PART 1: Ang Nawawalang Letra

Neon pink ang unang shirt na hinugot ko sa kahon, size Large, at kayang wakasan ang social life ng nanay ko.

Itinaas ko iyon sa sala namin sa Quezon City.

Kumikinang sa dibdib ang mga gintong letra.

PAMILYA BAUTISTA: PAGMAMAHALANG WALANG PANTY.

Napatigil ang paghinga ko.

Sumilip sa balikat ko ang kapatid kong si Chloe, may iced coffee sa isang kamay at cellphone sa kabila.

Pagkatapos, gumawa siya ng tunog na parang motorsiklong naghihingalo.

“Ate,” hingal niya. “Love without panties?”

“Tumahimik ka.”

“Binabasa ko lang naman ang values ng pamilya.”

“CHLOE.”

Huli na.

Mabilis na lumabas si Nanay Imelda mula sa kusina habang pinupunasan ang mga kamay sa bimpo.

“Ano? Bakit kayo sumisigaw?”

Dahan-dahan kong iniharap sa kanya ang shirt.

Inayos ni Nanay ang salamin niya.

Binasa niya iyon nang isang beses.

Tapos ulit.

Napakabilis magbago ng mukha niya, talagang napaatras ako nang isang hakbang.

“Hindi.”

“Ma—”

“Hindi.”

Inagaw niya sa akin ang shirt at kinuskos ng hinlalaki ang isang gintong letra na para bang lilitaw ang nawawalang A kapag sapat niyang sinindak ang tela.

Ang dapat na nakasulat ay PAGMAMAHALANG WALANG PANTAY.

Pagmamahal na walang kapantay.

Sa halip, ipinapahayag ng dalawang daang reunion shirt na naniniwala ang pamilya Bautista sa pagmamahalang walang underwear.

Pinunit ni Nanay ang susunod na kahon.

Panty.

Ikatlong kahon.

Panty.

Mga pambata.

Panty.

Pati ang maliit na shirt para sa tatlong taong gulang na si Migo, may masayang kumikinang na gintong WALANG PANTY.

Umupo si Chloe sa sofa at halos matiklop sa dalawa sa katatawa.

“Hoy!” singhal ni Nanay. “Hindi nakakatawa!”

“Medyo nakakatawa, Ma.”

“Hindi nakakatawa ang forty-five thousand pesos!”

Nawala ang tawa ko.

Para sa 50th Bautista Grand Family Reunion sa Pansol ang mga shirt. Si Nanay ang nagbayad ng halos lahat ng apatnapu't limang libong piso mula sa Christmas bonus niya dahil nangako ang kalahati ng mga kamag-anak naming magpapadala ng parte nila “next week,” na sa wikang Bautista ay nangangahulugang pagkatapos ng muling pagbabalik ng Panginoon.

Dati, si Tatay ang nag-aayos ng reunion kasama niya. Pagkamatay niya, ipinagpatuloy iyon ni Nanay nang mag-isa habang pinupuna ni Tita Baby ang lahat, mula menu hanggang font sa tarpaulin.

Ngayong taon, darating mula Iloilo ang walumpu't siyam na taong gulang na si Lola Belen.

Isang perpektong litrato lang na kasama ang lahat ang gusto ni Nanay.

Sa halip, mukha kaming masayang kultong walang underwear.

“Tatawagan ko ang printer,” sabi ko.

Sumagot sa speaker ang manager.

Ipinaliwanag ko.

Pagkatapos, sinabi niya ang pangungusap na halos nagpalipad kay Nanay sa kisame.

“Ma'am, approved proof po kasi.”

Binuksan ko ang Viber thread.

Nandoon nga.

Tatlong linggo ang nakalipas, ipinadala ng shop ang final layout kay Cousin Jayson. Pinakiusapan ko siyang i-double-check iyon dahil nasa trabaho ako at nakikipag-away si Nanay sa caterer.

Alas-dos kinse ng madaling-araw, sumagot si Jayson ng isang thumbs-up emoji.

Tinawagan ko siya.

“Binuksan mo man lang ba yung proof?”

Tahimik.

“Jayson.”

“Hindi.”

Nag-antanda si Nanay, at ibinaba ko ang tawag bago pa niya kinailangang mangumpisal.

Tumanggi ang printer na mag-refund. Wala nang oras para magpa-print ulit. Darating bago sumikat ang araw ang dalawang minibus na inarkila namin.

“Sige,” sabi ko. “Pupunta ako sa mall. Mga plain na shirt. White, pink, kahit ano. Bibili tayo ngayon ng isang daan, tapos saka natin iisipin ang iba.”

Tinitigan ako ni Nanay.

“Hindi.”

“Ma.”

“Hindi.”

“Hindi mo puwedeng ipasuot ito kay Lola.”

“Bakit hindi?”

“Dahil tinatakpan niya ng bimpo ang TV kapag naghahalikan ang mga lalaki sa teleserye.”

Pinulot ni Nanay ang shirt.

May luha na sa mga mata niya, na mas kinatakutan ko kaysa sa pagsigaw niya.

“Pinaghirapan ko ang perang iyon, Mari.”

“Alam ko.”

“Hindi ako bumili ng bagong salamin para diyan.”

Tiningnan ko ang luma niyang frame, na may clear tape ang isang braso.

“Ngayong taon, gusto ko lang ng isang bagay na maganda tingnan,” sabi niya.

Nawala ang galit ko.

Pagkatapos, huminga nang malalim si Nanay, itinuwid ang mga balikat, at naging nakakatakot ulit.

“Isusuot natin.”

Napakurap ako.

“Ano?”

“Lahat.”

“Ma, huwag.”

“Forty-five thousand pesos. Two hundred shirts. Isusuot natin.”

Bumulong si Chloe, “Ganito ipinapanganak ang mga diktador.”

Itinuro siya ni Nanay.

“Lalo ka na.”

Alas-sais ng umaga, bumusina sa labas ang unang minibus.

Bumuhos sa driveway namin ang mga kamag-anak na may dalang cooler, unan, rice cooker, at spaghetti na sapat para pakainin ang isang barangay.

Nakatayo si Nanay sa tabi ng mga kahon, namimigay ng neon pink na pakete na parang mga bala.

Wala pang nagbubukas ng kani-kanilang pakete.

Pagkatapos, lumiko sa kalye namin ang SUV ni Tita Baby.

Nakita iyon ni Nanay.

Pati ako.

At biglang hindi na ang nawawalang letra ang pinakamalaking problema namin.

PART 2: Kung Sino ang Nakakita sa Video

Pagsapit ng alas-nuwebe y medya, mukha nang may nagpasabog ng pink na highlighter sa tabi ng swimming pool ang resort sa Pansol.

Saan man ako lumingon, may kamag-anak na nagbubukas ng shirt at sumisigaw.

“Bakit panty?!”

“Nasaan ang A?!”

“Imelda, ano ba naman ito?”

Idinikit ng pinsan kong si Macmac sa katawan niya ang XXXL at nagmukhang personal siyang pinagtaksilan.

“Ate Mari, hindi ako lalabas nang ganito.”

“Nasa labas ka na.”

“I mean, emotionally.”

Pumuwesto si Nanay sa tabi ng mga changing room.

“Magpalit kayo!”

Walang gumalaw.

Pumalakpak siya nang isang beses.

“Ngayon!”

Sumunod ang mga adult na engineer, nurse, at isang barangay kagawad.

Ang pinakamasama ay si Tita Baby.

Nagpalit siya at isinuot ang shirt para lang maiparada niya ang ebidensiya.

Pagkatapos, nagmartsa siya papunta sa pavilion, nakabuka ang dalawang kamay sa ilalim ng mga salita na parang modelo sa game show.

“Ladies and gentlemen!” anunsiyo niya. “Masdan ninyo! Forty-five thousand pesos!”

“Baby,” babala ni Nanay.

“Hindi, Imelda. Ipaliwanag mo. Fifty years of Bautista dignity, tapos ito?”

Itinuro niya ang dibdib niya.

“Walang panty?”

Natawa ang ilang pinsan.

Hindi si Nanay.

Kinamuhian ko si Tita Baby sa sandaling iyon. Nakikita niyang hiyang-hiya si Nanay at pinili niyang magsaya roon.

“Tama na,” sabi ko.

Tumingin sa akin si Tita Baby.

“Ay, Mari. Ikaw ba nag-proofread?”

Tumama iyon.

Dahil kung tutuusin, ako ang nagbigay kay Jayson ng trabaho sa pag-proofread.

Nag-init ang mukha ko.

Bago ako makasagot, tumatakbong dumating si Macmac mula sa opisina, may dalang tatlong itim na permanent marker.

“Kaya kong ayusin!”

Hindi niya kayang ayusin.

Sinubukan niyang isiksik ang A sa pagitan ng T at Y.

Kumalat ang tinta sa dri-fit na tela na parang oil spill.

Ngayon, PAN▉Y na ang nakasulat sa shirt.

Tinitigan iyon ni Chloe.

“Mas malaswa pa yata ang hitsura niyan.”

Binitiwan ni Macmac ang marker.

“Patayin n'yo na lang ako.”

Sinubukan ko ang gold craft tape. Natuklap iyon dahil sa init.

Nagmungkahi ang isa pang tita ng mga flower brooch, na lalo lang nagpalala sa lahat.

Samantala, nawala si Tita Baby.

Dapat nag-alala ako roon.

Pero abala akong hulihin si Chloe habang kinukunan ng video si Uncle Jojo na pabaliktad ang suot na shirt.

“Burahin mo 'yan.”

“Ayoko.”

“Chloe.”

“Family history ito.”

“Ebidensiya ito.”

Ngumisi siya.

Pagkaraan ng labinlimang minuto, walang tigil nang nag-vibrate ang cellphone niya.

Tiningnan niya ang screen.

Nawala ang ngiti niya.

“Oh.”

“Ano?”

“Huwag kang magagalit.”

“Chloe.”

“Define galit.”

Nag-post siya ng labinlimang segundong video ni Nanay na sumisigaw, ni Macmac na sinisira ang shirt, at ni Tita Baby na ipinapahayag, “Fifty years of Bautista dignity!”

Ang caption:

Isang nawawalang letra ang sumira sa buong angkan.

May 380,000 views na iyon.

Hinawakan ko ang pulsuhan niya.

“Burahin mo!”

“Kaya ko, pero na-screen-record na ng mga tao—”

Mula sa katabing resort, may sumigaw sa ibabaw ng pader.

“WALANG PANTY FAMILY!”

Sumabog ang tawanan.

Hindi gumalaw si Nanay.

Inasahan kong maghahagis siya ng tsinelas.

Sa halip, naglakad siya palayo.

Mas masama iyon.

Natagpuan ko siya sa bakanteng karaoke room, nakaupo sa plastic na monobloc chair sa tabi ng patay na mikropono.

Nakaekis ang mga braso niya sa ibabaw ng mga salita sa shirt niya.

“Ma.”

“Iwan mo ako.”

Umupo pa rin ako sa tabi niya.

Sa labas, nagsisigawan ang mga pinsan sa pool.

“Sorry tungkol sa proof.”

“Kasalanan ni Jayson.”

“Ako ang nagbigay ng proof kay Jayson.”

“Iyon ang unang mali mo.”

Muntik siyang ngumiti.

Pagkatapos, humigpit ang bibig niya.

“Gusto ko lang yung litrato.”

Alam na alam ko kung anong litrato ang tinutukoy niya.

Sa bahay, puno ng mga reunion photo ang isang pader. Sa mga luma, laging katabi ni Nanay si Tatay, nakangiti, kadalasa'y may hawak na sipit pang-barbecue.

Pagkamatay niya, dalawang taon munang nakatayo si Nanay sa gilid bago siya tuluyang pumuwesto sa gitna.

“Alam ko,” sabi ko.

Bumukas nang malakas ang pinto ng karaoke room.

Nakatayo roon si Tita Baby, nakangiti.

Sa likod niya, may dalawang resort worker na may dalang malilinaw na plastic bag na puno ng plain white T-shirt.

Lumubog ang sikmura ko.

“Inayos ko na,” sabi niya. “Two hundred plain shirts. Ako ang nagbayad.”

Siyempre, ganoon niya sinabi iyon.

Itinaas ni Tita Baby ang isang puting shirt.

“Walang typo. Walang scandal. Walang kahihiyan. Ito ang susuotin natin sa official photo.”

Humigpit ang panga ni Nanay.

Hininaan ni Tita Baby ang boses niya.

“At pagkatapos nito, baka iba naman ang mag-organize next year.”

Ayan na.

Hindi ang mga shirt.

Ang korona.

Napakabilis kong tumayo, kumayod sa sahig ang upuan ko.

“Hindi.”

Pareho silang tumingin sa akin.

Napakurap si Tita Baby. “Excuse me?”

“Hindi mo puwedeng gamitin ang isang tangang letra para agawin ito sa kanya.”

“Mari—”

“Hindi. Siya ang nagplano ng lahat. Ikaw ang pumuna sa lahat. Hindi pareho ang dalawang trabaho.”

Tumigas ang mukha ni Tita Baby.

Bago siya makasagot, may businang tumunog sa harap ng gate.

Isang mahabang busina.

Tapos isa pa.

Sa labas, nagsimulang magsigawan ang mga tao.

“Dumating na si Lola!”

Pumikit si Nanay.

Ngumiti si Tita Baby.

At napansin kong may dala na siyang isang plain white shirt papunta sa pinto.

PART 3: Ang Hiningi ni Lola

Dumating si Lola Belen na suot ang lavender na damit pansimba, mababang itim na sapatos, at ang ekspresyon ng isang babaeng nakaraos sa pagpapalaki ng siyam na anak at samakatwid ay wala nang kinatatakutan.

Tumama sa semento ang kahoy niyang tungkod.

Tok. Tok. Tok.

Tinakpan ng dalawang daang kamag-anak ang dibdib nila gamit ang mga tuwalya, bag, pati isang bandehado ng barbecue.

Si Tita Baby ang unang kumilos.

“Mama!”

Nagmamadali siyang lumapit, dala ang malinis na puting shirt.

“Mabuti dumating ka. May problema.”

Nakatayo si Nanay sa likod ko malapit sa pavilion.

Bigla siyang nagmukhang napakaliit.

Itinaas ni Tita Baby ang typo shirt niya.

“Tingnan mo ang inorder ni Imelda.”

Dumilat nang makitid si Lola.

“Lumapit ka.”

Lumapit si Tita Baby.

Binasa ni Lola ang mga gintong letra.

Tumaas ang mga kilay niya.

Sa likod ko, bumulong si Chloe, “Mapupunta tayong lahat sa impiyerno.”

Itinuro ni Tita Baby si Nanay.

“Forty-five thousand pesos, Ma. Tapos pinipilit niyang ipasuot sa lahat. Nakakahiya.”

Itinaas niya ang puting kapalit.

“Pero inayos ko na. Makakapag-family photo tayo nang maayos.”

Tumingin si Lola mula sa puting shirt papunta sa pink.

Pagkatapos, tumingin siya kay Nanay.

“Imelda.”

Lumapit si Nanay.

“Yes, Ma.”

“Bakit ka umiiyak?”

Agad na hinawakan ni Nanay ang pisngi niya.

“Hindi ako umiiyak.”

“Pangit kang magsinungaling.”

Lumunok si Nanay.

“Nagkamali ang shop. Walang refund. Ayaw ko lang masayang.”

Sumingit si Tita Baby.

“Mama, hindi lang pera. Tingnan mo naman—”

Itinaas ni Lola ang isang daliri.

Tumigil si Tita Baby sa pagsasalita.

Napakaganda ng sandaling iyon.

Hinila ni Lola palapit ang kuwelyo ni Nanay at binasa ulit iyon.

Pagkatapos, nagsimulang manginig ang mga balikat niya.

Tumatawa siya.

Isang buong tawa na may halong hingal at nagpapatalbog sa rosaryo niya.

“Walang panty!” hingal niya.

Nabasag sa tawanan ang buong pavilion.

Nagsimulang tumawa ang mga pinsan.

Nakahawak sa tiyan ang mga uncle.

Pati si Nanay ay nakagawa ng isang gulat na tunog sa gitna ng pagluha niya.

Nakatayo roon si Tita Baby, hawak ang puting shirt na parang katatapos lang siyang pagtaksilan ng cotton.

Pinunasan ni Lola ang mga mata niya.

“Napakaraming drama dahil sa isang letra.”

“Mama!”

Itinuro ni Lola ang tungkod kay Tita Baby.

“Baby, ikaw ang pinakamaingay. Kaya lalo kang nakakatawa.”

Tuluyan na kaming naubos doon.

Pagkatapos, bumaling si Lola kay Nanay.

“Nasaan ang shirt ko?”

Napakurap si Nanay.

“Ma?”

“Yung pink.”

Humakbang si Tita Baby.

“Mama, may white na—”

“Ayoko.”

Iniunat ni Lola ang kamay niya.

“Ibigay mo sa akin yung mali.”

Tumakbo ako sa kahon at dinalhan siya ng Extra Large.

Hinubad ni Lola ang manipis niyang cardigan at ipinasok ang dalawang braso sa neon pink na shirt, sa ibabaw mismo ng lavender niyang damit.

Umabot sa tuhod niya ang laylayan at tabingi sa dibdib niya ang mga gintong letra.

PAGMAMAHALANG WALANG PANTY.

Tumingin siya sa ibaba, tapos sa amin.

“Bagay sa akin.”

Sumabog sa ingay ang resort.

Sobrang lakas ng hiyawan, umakyat sa mga upuan ang mga bisita sa kabilang resort para sumilip sa ibabaw ng pader.

Hindi pa rin gumagalaw si Tita Baby.

Bumaling sa kanya si Lola.

“Suotin mo yung pink.”

“Mama.”

“Fifty years ang reunion. Isang typo lang, susuko ka na?”

Naging isang manipis na guhit ang mga labi ni Tita Baby.

Itinapik ni Lola ang tungkod niya.

“Pink.”

Wala pa akong minahal na matandang babae nang higit kaysa sa sandaling iyon.

Dahan-dahang ibinaba ni Tita Baby ang puting shirt.

Pagkatapos, isinuot niya ang neon na shirt.

Lalong lumakas ang hiyawan.

Tinakpan ni Nanay ang bibig niya.

Lumapit ako at ibinaba ang mga kamay niya.

“Walang magtatago.”

“Mari.”

“Hindi puwede. Rule mo ito. Isusuot natin.”

Tumingin siya sa akin.

Pagkatapos, kay Lola, na inaayos na ang matataas na pinsan sa likurang hanay.

Lumambot sa ginhawa ang mukha ni Nanay.

Pumila kami sa tabi ng pool: dalawang daang Bautista na naka-neon pink.

Walang tuwalya. Walang bag. Walang nagtatago.

Pati si Macmac, suot ang bersiyong sinira niya ng itim na marker.

Sabay-sabay na sumigaw ang mga teenager sa kabilang resort, “WALANG PANTY!”

Sa pagkakataong ito, natawa si Nanay.

Umakyat si Chloe sa plastic na upuan dala ang cellphone niya.

“Okay! Magsiksikan kayong lahat!”

Sinubukan ni Tita Baby na magtago sa likod ni Uncle Jojo.

Isinabit ni Lola ang tungkod sa bukung-bukong ni Tita Baby at kinaladkad siya nang dalawang pulgada pasulong.

“Diyan ka.”

Muntik akong mahulog sa pool.

Itinaas ni Chloe ang cellphone.

Pagkatapos, natigilan siya.

“Oh my God.”

“Ano na naman?” sigaw ko.

Lumampas na sa anim na milyong views ang tanga niyang video.

Nagkomento ang printing shop:

SOBRANG SORRY PO, BAUTISTA FAMILY. FULL REFUND. HUWAG N'YO PO KAMING PATAYIN.

Ipinakita ko iyon kay Nanay.

Nanlaki ang mga mata niya.

“Refund?”

“Full.”

Inagaw niya ang cellphone.

“Forty-five thousand?”

“Oo.”

Tinitigan niya ang comment.

Pagkatapos, tumingin siya sa kabilang dulo ng unang hanay, kay Tita Baby.

Dahan-dahang kumalat ang ngiti sa mukha niya.

Hindi magandang ngiti.

Ngiti ng tagumpay.

Nakita iyon ni Tita Baby.

“Ano?”

Ibinalik ni Nanay ang cellphone kay Chloe.

“Wala.”

Pagkatapos, itinuwid niya ang typo shirt niya.

“Picture na.”

Itinaas ni Lola ang tungkod sa hangin na parang reynang may hawak na espada.

Inayos ni Chloe ang timer.

Tumakbo ako sa tabi ni Nanay. Hinawakan niya ang kamay ko, at hinawakan naman ni Lola ang kabila.

Kumislap ang cellphone.

Sabay-sabay na sumigaw ang dalawang daang tao.

Ang litratong iyon ang nasa pinakamalaking frame ngayon sa sala namin.

Wala roon si Tatay. Sana nandoon pa rin siya.

Pero nasa gitna si Nanay, tumatawa nang nakapikit, katabi si Lola na naka-neon pink, at kitang-kita ang bawat katawa-tawang gintong letra.

Walang nagtatago ng kahit ano.

Pati si Tita Baby.

Lalong-lalo na ang panty.