karamihan sa amin, nakilala si Mang Dolfo sa pinakamasamang araw namin,” sabi niya. “Kadalasan bago sumikat ang araw. Kadalasan hindi pa kami kumakain.”

Mahinang nagtawanan ang graduates.

“Hindi niya kami binigyan ng sagot sa exam. Maniwala kayo, humingi kami.”

Matalim ko siyang tiningnan. Itinaas niya ang dalawang kamay.

“Binigyan niya kami ng kape. Binigyan niya kami ng pandesal. At paulit-ulit niyang sinabing, ‘Malapit ka na,’ kahit sigurado kaming napakalayo pa.”

May humikbi nang malakas sa likod ko.

Diretsong tumingin sa akin si Ramon.

“May ilan sa aming nagpatuloy dahil napansin mong nawawala na kami.”

Nanghina ang mga tuhod ko.

Binanggit niya ang estudyanteng umuwi matapos bumagsak sa dalawang subject. Tinawagan daw ni Mang Dolfo ang boarding house dahil naiwan ng bata ang notebook.

Binanggit niya ang scholar na kumain ng lunch ko nang three days habang hinihintay ang allowance.

Binanggit niya ang graduate na namatayan ng father habang finals. Umupo lang ako sa tabi ng batang iyon sa loading dock nang walang sinasabi hanggang sumikat ang araw.

Nakalimutan ko ang kalahati ng mga sandaling iyon.

Hindi nila nakalimutan.

Naglagay ang dean ng plaque sa mga kamay ko. Nakalagay roon na nagbigay ako ng “extraordinary service to generations of learners.”

Lumabo ang mga letra.

“Hindi ito sa akin,” bulong ko.

Tinakpan ni Ramon ang microphone pero narinig pa rin ng lahat ang sinabi niyang, “Sa iyo ’yan, Mang.”

Tapos iniabot niya sa akin ang steel thermos na may university seal.

Mabigat iyon.

“Buksan mo,” tawag ng graduates.

Inikot ko ang takip.

Nasa loob ang hundreds na maliliit na rolyo ng papel, bawat isa nakatali sa blue thread.

May hinugot akong isa.

Mula kay Cheska.

Ibinigay mo sa akin ang breakfast mo noong umagang balak ko nang umalis. Nag-stay ako.

Ang isa ay mula kay Arman.

Nagkunwari kang hindi mo napansin nang matulog ako sa Room 204. Salamat po.

May isa pa mula sa estudyanteng hindi ko na matandaan ang mukha.

Kabisado pa rin ng nanay ko ang pangalan mo.

Idiniin ko ang note sa dibdib.

“Tama na,” sabi ko kay Ramon. “Hindi ako makahinga.”

Niyakap niya ako.

Doon ko napansin ang folder ni Mr. Villareal na nakabukas sa podium.

Nasa itaas ang pangalan ko.

Sa ilalim niyon, malalaki ang letrang DISCIPLINARY INCIDENT REPORTS.

Napakabilis na naglaho ng tuwa ko, muntik kong mabitawan ang thermos.

Sinundan ng dean ang tingin ko.

“Ah,” sabi niya. “Dapat namin iyong ipaliwanag.”

Itinaas niya ang folder.

“Sa nakaraang mga taon, nakaipon si Mang Dolfo ng eleven reports dahil sa maagang pagbubukas ng rooms, pamimigay ng staff supplies, pagpapahinga sa mga pagod na estudyante, at pagtatrabaho nang lampas sa schedule nang walang authorization.”

Tumahimik ang hall.

Tiningnan ko si Mr. Villareal.

Mukha siyang nahihiya.

Nagpatuloy ang dean, “Hiniling ng graduating class ang mga report na iyon.”

Bumalik si Ramon sa microphone.

“Kailangan namin ng proof,” sabi niya.

“Proof ng ano?” tanong ko.

“Na paulit-ulit mo kaming pinili, kahit puwede kang mapagalitan.”

Nagsimulang pumalakpak ulit ang graduates pero nagtaas ng daliri si Ramon.

“Sandali. Hindi pa kami tapos.”

Bumukas ang curtains sa gilid ng stage.

Lumabas ang anak kong si Mariel na naka-white dress, hawak ang sealed envelope.

Iniwan ko siya sa bahay noong umagang iyon.

Ngayon, sobrang lakas ng iyak niya, kailangan niyang huminto sa gitna ng stage.

“Pa,” sabi niya, “may tinago rin ako.”

PART 3: Ano ang Nasa Sobre?

Iniabot sa akin ni Mariel ang sobre, pero hindi ko kinuha.

“Ano ’to?” tanong ko.

“Buksan mo, Pa.”

Nanginginig ang mga daliri ko. Nasa front row na si Celia, nakatakip ang isang kamay sa bibig.

Admission letter mula sa College of Engineering ang nasa loob.

Sa likod, may pangalawang page na may stamp na FULL SCHOLARSHIP.

Tatlong beses kong binasa ang pangalan ni Mariel.

“Imposible,” sabi ko. “Hindi tayo nag-apply.”

“Nag-apply ulit ako,” bulong ni Mariel. “Hindi ko sinabi. Ayokong umasa kayo.”

Humarap si Ramon sa audience.

“Gumawa ang graduates at alumni ng Mang Dolfo Scholarship Fund,” sabi niya. “Para sa mga estudyanteng malapit na at kailangan ng taong tutulong sa kanilang mag-stay.”

Sumabog sa ingay ang hall.

Tinitigan ko ang papel, tapos ang lahat ng kabataang naka-black toga. Ang una kong hangal na naisip, wala akong maayos na sapatos para sa first day ni Mariel.

Ang pangalawa, imposibleng totoo ito.

“Bakit siya?” tanong ko.

Ang dean ang sumagot.

“Dahil nakapasok siya sa sarili niyang sikap. Dahil halos nangunguna sa incoming class ang scores niya. Hindi siya binigyan ng fund ng kakayahan, Mang Dolfo. Binuksan lang nito ang pinto.”

Umiling si Mariel at idiniin ang sulat sa dibdib ko.

“Ikaw nagbukas, Pa.”

Doon na tuluyang bumigay ang pagpipigil ko.

Napayuko ako, at sinalo ako ng anak ko.

Ilang segundo, nawala ang buong graduation ceremony. Ang natira lang ay ang buhok ni Mariel sa pisngi ko, ang mga braso ni Celia sa aming dalawa, at ang steel thermos na naiipit sa pagitan ng mga katawan namin.

Tapos lumayo si Mariel.

“Pa, may kailangan pa.”

“Ano na naman?”

May dalang maliit na tray ang dean. Naroon ang silver university pin, ang pin na ibinibigay sa bawat bagong engineering student sa orientation.

“Hiniling ng mga scholar na ikaw ang magkabit nito,” sabi niya.

Tumayo nang tuwid si Mariel sa harap ko.

Libo-libong ganoong pin na ang nasa paligid ko habang naglilinis. May mga napulot ako sa ilalim ng upuan at ibinalik sa offices. Pinakintab ko ang display cases na punô ng mga iyon.

Pero hindi pa ako nakahawak ng para sa sarili kong anak.

Dinampot ko iyon.

Magaspang ang mga kamay ko at napakaliit ng clasp. Minsan akong pumalya. Tapos isa pa.

Tahimik na naghintay ang graduates.

“Pa,” bulong ni Mariel habang nakangiti kahit umiiyak. “Kaya mo ’yan.”

Ikinabit ko ang pin sa ibabaw ng puso niya.

Bumuhos ang palakpakan sa paligid namin na parang malakas na ulan sa bubong na yero.

Hinipo ni Mariel ang pin, tapos kinuha ang luma kong university ID na nakasabit sa ilalim ng barong. Makikita sa picture ang mas batang ako, naka-kupas na maintenance uniform at pilit hindi ngumingiti.

Itinabi niya ang ID ko sa bago niyang pin.

“Pareho na tayo,” sabi niya.

Umiling ako.

“Mas mataas ka.”

“Hindi, Pa.” Tumingin siya sa walang katapusang rows ng graduates. “Marami lang kaming tinulungan mong umangat.”

Iniabot ni Ramon ang microphone sa akin.

Ayaw ko iyon. Three hundred engineers ang nakatitig, naghihintay ng speech, at nawala sa isip ko ang bawat inihandang salita.

Kaya sinabi ko ang tanging alam ko.

“Kumain muna kayo.”

Sabay-sabay na tumawa at umiyak ang hall.

Itinaas ko ang thermos.

“Tapos, ulit. Malapit na kayo.”

Three months later, bago ang first class ni Mariel, sabay kaming bumiyahe papunta sa university sa dilim.

Suot niya ang bagong white blouse at dala ang secondhand backpack na ibinigay ni Ramon. Suot ko ang blue maintenance uniform ko.

Alas-sais, binuksan ko ang side entrance.

Nag-atubili si Mariel sa pintuan ng building na dati, binibisita lang niya para dalhan ako ng lunch.

“Pasok,” sabi ko.

Pumasok siya.

Tahimik ang mga hallway. Tumatama sa mga bintana ang liwanag ng umaga. Sa loob ng two hours, amin ang pinakamagandang building sa probinsiya.

Sa Room 204, binuksan ko ang bagong steel thermos at nagbuhos ng kape sa takip. Tapos ibinigay ko kay Mariel ang pandesal na ibinalot ni Celia.

“Pa, hindi pa ako pagod,” sabi niya.

“Practice.”

Kinuha niya ang tinapay at isinandal ang ulo sa balikat ko.

Tumingin ang anak ko sa malinis na board na naghihintay sa una nitong equation.

Tapos hinanap niya ang kamay ko.

“Tara, Pa,” bulong niya. “Malapit na tayo.”