PART 1: Na-promote Ako sa Lechon

May aaminin ako.

Dalawampu't dalawang taon akong nagselos sa isang inihaw na baboy.

Hindi sa kapatid kong si Carmen.

Mabait si Carmen. Minsan, nagmaneho siya nang apatnapung minuto pabalik sa bahay ko dahil akala ko naiwan kong nakasaksak ang plantsa. Nadatnan niyang hindi naman ito nakasaksak, nagtimpla siya ng kape, at ni minsan ay hindi binanggit ang pawis ng taranta sa ibabaw ng labi ko.

Hindi. Ang kalaban ko ay ang palakpakan.

Tuwing ikatlong Sabado ng Hulyo, nagpipiknik ang pamilya namin sa Quarry Bend, Group Site 4. At taon-taon, dumarating si Carmen na dala ang lechon.

Isang buong baboy.

Kayumanggi, makintab, malutong ang balat, may mansanas sa bibig, at taglay ang kumpiyansa ng beauty queen na alam nang sa kanya ang korona.

Nagtatayuan ang lahat.

Lahat.

Pati ang mga tiyuhing kailangan pang alalayan para makatayo mula sa mga upuang de-tiklop, bumabangon para sa baboy na iyon na para bang tumutugtog na ang pambansang awit.

Naglalabasan ang mga cellphone. Nagpapalakpakan ang mga bata. Laging may sumisigaw ng, “Ayan na!”

Pagkatapos, ngingiti si Carmen at tatanggap ng papuri dahil sa isang tawag sa telepono at isang biyahe papuntang Union City.

Samantalang ako, gising na mula alas-kuwatro ng umaga para magsaing.

Hindi basta kanin.

Ang kanin.

Tatlong rice cooker—hiniram ko pa ang isa kay Tita Lita—na salit-salitang pinagana hanggang makapag-empake ako ng tatlong daang tasang mainit na kanin sa mga cooler.

Walang kumukuha ng litrato ng kanin.

Walang bumubulong ng, “Tingnan mo 'yong usok.”

Hindi dumarating ang kanin na parang artista. Tahimik lang itong naghihintay sa mesa habang nagwawala ang lahat sa tuwa sa baboy, saka nito inililigtas ang kainan kapag ubos na ang baboy.

Alam ko iyon.

Iginagalang ko iyon.

Pero sawa na rin akong maging kulay beige.

Pagdating ng Abril, naoperahan si Carmen at pinalitan ang balakang niya.

Tinawagan niya ako anim na linggo bago ang piknik.

“Nen,” sabi niya, “ikaw ang magdala ng lechon ngayong taon.”

Napaupo ako nang napakabilis, hindi ko tuloy nasapol ang gilid ng kama.

“Ako?”

“Ikaw. Hindi ko kayang buhatin.”

“Ate, sigurado ka?”

“Baboy lang iyan, hindi nuclear codes.”

Mabait naman ang pagkakasabi niya. Mahalaga iyon. Walang kontrabida sa kuwentong ito.

Sobra ang kumpiyansa? Oo.

Hindi dapat hinahayaang mag-isa? Talagang oo.

Pero masama? Hindi.

Pinlano ko ang pagdating ng lechon ko na parang kasal ng maharlika.

Tumawag ako sa Rico's Lechon noong Mayo onse at umorder ng animnapu't limang librang baboy.

“Apatnapu't lima o animnapu't lima?” tanong ng babae.

“Animnapu't lima,” sagot ko sa boses ng taong gumagawa ng kasaysayan.

Tapos binili ko ang kariton.

Hanggang ngayon, hindi kayang ikuwento ng anak ko ang tungkol sa kariton nang hindi napapahalakhak at napapayuko na parang natitiklop na upuan.

Nakita ko iyon online sa halagang otsenta dolyar. Stainless steel. Dalawang patungan. Mukhang pang-propesyonal. Isinasara na ng nagbebenta ang taco truck niya sa Hayward.

Pumunta ako roon, tiningnan ang makintab na bakal, nagbayad nang cash, at walang sinuring kahit isang gulong.

Normal umikot ang tatlo.

May sariling pangarap sa buhay ang pang-apat.

May preno rin pala sa harapang kaliwang gulong.

Alam ko na iyon ngayon.

Noong mga oras na iyon, tinuring ko ang preno na parang mga tagubilin sa fire extinguisher: nakakapanatag makitang nariyan, pero hindi kailangang alamin kung paano gamitin.

Pagkatapos, nagpagawa ako ng karatula.

LECHON NI NENITA.

Sa ilalim, mas maliliit ang letra:

EST. 2026.

Pinalaminate ko iyon sa halagang apat na dolyar at labing-isang sentimo.

Pinanood ako ng asawa kong si Rey habang bitbit ko iyon papasok sa kusina.

“Nen,” sabi niya.

“Ano?”

Tiningnan niya ang karatula. Tapos ako. Tapos sumulyap siya sa garahe, kung saan tabingi ang pagkakaparada ng kariton dahil ayaw humarap sa hilaga ng pasaway na gulong.

“Wala,” sabi niya.

Tatlumpu't isang taon nang kasal sa akin ang lalaking iyon. Kilala niya ang isang parada ng yabang kapag may nakita siya.

Alas-nuwebe ako dumating sa Quarry Bend noong umaga ng piknik.

Mag-isa.

Sinadya ko iyon.

Gusto kong nakapuwesto na ang baboy bago dumating ang pamilya. Gusto kong paglakad nila papunta sa pavilion, makikita nila ang karatula kong kumikinang sa araw.

Binuksan ko ang van.

Naroon iyon.

Animnapu't limang libra. Kulay gintong kayumanggi. Mainit-init pa sa ilalim ng foil. Makintab ang mansanas. Malutong ang mga tainga. Isang baboy na mas maganda ang kutis kaysa kaninuman sa pamilya ko.

Naantig ako.

“Ngayon,” bulong ko, “hindi tayo kanin.”

Nagsuot ako ng gloves. Inilipat ko ang lechon sa kariton. Ikinabit ko ang karatula. Dalawang beses ko pa itong itinuwid.

Pagkatapos, itinulak ko ang kariton patawid sa damuhan.

Mabigat iyon, pero umaandar.

Nananatili sa gitna ang baboy.

Kumakaway ang karatula.

Naririnig ko na sa isip ko ang palakpakan.

Tapos may narinig akong mahinang tik sa likod ko.

May sumagot na isa pang tik sa kaliwa.

Tapos isa pa.

Tapos apatnapu pa, mula sa buong paligid ng damuhan.

Napahinto ako.

Sumitsit ang damo.

At sabay-sabay na bumukas ang lahat ng sprinkler sa Quarry Bend.

PART 2: Gumulong ang Kariton

Sa likod ng mga tuhod ko tumama ang unang bugso ng tubig.

Napahiyaw ako na para bang nagpaputok ng warning shot ang parke.

Pagkatapos, ginawa ko ang tarantang pagtakbong puro paghampas sa hangin na sa tingin ng isang limampu't tatlong taong gulang na babaeng naka-basang tsinelas ay maituturing na sprint.

Hinawakan ko ang kariton gamit ang dalawang kamay at itinulak.

Naging putik na sabaw ang damuhan.

Pumihit nang patagilid ang pasaway na gulong, pinag-isipan ulit ang mga responsibilidad nito, at nagbitiw sa trabaho.

Huminto ang kariton.

Ako, hindi.

Bumangga ang dibdib ko sa hawakan. Dumulas nang walong pulgada palapit sa akin ang baboy. Tumilapon ang mansanas mula sa bibig nito at gumulong sa damuhan.

Pinanood ko itong umalis.

Hindi ko hinabol.

Kailangang may matira man lang na kaunting dignidad ang isang babae, kahit inaatake siya ng mga pandilig ng parke.

Tinakpan ko ng asul na trapal ang lechon. Pagkatapos, kinaladkad ko ang otsenta-dolyar na kariton sa animnapung talampakan ng mga sprinkler, habang ang isang gulong ay umaastang parang shopping cart na sinaniban ng mumurahing demonyo.

Pagdating ko sa pavilion, basang-basa ako mula baywang pababa.

Dumikit sa likod ko ang blusang may manggas na piña.

Nakalagpas na sa clip ang buhok ko.

Sa bawat hakbang ko, gumagawa ng tunog na parang basang halik ang mga tsinelas ko.

Pero hindi napasukan ng tubig ang trapal.

Tuyo ang baboy.

Yumuko ako sa ibabaw ng kariton, humihingal na parang kabayong katatapos lang magnakaw sa bangko, at nagsimulang tumawa.

Nanalo ako.

Iyan ang mapanganib na isipin.

Itinali ko ang buhok ko gamit ang goma sa pulsuhan ko. Pinunasan ko ang kariton. Iniligtas ko ang karatula. Kumuha pa nga ako ng isa pang mansanas sa van dahil, hindi tulad ng gulong, naghanda ako para sa mga emergency.

Alas-diyes y medya, sabay-sabay dumating ang pamilya ko.

Apat na magkakasunod na kotse, parang prusisyon ng libing na may nakataling mesang de-tiklop sa pangalawang sasakyan.

Videoke machine ang unang ibinaba ng mga pamangkin kong lalaki bago ang mga upuan.

Siyempre naman.

Nagsimula na ang unang kanta habang may tatlong tita pang tumatawid sa damuhan na may dalang mga bandehadong aluminum.

Huling dumating si Carmen, maingat na naglalakad gamit ang tungkod na sabi niya'y “pang-balanse lang,” na para bang libangan ang pagbabalanse.

Tiningnan niya ako, pagkatapos ang natatakpang kariton.

“Ikaw ang gumawa ng lahat ng ito?”

Sinubukan kong magtunog na parang wala lang.

“Pagkain lang naman.”

Tiningnan niya ang laminated na karatula.

“Est. 2026?”

“Para may tala.”

“Nenita.”

“Ano?”

Nagsimula siyang tumawa.

Alas-onse, hinampas ng bayaw kong si Boy ang sandok sa cooler.

“Okey!” sigaw niya. “Tingin kayong lahat. May ipapakita si Nenita.”

Bumaling sa akin ang apatnapu't dalawang kamag-anak.

Uminit ang mukha ko mula kuwelyo hanggang tainga.

Ito na iyon.

Dalawampu't dalawang taon ng kaning walang nakakapansin.

Dalawampu't dalawang taong pinapanood si Carmen na makatanggap ng standing ovation.

Inilagay ko ang dalawang kamay sa trapal.

“Handa na?” sigaw ko.

Naghiyawan ang mga bata.

Hinila ko ang trapal.

Lumitaw ang lechon.

At tumayo sila.

Talagang tumayo sila.

Tumayo si Uncle Danny, gayong buong nakaraang oras niyang ipinapaliwanag na palamuti na lang ang mga tuhod niya.

May sumipol.

Kinukunan ako ng anak ko gamit ang isang kamay habang buhat ang anak niya sa kabila.

Tinakpan ni Carmen ang bibig niya.

Sa loob ng apat na maningning na segundo, ako si Nenita, Reyna ng Baboy, Tagapagtatag ng 2026, May-ari ng Laminated na Karatula.

Tapos may narinig akong mahinang tunog ng pagkiskis.

Umandar nang isang pulgada ang kariton.

Napatingin ako sa ibaba.

Pahilis ang sahig ng pavilion para umagos ang tubig.

Ang mababang bahagi ay nakaturo sa pond.

Hindi nagalaw ang preno.

Umandar pa nang isang pulgada ang kariton.

Hinawakan ko ang hawakan.

“Bakit umaandar?” tanong ng anak ko mula sa likod ng cellphone niya.

“Hindi ito umaandar,” sabi ko habang umaandar.

Gumulong ang kariton pababa mula sa semento.

May sumigaw ng, “Preno!”

“Anong preno?” sigaw ko pabalik, na hindi ang sagot na gustong marinig ng sinuman.

Bumilis ang kariton sa damuhan.

Hindi ako bumitaw.

Sumigaw ang isang pamangkin, “BITAWAN MO, TITA!”

Napakagandang payo.

Hindi ko iyon sinunod.

Tumakbo ako sa likod ng animnapu't limang librang inihaw na baboy habang hinahabol kami ng buong pamilya ko at patuloy na tumutugtog ang videoke ng awit ng pag-ibig para sa bakanteng pavilion.

Nilagpasan namin ang horseshoe pit.

Nilagpasan namin ang mga basurahan.

Nilagpasan namin ang isang bibe na tumabi na may pagod na ekspresyon ng empleyado ng parke na malapit nang magretiro.

Sampung talampakan mula sa tubig, tumama sa ugat ng puno ang pasaway na gulong.

Huminto ang kariton.

Ang lechon, hindi.

Lumipad ang baboy na parang lobo sa parada, saka bumagsak sa pond ng mga bibe.

Sumunod ako sa tubig.

Siyempre naman.

Umabot hanggang baywang ko ang tubig. Lumulutang sa paligid ko ang blusa ko. Nawala ang isang tsinelas.

Hinawakan ko ang baboy sa ilalim ng mga unahang paa at itinaas iyon sa dibdib ko na parang dambuhala at malutong na sanggol.

Nakahilera sa pampang ang apatnapu't dalawang kamag-anak.

Nakatutok sa akin ang bawat cellphone.

May nakadikit na balahibo sa balikat ng lechon.

Tinitigan kami ng isang bibe mula sa apat na talampakan ang layo, galit na galit dahil may pumasok na catering sa bahay niya.

Tapos nakita kong inihagis ni Carmen ang tungkod niya.

Anim na linggo matapos operahan sa balakang, tumakbo ang kapatid ko papunta sa pond.

PART 3: Ang Nagligtas sa Handaan

“CARMEN, HUWAG!” sigaw ko. “ANG BALAKANG MO!”

Dire-diretso siya.

Unang lumusong sa tubig ang puting pantalon niya.

Lumakad siya hanggang tuhod ang lalim, hinawakan ang likod ng baboy, at sumigaw, “HAWAKAN MO ANG ULO!”

“HAWAK KO NA ANG ULO!”

“EDI BUHATIN MO!”

Sumunod sa tubig si Boy.

Pagkatapos, iniabot ng anak ko ang baby niya sa isang tita at lumusong din.

Tapos apat na kabataang lalaki ang pumasok, dahil lumipat na sa pond ang eksena at ayaw nilang may ma-miss na content.

Sinubukan ni Uncle Danny na sumunod.

Anim na tao ang pumigil sa kanya.

Patuloy sa pagkanta ang videoke machine.

Walang nagpatay nito. Sa kung saan sa likuran namin, nagmamakaawa ang isang naka-record na lalaki na huwag siyang iwan ng minamahal niya, habang labing-isang miyembro ng pamilya ko ang nakikipagbuno sa isang wasak na baboy sa berdeng tubig.

Kinaladkad namin iyon paakyat sa damuhan.

Nagtipon ang lahat sa paligid. Lumambot na ang balat, may bahid ng putik ang foil, at nakakapit pa rin ang balahibo na parang pang-iinsulto.

Apat na raan at dalawampung dolyar. Anim na linggong pagpaplano. Dalawampu't dalawang taong paghihintay sa palakpakan.

Medyo amoy-pond ang lahat.

Umupo ako sa putik at umiyak.

Hindi iyak sa pelikula.

Totoong iyak. Basang mukha, nakangangang bibig, at walang maayos na paghinga.

Dahan-dahang umupo si Carmen sa tabi ko, kulay kayumanggi na hanggang tuhod ang puting pantalon niya.

“Nen,” sabi niya.

“Sinira ko ang tanghalian.”

“Mas maganda pa ang entrance ng tanghalian mo kaysa sa lahat ng nagawa ko.”

“Sinira ko ang lechon.”

“Oo.”

Mas lalo akong umiyak dahil doon.

Hawak pa rin ng anak ko ang cellphone niya.

“Anak,” sabi ko, “puwede bang tigilan mo na ang pagkuha sa pagbagsak ng nanay mo?”

“Mom, tumigil na ako.”

“Nakatutok pa rin sa akin.”

“May tinitingnan lang ako. Ano 'yong nasa van?”

“Sa van nanggaling ang kariton.”

“Hindi. 'Yong mga cooler.”

Napakurap ako.

“Anong mga cooler?”

Tumakbo siya papunta sa paradahan.

Makalipas ang isang minuto, sumigaw siya, “MOM!”

Nakatayo siya sa bukas na van, hawak ng dalawang kamay ang dalawang dambuhalang insulated cooler.

At bigla kong naalala ang alas-kuwatro noong umagang iyon.

Ang alarm.

Ang madilim na kusina.

Dalawang rice cooker na nagpasingaw sa mga bintana, habang nakapatong sa upuan ang hiniram kay Tita Lita.

Tatlong daang tasang kanin.

Isinaing ko lahat iyon.

Mainit ko itong inempake at isinakay sa van, saka ako naging abalang-abala sa pag-iisip sa engrandeng pagdating ng lechon ko kaya nakalimutan kong naroon pala iyon.

Ginawa ng mga kamay ko ang trabaho nang hindi humihingi ng palakpakan.

Dalawampu't dalawang taon ng nakasanayan ang nagligtas sa tanghalian, habang ang isang hapon ng kayabangan ay lumulutang sa tabi ng isang bibe.

Alas-una kami kumain.

Walang lechon.

Pero may anim na bandehado ng adobo, apat na bandehado ng pancit, tatlong bandehado ng lumpia, dalawang bandehado ng menudo, isang hindi nagalaw na pinakbet, leche flan ni Tita Lita, at sapat na mainit na kanin para pakainin ang bawat kamag-anak pati na ang ilang nagdaraan na nagja-jogging.

Basang-basa ang lahat.

Sira ang blusa ko.

Nakaupo si Carmen na nakapatong ang binti sa isang cooler, at nakahalang sa mesa ang tungkod niya na parang tropeo sa digmaan.

Tumayo si Boy at itinuktok ang sandok sa isang bandehado.

Tinuro ko siya.

“Walang speech.”

Tumango siya.

“Kain na,” sabi niya.

Iyon na ang buong speech.

Perpekto iyon.

Pagsapit ng alas-dos, nasa family group chat na ang video.

Pagsapit ng Linggo ng umaga, nakarating na iyon sa Pampanga.

Nagpadala ang nobenta'y isang taong gulang kong tita—na apat na taon nang hindi nagme-message sa akin—ng voice note na may apatnapung segundong halakhak, mga salitang “Ang galing mo, Nen,” at pagkatapos ay mas marami pang halakhak.

Siyam na beses pinanood ni Rey ang video habang nasa kama kami.

“Alam mo,” sabi ko.

“Alam ang ano?”

“'Yong gulong.”

Ibinaba niya ang cellphone niya.

“Nakita kong umaalog iyon sa driveway.”

“At wala kang sinabi?”

“Ang saya-saya mo kasi.”

“Hindi depensa iyan.”

“Iyan ang depensa ko.”

Ayos naman ang balakang ni Carmen. Tinawag siyang pasaway ng surgeon niya at sinabihang huwag nang tatakbo sa pond ng mga bibe kahit kailan.

Noong Lunes, tinawagan niya ako.

“Dalawampu't dalawang taon akong nagdala ng lechon,” sabi niya. “Walang may naaalala kahit isa. Ikaw, isang baboy lang ang dinala mo, ngayon pati mga kamag-anak nating patay na mula pa noong 1998 malamang alam na ang nangyari.”

“Salamat sa pagpapagaan ng loob ko.”

“Sa susunod na taon, ikaw ulit ang magdala.”

“Hindi.”

“Ako ang magsasaing.”

“Hindi.”

“May karatula ka na.”

Labing-isang araw akong nagsabi ng hindi.

Pagkatapos, tumawag ako sa Rico's.

Animnapu't limang libra. Ikatlong Sabado ng Hulyo. Bayad na ang deposit.

Bumili rin ako ng bagong kariton.

Mayroon itong apat na masunuring gulong at dalawang preno. Nagpapraktis akong tapakan ang mga iyon sa driveway habang nanonood si Rey mula sa ligtas na distansya.

Nakasabit ang lumang karatula sa kusina ko, sa ibabaw ng rice cooker.

Nalukot ang isang sulok dahil sa pond. May kayumangging guhit ng tubig sa ibabang bahagi. Nag-alok ang anak kong palitan iyon.

Sinabi kong hinding-hindi.

Ipinapaalala sa akin ng karatulang iyon na maingay ang palakpakan, pero ang pagiging kapaki-pakinabang ang siyang nagpapakain sa mga tao.

Ipinapaalala rin nitong subukan muna ang mga preno.