PART 1: Ang Tahimik na Phone

Pagsapit ng alas nuwebe ng umaga, 17 beses ko nang tiningnan ang phone ko.

Walang missed calls.

Walang singing voicemail mula sa kapatid kong si Aileen.

Wala man lang iyong Facebook birthday greeting mula sa babaeng nakatrabaho ko noong 1998 na karaniwang tinatawag akong “Josie dear” at naglalagay ng 12 rosas.

60 na ako, mag-isang nakaupo sa kitchen table ko sa Mesa, Arizona, suot ang bagong pulang blouse na binili ko para sa sarili ko, at mukhang nakalimutan ng buong pamilya ko na nag-e-exist ako.

Dramatic pakinggan iyon. Fine. Nagiging dramatic ako.

Pero ako ang taong nakakaalala sa lahat.

Alam kong gusto ng anak kong si Martin ang chocolate cake pero ayaw ng chocolate frosting.

Alam ko ang birthday ng biyenan ng anak kong si Grace.

Minsan, nagpadala ako ng graduation gift sa anak ng pinsan ko sa Nevada kahit eksaktong 2 beses ko lang nakilala ang batang iyon.

Sa loob ng 32 taon, may iniingatan akong spiral notebook na may label na FAMILY IMPORTANT.

Mga birthday. Flight number. Allergy.

Kung sino ang kailangang sunduin.

Kung sino ang hindi nag-uusap at hindi puwedeng pagtabihin sa Thanksgiving.

Nangyayari ang bawat reunion dahil ako ang nag-aayos nito.

Kaya oo, naghintay ako ng kahit isang tawag.

Nang 9:14, sa wakas ay nag-text si Martin.

Busy today, Ma. Tawagan kita later.

Walang “happy birthday.”

Nag-send si Grace, Crazy morning. Love you!

Nag-send ang bunso kong si Eric ng thumbs-up emoji sa message ko noong nakaraang gabi tungkol sa pag-renew ng car registration niya.

Muntik akong patayin ng thumbs-up.

Nang alas onse, tinawagan ko si Aileen tungkol sa birthday lunch namin.

“Ate, I’m so sorry,” bulong niya. “May nangyari.”

Sa likuran niya, narinig ko ang mga taong sumisigaw at ang tunog na parang metal pan na bumagsak sa sahig.

“May party ka ba?” tanong ko.

“Ano? Wala! Television iyon.”

Pagkatapos, sumigaw ang isang lalaki, “Saan ilalagay ang pancit?”

Binabaan ako ni Aileen.

Tinitigan ko ang phone ko.

Baka tumutulong siya sa church event.

Baka may emergency.

Baka nagdesisyon ang lahat na ang 60 ay edad kung kailan nagiging kapaki-pakinabang na furniture ang isang babae.

Tinawagan ko ang best friend kong si Beth.

Diretso sa voicemail.

Iyon ang pinakamasakit.

Nalampasan naming dalawa ni Beth ang night shifts, divorce niya, 3 rebeldeng teenager, at isang malagim na Zumba class kung saan napunit ang pantalon niya. Mas kabisado niya ang birthday ko kaysa sarili niyang wedding anniversary.

Pagsapit ng tanghali, tumigil na akong gumawa ng dahilan para sa lahat.

Nag-drive ako sa grocery store, bumili ng isang slice ng ube cake sa tatsulok na plastic container, at humingi sa bakery girl ng isang kandila.

“Big celebration?” tanong niya.

“Huge,” sabi ko.

Sa bahay, inilagay ko ang kandila sa cake at hindi iyon sinindihan.

Umupo ako roon habang iniisip ang bawat pagsundo sa airport, bawat tray ng lumpia, bawat kamag-anak na makikitulog daw sa sofa ko “nang 2 linggo” pero nanatili nang 6 na buwan.

Baka ang mahal nila ay ang mga ginagawa ko, hindi ako.

Iyon ang pangit na isipin.

Nang dumating iyon, umupo at naging komportable sa isip ko.

Pagkatapos, nayanig ang mga bintana ko.

Napakalakas ng busina sa labas kaya nabitawan ko ang tinidor.

Binuksan ko ang front door.

May puting tour bus na humaharang sa kalahati ng street ko. Sa windshield, tabinging naka-tape gamit ang higanteng pulang letra, ang mga salitang:

JOSIE EXPRESS.

Sumitsit habang bumubukas ang folding door.

Halos mahulog palabas ang 3 anak ko habang sumisigaw ng, “Surprise!”

Kasunod nila sina Aileen, Beth, mga pinsan, pamangkin, at isang mukhang litong tito na may hawak na aluminum tray ng pancit.

Hindi ako gumalaw.

Kinakabahang ngumiti si Martin. “Ma?”

Itinaas ko ang slice ng grocery-store cake ko.

“Naku. May isang tao,” sabi ko, “na kailangang magpaliwanag bago ko ito ibato.”

PART 2: Saan Papunta ang Bus na Ito?

Pangit ang simula ng paliwanag.

Sabi ni Grace, nagplano sila ng maliit na road trip gamit ang 2 inarkilang van.

Pagkatapos, nabalitaan iyon ni Pinsang Bebot at inimbitahan ang pamilya niya. Sinabi ni Aileen kay Beth. Sinabi ni Beth sa mga dati kong katrabaho.

May gumawa ng group chat na Operation Don’t Tell Tita Josie, tapos aksidente akong nai-add.

Inalis nila ako bago ko napansin, pero nataranta na ang lahat.

“Pagkatapos, sinabi ni Tito Oscar na may senior discount ang mga bus,” sabi ni Eric.

“Wala po,” tawag ng bus driver mula sa loob.

“Nagsinungaling siya roon,” pag-amin ni Martin.

Inarkila pa rin ng pamilya ang bus.

Dapat natawa ako. Gusto kong tumawa. Pero parang bumigat ang maliit na purple na cake sa kamay ko.

“Hinayaan ninyo akong isiping nakalimutan ninyo.”

Nawala ang mga ngiti nila.

Lumapit si Grace. “Dapat narito ang bus nang 9:30. Tapos late ang pamilya ni Bebot, tumagilid ang tray ng pancit, at tuwing tatawag na sana kami, may nagsasabing 10 minuto na lang.”

Napangiwi si Martin. “Tapos naging isang oras ang 10 minutes.”

“At kapag tumawag kami, maririnig mo sa mga boses namin,” sabi ni Grace. “Kapag pumasok kami sa bahay, magsisimula kang magluto. Kailangan naka-pack ka na bago mo pa akuin ang lahat.”

Tiningnan ko silang 3.

“Aksidente ninyong nakalimutan ang birthday ko habang sinusubukan ninyo akong i-surprise para sa birthday ko?”

“Basically,” sabi ni Eric.

“Naka-pack?”

Nagmamadaling lumapit si Beth sa walkway ko, dala ang maliit kong blue suitcase.

“Ginamit ko ang susi sa ilalim ng paso mo,” sabi niya. “Gumawa ng listahan ang mga anak mo. Ako ang nag-supervise dahil nag-pack si Martin ng 4 na blouse at walang underwear.”

“Ma, please naman,” bulong ni Martin.

May naka-tape na dilaw na paper ticket sa suitcase.

PASSENGER: JOSEFINA RAMOS

DESTINATION: LAHAT NG LUGAR NA HINDI NIYA NAPUNTAHAN

Sumikip ang lalamunan ko.

Ilang taon kong sinasabing mag-California road trip ako pagkatapos kong mag-retire sa hospital billing office.

Pagkatapos, kinailangan ni Aileen ng tulong matapos ang surgery. Nanganak si Grace. Nasiraan ng kotse si Eric. Dumating mula Manila ang pinsan ko at kinailangan ng matutuluyan.

Laging may nangangailangan.

“Saan tayo pupunta?” tanong ko.

Nagtinginan ang 3 anak ko.

“Secret ang first stop,” sabi ni Eric.

“Absolutely not. Kailangan ko ang itinerary.”

Sabay-sabay na sumigaw ang buong bus, “No!”

Binoohan ako ng sarili kong pamilya sa driveway ko.

Pagkalipas ng 5 minuto, kinuha nila ang purse ko, marahan akong itinulak sa bus, nilagyan ng plastic tiara ang ulo ko, at itinalaga sa akin ang front seat.

Naka-tape ang pangalan ko sa ibabaw nito.

Sa ilalim, may nagsulat: BAWAL SIYANG TUMULONG.

Amoy pritong bawang, sunscreen, at 40 kamag-anak na may kanya-kanyang cooler ang bus.

Habang umaalis kami, napansin kong hawak ni Martin ang FAMILY IMPORTANT notebook ko.

“Bakit nasa iyo iyan?”

Niyakap niya iyon sa dibdib. “Evidence.”

Ikinabahala ko ang sagot na iyon sa loob ng 6 na oras.

Tumawid kami papuntang California nang hapong iyon.

Tuwing magtatanong ako, may mag-aabot sa akin ng pagkain. Lumpia. Ensaymada. Orange slices. Isang hard-boiled egg mula kay Tita Linda, na laging bumibiyahe na parang hinahabol siya ng taggutom.

Pagsapit ng maagang gabi, lumiko ang bus sa makitid na street sa Los Angeles.

Nakilala ko ang kanto bago ko pa nakita ang building.

“Ay, Diyos ko,” bulong ko.

Iyon ang lumang apartment building sa Mariposa Avenue.

Noong 1989, umupa kami roon ng yumaong asawa ko ng 2-bedroom apartment.

Sa sumunod na 9 na taon, 17 kamag-anak ang gumamit sa sala namin bilang una nilang address sa America.

Natulog sila sa folding mattresses. Hiniram nila ang kotse namin.

Nag-practice sila ng job interviews sa kitchen table namin habang gumagapang sa ilalim ang maliit na si Martin.

Lagi akong nagrereklamo, pero tuwing may aalis, umiiyak ako habang nilalabhan ang mga bedsheet nila.

Huminto ang bus sa tapat ng building.

Sa ilalim ng lumang apartment windows, may mga taong humakbang mula sa sidewalk na may hawak na mga litrato.

Ang pinsan kong si Irene, na nakatira na ngayon sa San Diego.

Si Mang Ruel, na dumating na may isang maleta at natulog sa tabi ng Christmas tree namin.

Ang dati kong kapitbahay na si Mrs. Alvarez, 87 na ngayon at suot pa rin ang matingkad na pink lipstick.

Sa mababang bakod, nakasabit ang bedsheet na may pintang mga salitang FIRST STOP: THE FIRST HOME.

Tinakpan ko ang bibig ko.

Itinaas ni Irene ang litrato niya noong 23 siya, nakatayo sa dati kong kusina at suot ang hiniram niyang nursing shoes ko.

“Sinundo mo ako sa LAX nang alas dos ng umaga,” sabi niya. “May trabaho ka nang alas siyete.”

Itinaas ni Mang Ruel ang litrato niya. “Pinatira mo ako nang 4 na buwan.”

“Pito,” kusa kong pagtatama.

Natawa ang lahat.

Binuksan ni Martin ang notebook ko. Sa tabi ng bawat airport pickup at birthday, nagdagdag ng colored tab ang mga anak ko. Bawat tab ay katumbas ng isang tao sa trip.

“Ito ang route natin,” sabi niya. “Hindi mga lugar kung saan mo kami pinagsilbihan. Mga lugar kung saan ginawa mo tayong pamilya.”

Pagkatapos, bumukas nang malakas ang luggage door sa ilalim ng bus, at inilabas ng isa kong pamangkin ang luma kong kitchen table.

Ang mismong mesa.

Iniwan ko iyon nang lumipat ako sa Arizona. Binili iyon ni Aileen sa building manager bago pa makuha ng iba.

Itinago niya iyon sa storage sa loob ng 14 na taon dahil, ayon sa kanya, “naghihintay siya ng dahilang sulit sa monthly fee.”

Gasgas, kupas, at naroon pa rin ang sunog na marka mula sa una kong pagsubok gumawa ng bibingka.

Sa ibabaw, may 60 kandila sa 6 na cake.

Sa wakas, umiyak ako.

Pagkatapos, bumulong si Beth, “Good. Umiiyak na siya. Ilabas ang second wave.”

“May second wave?” tanong ko.

Bumukas ulit ang pinto ng bus.

PART 3: Sino Pa ang Nakaalala?

May 6 pang taong sumakay bago kami umalis.

Ganoon gumana ang trip.

Sa bawat stop, may taong mula sa luma kong notebook na lumilitaw.

Sa Riverside, nakipagkita kami sa pamangkin kong si Ana sa labas ng nursing school kung saan ko siya inihahatid para sa clinical training noong nasira ang kotse niya.

Nagdala siya ng breakfast burritos at graduation cap na minsan niyang naiwan sa back seat ko.

Sa San Diego, naghintay ang dati kong katrabahong si Susan sa tabi ng hospital kung saan kami nag-double shift.

May dala siyang thermos ng pangit na kapeng iniinom namin noon at litrato naming natutulog nang nakaupo sa plastic chairs.

Sa park malapit sa Chula Vista, may 2 lalaking tumakbo papunta sa bus habang sumisigaw ng, “Tita Josie!”

Sila ang maliliit na batang inalagaan ko tuwing Sabado habang nag-aaral ang nanay nila para sa accounting license.

May dilaw na ticket ang bawat tao.

Sa likod, isinulat nila ang isang bagay na ginawa ko na hindi nila nakalimutan.

Nagpadala ka ng pera nang ma-delay ang una kong sweldo.

Tinuruan mo akong mag-drive sa freeway.

Sumagot ka nang nahihiya akong tawagan ang kahit sino.

Lagi kang nagbibigay ng lugar.

Napuno ang bus ng pagkain, lumang litrato, kumot, at mga kuwentong halos hindi ko na maalala.

Akala ko mga simpleng gawain lang iyon.

Sumusundo ng mga tao. Pinapakain sila. Tumatawag. Nagfi-fill out ng forms.

Naalala rin pala ng mga anak ko.

Nang hapong iyon, dinala nila kami sa campground sa mataas na lugar na tanaw ang Pacific.

May mahahabang mesa sa ilalim ng strings of lights.

Nasa gitna ang luma kong kitchen table, umaalog pa rin dahil noon pa man ay mas maikli ang isang paa.

Sa unang pagkakataon, wala akong inayos.

Halata iyon.

Late ang kanin. May nakalimot ng serving spoons. Bumili si Tito Oscar ng 60 balloon pero iniwan sa Arizona. Nasunog ni Eric ang barbecue, at sumigaw si Aileen ng, “Huwag mong galawin!” habang siya mismo ang naglilipat nito.

Iyon ang pinakamagandang party na nakita ko.

Paglubog ng araw, tinapik ni Martin ang baso.

Tumayo sa harap ko ang 3 anak ko na may hawak na scrapbook na binalutan ng parehong tabinging pulang letra gaya ng sign sa bus: JOSIE EXPRESS.

Sa loob, may ilan sa mga dilaw na ticket at mga liham mula sa mga kamag-anak na hindi nakapunta. Nakasiksik sa huling pahina ang reservation na bayad na para sa parehong linggo sa susunod na taon: 3 cabins, isang van.

Sa ilalim, may isang rule na pinirmahan ng lahat:

PUWEDENG PUMILI SI JOSIE NG ISANG DESTINATION. BAWAL KAY JOSIE MAG-BOOK, MAGLUTO, MAG-DRIVE, MAGPAALALA, MAG-PACK PARA SA IBA, O GUMAWA NG SPREADSHEET.

“Taon-taon,” sabi ni Grace. “Isang linggo na hindi ikaw ang family logistics department.”

Lumuhod si Eric sa tabi ng upuan ko. “Alam naming pinaramdam naming nakalimutan ka namin ngayon. Katangahan iyon.”

“Sobrang katangahan,” sabi ko.

“Sobra,” pagsang-ayon ni Martin. “Pero gusto naming makita mo kung ano ang nakikita namin.”

Itinuro niya ang mga mesa.

Nakikipagtalo ang kapatid ko sa best friend ko tungkol sa grilled fish.

Nagkukumpara ng baby pictures ang mga pinsang ilang taon nang hindi nag-uusap.

Tinuturuan ng 2 lalaking inalagaan ko noong bata pa sila ang mga apo ko ng isang clapping game.

Patuloy na nagsisiksikan ang mga tao sa benches, naglilipat ng plato, at nagbibigay ng puwang.

“Sabay-sabay tayong bumibiyahe dahil tinuruan mo kaming laging nandiyan para sa isa’t isa,” sabi niya.

Dahil sa pangungusap na iyon, tuluyan nang nawala ang natitira kong galit.

Niyakap ko ang 3 anak ko. Sumali si Aileen. Pagkatapos, si Beth.

Pagkatapos, nagdesisyon ang kalahati ng party na group hug iyon, pati si Tito Oscar na may hawak pa ring barbecue tongs.

“Okay, tama na,” hingal ko. “Gusto ko pang mabuhay pagkatapos ng birthday ko.”

Dinala nila ang lumang mesa sa beach nang madilim na.

Naglagay kami ng 60 maliliit na battery candle sa ibabaw dahil paulit-ulit na pinapatay ng hangin ang mga totoong kandila.

Kumikinang ang gasgas na kahoy sa harap ng itim na tubig.

Isa-isa, inilagay ng lahat ang dilaw nilang ticket sa paligid ng hindi ko nagalaw na slice ng ube cake, na bumiyahe mula sa malungkot kong kusina sa loob ng plastic box nito.

Pagkatapos, kumanta sila.

Sobrang lakas. Wala sa tono. Naging 4 na magkakaibang nota ang pangalan ko dahil walang magkasundo sa ending.

Ipinangharang ni Martin sa hangin ang jacket niya habang tinakpan nina Grace at Eric ng mga kamay nila ang maliit kong cake.

Sa pagkakataong ito, sinindihan ko ang kandila.

Tiningnan ko ang bus na naka-park sa itaas namin, tabingi pa rin ang JOSIE EXPRESS sa windshield. Tiningnan ko ang crowd sa paligid ng mesang inakala kong saglit lang inuupuan ng mga tao.

“Make a wish, Ma,” sabi ni Grace.

Nasa akin na iyon.

Sa unang pagkakataon sa buhay ko, sila naman ang nag-uwi sa akin.