PART 1: Ang Kasinungalingang Minahal Namin

Nagsinungaling sa amin ang ate ko sa loob ng 20 taon, at sa bawat birthday, bawat Pasko, bawat family reunion, pinasalamatan namin siya sa kasinungalingang iyon nang hindi namin alam.

Apat kaming magkakapatid na Manalo.

Si Nilda ang panganay. Sumunod ako, si Ruel. Tapos si Bong. Tapos si Baby.

Pero hindi lang basta pinakamatanda si Ate Nilda.

Siya ang tumitingin kung mapagkakasya pa ang kanin sa isa pang kainan.

Alam niya kung aling sari-sari store ang papayag pang ilista sa kuwaderno ang sardinas namin.

Siya iyong magsasabing, “Busog na ako,” saka itutulak ang huling piraso ng isda kay Baby.

Noong 2000, 17 si Ate at napakatalino.

Hindi iyong ipinagyayabang niya.

Nag-aaral siya sa sahig pagkakatulog namin, nakalatag ang mga notebook sa tabi ng lumang gasera tuwing napuputulan kami ng kuryente.

Gusto niyang maging teacher.

Minsan, noong 14 ako, nahuli niya akong nagkukunwaring hindi ko maintindihan ang fractions para siya na ang tumapos ng homework ko.

“Kapag teacher na ako,” sabi niya habang pinipitik ang noo ko, “parusa ko ang mga estudyanteng gaya mo.”

“Paano kung hindi ka pumasa?”

Pinitik niya ulit ako.

“Tuturuan pa rin kita.”

Ilang oras ang layo ng state university. Para sa amin, para na rin iyong nasa ibang bansa.

Nag-ipon ng barya si Nanay para sa pamasahe ni Ate sa bus. Nagbenta si Tatay ng baboy para mabayaran ang application niya.

Noong umaga ng entrance exam niya, itinali ni Tatay sa pulsuhan niya ang lumang relo nito.

“Para hindi ka ma-late kapag may narating ka na,” sabi niya.

Umirap si Ate.

“May narating na ako ngayon pa lang.”

Napakalakas ng tawa ni Tatay kaya nagsimulang tumahol ang aso ng kapitbahay.

Pagkalipas ng tatlong linggo, bumagsak siya sa bukid.

43 lang siya.

Naaalala ko ang mga kapitbahay na nagpuno sa bakuran namin. Naaalala ko ang iyak ni Nanay. Naaalala ko si Ate sa tabi ng kabaong, karga si Baby sa isang balakang habang nakakapit si Bong sa likod ng blouse niya.

Hindi siya umiyak hanggang sa makatulog ang lahat.

Pagkatapos ng libing, may mga dumating na sako ng donasyong bigas.

Tapos tumigil din ang pagdating ng mga iyon.

Naglabada si Nanay para sa ibang pamilya, pero may mga umagang sobrang maga ang mga kamay niya at halos hindi niya maisara.

Pagkalipas ng dalawang linggo, pumasok si Ate sa kusina na may hawak na sobre.

Pinagkakasya ni Nanay noon ang isang tasang bigas para maging lugaw ng limang tao.

“Sumulat ang university,” sabi ni Ate.

Lahat kami napatingin.

Isang beses niyang tinupi ang sobre.

Tapos isa pa.

“Bagsak ako.”

Huminto sa paghahalo si Nanay.

“Ay, sayang.”

Iyon lang.

May utang kami sa libing. Utang sa palengke. Utang sa botika.

Walang laban ang isang bagsak na entrance exam sa takot na nakaupo na sa mesa namin.

Nagkibit-balikat si Ate.

“Okay lang. Malayo rin naman.”

Nang sumunod na Lunes, nagsimula siyang magtrabaho sa rice mill.

Umuuwing puti sa alikabok ang buong katawan niya. Bitak-bitak ang mga palad niya. Umuubo siya sa gabi.

Tuwing Biyernes, ibinibigay niya kay Nanay ang sahod at nagtitira lang ng sapat na pamasahe.

Kalaunan, nakahanap siya ng trabaho sa pharmacy.

Mas malinis ang hangin. Mas mahaba ang oras.

Natuto siya tungkol sa mga gamot, bookkeeping, at inventory. Bandang huli, naging manager siya.

Samantala, kaming iba ay umusad sa buhay na parang hinihila kami ni Ate gamit ang lubid.

Noong kailangan ko ng accounting textbooks, binilhan niya ako.

Noong pumasok si Bong sa police academy at kailangan ng sapatos, gumawa ng paraan si Ate.

Noong natapos ni Baby ang nursing school pero walang pambayad sa board review, naglagay si Ate ng sobre sa tabi ng almusal niya.

“Saan ito galing?” tanong ni Baby.

“Mayaman ako.”

Sabi niya iyon habang nakasuot ng tsinelas na dinikitan ng glue.

Nagtawanan kami.

Ikinukuwento pa namin sa mga party ang tungkol sa entrance exam.

“Minsang bumagsak ang henyo naming Ate,” sasabihin ko habang itinataas ang baso, “tapos tiniyak niyang wala sa amin ang babagsak.”

Maghihiyawan ang lahat.

Hahampasin ni Ate ang braso ko.

“Hoy. Huwag mong ibino-broadcast ang mga kabiguan ko.”

Tapos tatawa rin siya.

Hindi namin napansing lagi siyang naghahanap ng gagawin sa kusina pagkatapos.

Lumipas ang 20 taon.

Naging accountant ako.

Naging police officer si Bong.

Naging nurse si Baby, pagkatapos ay clinical instructor.

Nanatili si Ate sa pharmacy.

Hindi siya kailanman nagreklamo.

Dapat mas nabahala kami roon.

37 si Ate nang mamatay si Nanay pagkatapos ng matagal na pagkakasakit.

Ilang buwan naming hindi ginalaw ang lumang bahay.

Tapos dumating ang tag-ulan at nagsimulang tumulo ang tubig mula sa kisame ng kuwarto.

Sa wakas, sinabi ni Ate, “Linisin ninyo bago bumagsak ang buong bahay.”

May trabaho siya noong Sabadong iyon, kaya kaming iba ang pumunta.

Umiyak si Baby sa mga bestida ni Nanay.

Nakita ni Bong ang lumang sumbrero ni Tatay at biglang naging abalang-abala sa pagtingin sa labas ng bintana.

Gumawa ako ng mga listahan dahil iyon ang ginagawa ng mga accountant kapag ayaw naming umiyak.

Sa ilalim ng kama ni Ate noong bata siya, nakakita si Bong ng kalawangin na lata ng biskwit.

Nasa loob ang relo ni Tatay.

Ang una kong report card.

Litrato ni Bong sa academy.

Ang nursing pin ni Baby.

Isang pinatuyong dilaw na bulaklak.

At sa ilalim ng mga iyon ay isang sobreng may selyo ng state university.

Agosto 2000 ang petsa.

Tinitigan ko si Baby.

Tinitigan ako ni Baby.

Binuksan ni Bong ang sulat.

Gumalaw ang mga labi niya habang binabasa ang unang linya.

Tapos ibinulong niya ang isang salita.

“Congratulations.”

PART 2: Ang Pagpiling Nawala sa Kanya

Pumasa si Ate.

At hindi lang basta pumasa.

Isa sa pinakamataas sa buong distrito ang entrance score niya.

Inalok siya ng university ng buong tuition, board and lodging, at buwanang allowance.

Kailangan lang niyang kumpirmahin ang slot niya.

Hindi siya sumagot.

Napaupo si Baby sa sahig.

“Hindi.”

Binasa ulit ni Bong ang sulat.

Ginawa ko ang lagi kong ginagawa.

Nagkuwenta ako.

Isang biyuda.

Apat na anak.

Walang kita.

Halos walang pagkain.

Mapapakain ng scholarship si Nilda pagdating niya sa university.

Pero hindi nito mapapakain kaming natira noong Lunes na iyon.

“Alam niya,” sabi ko.

Tinakpan ni Baby ang bibig niya.

“Paulit-ulit nating sinabing bumagsak siya.”

Sa bawat reunion.

Sa bawat birthday.

Sa loob ng 20 taon.

Tinawagan ko siya.

Sumagot siya mula sa pharmacy.

“Ate, nakita namin ang lata.”

Tahimik.

“Nakita namin ang sulat ng university.”

Mas mahabang katahimikan.

Sa wakas, bumuntong-hininga siya.

“Ay. Iyon.”

“Iyon?”

“Nakalimutan kong itinago ko pala.”

“Pumasa ka.”

“Mukha nga.”

“Full scholarship iyon.”

“Ruel, may customer ako.”

“Ate.”

Nagbago ang boses niya.

“Ano bang inaasahan mong gagawin ko?”

“Pumunta ka.”

“At iwan si Nanay na may apat na anak?”

“17 ka lang noon.”

“At 14 ka. 11 si Bong. Siyam si Baby.”

Walang nagsalita sa kuwarto.

Tinitigan ko ang basang mantsa sa kisame.

“Gusto mong magturo.”

Huminga si Ate.

Isang beses lang.

Tapos sinabi niya, “Tapos na ’yan.”

At ibinaba ang tawag.

Noong gabing iyon, hinintay namin siya sa labas ng pharmacy.

Nang ibaba niya ang metal shutter, nakita niya kaming tatlo sa tabi ng kotse ko.

Huminto siya.

“Ayoko.”

Kumurap si Baby. “Wala pa naman kaming sinasabi.”

“Kilala ko ang mga mukha ninyo.”

Itinaas ni Bong ang sulat.

“Dapat tumuloy ka.”

Inagaw iyon ni Ate sa kanya.

“At ano ang dapat ninyong kinain?”

“Nakagawa sana tayo ng paraan.”

Tumawa siya.

“Umiyak ka nga noong may langgam ang kanin.”

“11 ako noon!”

“Exactly.”

Lumapit si Baby.

“Ate, paano kung pumasok ka ngayon?”

Tinitigan siya ni Nilda.

Tapos humalakhak siya nang napakalakas kaya napasandal siya sa shutter.

“Sa edad na 37?”

“Akala mo naman 90 ka na.”

“May trabaho ako.”

“Alam namin.”

“May mga responsibilidad ako.”

“Alam namin.”

“20 taon na akong hindi nakakapasok sa classroom.”

Nagkrus ng braso si Baby.

“Tapos?”

Tumigil sa pagtawa si Ate.

“Hindi ko kailangang bayaran ninyo ako.”

“Hindi ito kabayaran.”

“Oo, kabayaran ito.”

“Hindi.” Lumambot ang boses ni Baby. “Baka hindi natin kayang ibalik ang mga taon. Pero baka puwede nating ibalik ang pagkakataon mong pumili.”

Umiwas ng tingin si Ate.

“Ayoko.”

Kaya tumigil kami sa pamimilit.

Mahalaga iyon.

Sa unang pagkakataon sa buhay namin, tumanggi si Ate sa isang bagay para sa sarili niya.

Nagpasya kaming igalang iyon.

Pagkalipas ng tatlong buwan, nakita ko siya sa mesa sa kusina ko habang tinutulungan ang anak kong si Mara sa isang essay.

Nakayuko si Ate sa notebook at nagtatanong.

Hindi nagbibigay ng sagot.

Binura ni Mara ang isang sentence.

Sumulat ng bago.

Tapos bigla siyang ngumiti.

“Ah.”

Ngumiti rin si Ate.

“Iyon.”

Nakatayo ako sa pintuan.

“Dapat naging teacher ka.”

Nanatiling nakatingin si Ate sa notebook.

“Alam ko.”

Iyon lang ang sinabi niya.

Pero iyon ang unang beses na inamin niya iyon.

Pagkalipas ng isang linggo, dinalhan siya ni Baby ng impormasyon tungkol sa evening Education program sa isang college malapit sa amin.

Hindi siya nag-iwan ng application.

Hindi siya nagtalumpati.

Inilapag lang niya ang brochure sa tabi ng kape ni Ate.

“May ganito,” sabi ni Baby.

Tapos umalis siya.

Pagkalipas ng dalawang linggo, nawala ang brochure.

Makalipas ang isang buwan, tinawagan ako ni Ate.

“Ruel.”

“Bakit?”

“Kung sakaling may gustong mag-apply…”

Napaupo ako.

“Oo?”

“…kailangan kaya ng taong iyon ng tulong sa online form?”

Napakalaki ng ngiti ko kaya sumakit ang mukha ko.

“Posible.”

“Huwag kang OA.”

“Isang salita lang ang sinabi ko.”

“Ang lakas ng ngiti mo.”

Kaming apat ang nag-asikaso ng mga praktikal na bagay dahil, sa wakas, kaya na namin.

Ako ang nagbayad ng tuition.

Si Bong ang naghahatid-sundo kapag may evening classes si Ate.

Tinulungan siya ni Baby sa admissions paperwork.

Pinromote ng pharmacy ang assistant manager at binawasan ang oras ni Ate.

Walang nagbenta ng kahit ano.

Walang nagpalipas ng gutom.

Walang nagtrabaho buong gabi para lang matuloy iyon.

Mahalaga iyon.

Sa unang gabi niya sa klase, nagsuot si Ate ng bagong puting blouse.

Nasa pulsuhan niya ang inayos na relo ni Tatay.

Nangako kaming hindi kami susunod.

Nagsinungaling kami.

Nakatayo kaming tatlo nina Bong at Baby sa labas ng classroom window na parang mga kriminal.

Sa loob, may 20 estudyanteng nakaupo nang hanay-hanay.

Mas bata kay Ate ang karamihan.

Pinagpakilala ng instructor ang bawat isa.

Nang si Nilda na, tumayo siya.

Hinawakan niya ang relo ni Tatay.

“Nilda Manalo ang pangalan ko,” sabi niya.

Tapos kinakabahan siyang ngumiti.

“Late ako.”

Inilipat ng dalagang katabi niya ang backpack mula sa bakanteng upuan.

“Okay lang, Ate. Dito ka sa tabi ko.”

Tumingin si Ate sa bintana.

Nakita niya kami.

Nagdilim ang tingin niya.

Tapos itinuro niya kami.

“Iyan ang mga makukulit kong anak.”

Nagtawanan ang klase.

Umupo si Ate.

At binuksan ang notebook niya.

PART 3: Teacher Nilda

Hindi madali ang pag-aaral.

Pero sa pagkakataong ito, hindi ibig sabihin ng mahirap ay nag-iisa siya.

Nag-aaral si Ate sa counter ng pharmacy kapag tahimik ang hapon.

Ipinagtatabi siya ng upuan ng mga nakababatang kaklase niya.

Pagsapit ng ikalawang linggo, Ate Nilda na ang tawag nila sa kanya.

Pagsapit ng second semester, kalahati sa kanila ang lumalapit sa kanya para humingi ng tulong.

“Ate, puwede mong tingnan ang lesson plan ko?”

“Ate, malinaw ba itong explanation?”

“Ate, paano mo napapakinig ang mga bata?”

Magbubuntong-hininga siya na parang hirap na hirap.

Tapos huhugot ng upuan.

Siyempre naman.

Tinulungan ko siya sa math.

Isang gabi, tinitigan ko ang worksheet niya at sinabi, “Mali itong fraction.”

Pinitik niya ang noo ko.

“Mahina ka sa fractions.”

“Naging accountant ako.”

“May mga himala talaga.”

Si Baby ang nag-supervise sa isa sa mga practice-teaching requirement niya.

Doon nangyari ang pinakamalalang away sa buong degree niya.

“Walang malinaw na objective ang lesson mo,” sabi ni Baby.

“Ang objective ko ay matuto sila.”

“Hindi ganyan ang pagsulat niyan.”

Nagkrus ng braso si Nilda.

“Ako ang nagpalit ng diaper mo.”

“At ngayon ako ang nag-grade sa iyo, po.”

Hindi sila nag-usap buong hapunan.

Pagsapit ng hatinggabi, nakakita si Baby ng binagong lesson plan sa labas ng pinto ng kuwarto niya.

Sa itaas, isinulat ni Ate:

Tingnan mo ulit, Ma’am.

Apat na taon matapos pumasok ni Ate sa unang evening class na iyon, may isa na namang sulat mula sa university.

Sa pagkakataong ito, binuksan niya agad.

Qualified na siyang mag-graduate.

With honors.

Naunang umiyak si Ate sa aming lahat.

Doon namin nalamang may nagbago.

Hindi na siya nagkukunwaring pagiging makasarili ang magkaroon ng sariling pangarap.

Noong umaga ng graduation, isinuot niya ang relo ni Tatay sa ibabaw ng manggas ng toga niya.

“Sobra ba?” tanong niya sa akin.

“Hindi.”

“Magsabi ka ng totoo.”

“Totoo nga.”

Hinawakan niya ang bitak-bitak na leather strap.

“Dapat makita niya.”

Sa auditorium, umiyak si Bong habang nagmamartsa ang graduates at itinanggi niya iyon.

Sumigaw ako nang i-announce ang honors ni Ate.

Tapos nawala si Baby mula sa upuan sa tabi ko.

Tumingin ako kay Bong.

“Saan siya pumunta?”

Ngumiti siya.

“May surprise.”

Nang tumayo ang hanay ni Nilda, lumapit ang dean sa microphone.

“Nilda Manalo, Bachelor of Secondary Education.”

Umakyat si Ate sa hagdan.

Tapos nakita niya kung sino ang may hawak ng diploma niya.

Si Baby.

Naging miyembro ng faculty ng college ang bunso naming kapatid noong taong iyon.

Ang batang minsang pinakain ni Ate mula sa sarili niyang plato ay nakatayo ngayon na naka-academic robes at hawak ang diplomang isinuko ni Ate para may maipakain sa kanya.

Huminto sa paglakad si Ate.

Umiiyak na si Baby.

Nang makalapit si Ate, yumuko si Baby sa microphone.

“Ate,” sabi niya, “late nang 24 taon.”

Sinulyapan ni Ate ang relo ni Tatay.

Ngumiti si Baby.

“Sorry po sa paghihintay.”

Tumayo ang buong auditorium.

Tinakpan ni Ate ng isang kamay ang bibig niya.

Tapos ibinigay ni Baby ang diploma.

Sa unang pagkakataon, hindi tinanggihan ni Ate ang palakpakan.

Hindi niya sinabing sobra na iyon.

Itinaas niya ang diploma sa ibabaw ng ulo niya.

Nagsigawan kami.

Pero hindi iyon ang ending.

Dumating ang ending pagkalipas ng dalawang buwan.

Isang Lunes ng umaga, sinundo ako ni Bong bago mag-seven.

Nasa back seat na si Baby.

“Talaga bang gagawin natin ito?” tanong ko.

“Oo.”

“Sinabi niyang huwag tayong pumunta.”

“Kailan ba tayo napigilan niyan?”

Nagpunta kami sa isang public high school na 15 minutong biyahe mula sa bahay ni Ate.

Unang trabaho niya bilang teacher.

Sa classroom window, nakita namin siyang nakatayo sa harap ng board, naka-simpleng blouse at black skirt.

Nasa pulsuhan niya ang relo ni Tatay.

Isinulat niya:

MS. NILDA MANALO

32 estudyante ang nakatingin sa kanya.

Nagtaas ng kamay ang isang batang lalaki sa second row.

“Ma’am?”

“Yes?”

“Mahina po ako sa fractions.”

Natigilan si Ate.

Sa labas ng bintana, tinakpan ko ang bibig ko.

Tapos ngumiti siya.

“Ganoon din ang kapatid ko.”

Nag-alala ang itsura ng bata.

Kumuha si Ate ng chalk.

“Naging accountant siya.”

Nagtawanan ang klase.

Nagsimula siyang magsulat ng mga numero sa board.

Tapos huminto siya at tumingin sa bintana.

Nakita niya kami.

Siyempre nakita niya.

Umiling si Ate.

“Iyan ang mga makukulit kong anak,” sabi niya sa klase.

Nagsimulang umiyak si Baby.

Sumaludo si Bong.

Itinaas ko ang dalawang kamay ko.

Tumawa si Ate.

Tapos tumunog ang school bell.

Minsan niyang sinulyapan ang relo ni Tatay.

Sa pagkakataong ito, hindi siya late.

Bumalik siya sa mga estudyante niya.

“Okay,” sabi niya. “Magsimula na tayo.”