PART 1: Ang Registration Slip

Dalawampung piso ang registration slip.

Singkuwenta ang ibinayad ni Paolo at sinabi sa babaeng nasa mesa na kanya na ang sukli, dahil ganoon ka kapag bente-kuwatro ka at patok na patok ang biro mo.

"Lola Belen de la Cruz," sabi niya, habang binabaybay iyon. "Seventy-eight."

Isinulat iyon ng babae nang hindi tumitingin.

Pinalaki ako ni Lola Belen sa isang bahay kung saan may musika sa bawat kuwarto pero walang bumabanggit dito.

Humuhuni siya habang nagwawalis.

Kumakanta siya kasabay ng radyo—laging harmony, hindi kailanman ang melody.

Kapag nawawalan ng kuryente, alam niya ang bawat verse ng bawat kantang hinihingi ng mga kapitbahay, at napakarami nilang hinihingi.

Pero kapag sinabi mong maganda ang boses niya, ikakaway lang niya ang isang kamay na parang nagtataboy ng langaw.

"Naku, dati pa iyon."

"Ubusin mo ang pagkain mo."

Noong taong iyon, may nakasabit na makukulay na ilaw sa buong plaza. Iyong magaganda, malalaki ang bumbilya, dahil ikinasal noong Hunyo ang anak ng barangay captain at may natirang pera.

Naghahabulan ang mga bata sa paligid ng bandstand.

Nakaupo ang mga judge sa ilalim ng trapal, may dalawang electric fan na nakatutok sa kanilang mga mukha.

Suot ni Lola ang asul na bestida niya mula pa noong graduation ko sa kolehiyo at ang puting sandals na may maliit na buckle.

May hawak siyang platong may pancit na hindi niya ginalaw.

"Isiningit ka nila sa pagitan ng power ballad at ng dance remix," sabi ko.

"Mm."

"Lola, puwede tayong umuwi. Wala kang kailangang patunayan sa kanila."

Mas matagal niya akong tiningnan kaysa sa inaasahan ko.

"Patunayan?"

"Anak, seventy-eight na ako. Sa edad ko, hindi ka na nagpapatunay. Nangongolekta ka na ng mga kuwento."

Lumapit si Paolo, hawak ang naka-print na listahan ng mga kanta, tumatawa na bago pa man makarating sa amin.

"Lola, nakapili na kami para sa iyo."

Itinuro niya iyon.

Number forty-one. Isang kundiman mula pa bago ipinanganak ang kahit sino sa amin, naroon sa listahan na parang typo, tatlong linya sa itaas ng mga teenager na sasayaw sa remix.

"Walang nakakakilala nito na below forty," sabi niya. "Perfect ito."

Nagtatawanan ang mga pinsan ko sa likod niya. Hindi naman malupit. Gusto kong maging patas sa bahaging iyon. Tumatawa lang sila gaya ng pagtawa mo sa flip phone ng lola mo.

Pero nakatingin ako sa mukha ni Lola.

Dahil may nangyari sa mukha niya.

Napakaliit lang, at baka kalahating segundo lang iyon. Umangat ang baba niya. Napunta sa papel ang mga mata niya at nanatili roon nang saglit na mas mahaba, gaya ng pagtingin mo sa pangalang hindi mo inaasahang mababasa.

Tapos ibinaba niya ang pancit.

"Sige," sabi niya. "Number forty-one."

Napasigaw sa tuwa si Paolo.

"Sige lang, Superstar!"

Nasa likod ng bandstand ang music room ng barangay. Nandoon na iyon buong buhay ko. Tumatagas ang bubong sa sulok kung nasaan ang mga gitara, kulang sa kuwerdas ang dalawa sa mga iyon, at gumagana lang ang keyboard kapag may nakadiin sa takip ng baterya habang tumutugtog ka.

Matagal na tiningnan ni Lola ang bubong na iyon.

Tapos tumingin siya sa karatulang nakadikit sa mesa ng mga judge.

FIRST PRIZE ₱20,000

"Nina," sabi niya.

"Po?"

"Hawakan mo ang plato ko."

PART 2: Number Forty-One

Nang tawagin ng emcee ang pangalan niya, hindi man lang tumigil sa pag-uusap ang kalahati ng plaza.

Dahan-dahang umakyat si Lola sa hagdan, nakakapit ang isang kamay sa railing. Laging may kung sinong lola na dahan-dahang umaakyat sa hagdan. Walang napapatingin.

Inilapit ng emcee ang mikropono, ginagawa lang ang trabaho niya.

"First time n'yong sumali, Lola?"

"Hindi."

Napakurap siya.

Hindi iyon ang inihanda niyang sagot.

"Ah, nakasali na po kayo dati?"

Kinuha ni Lola ang mikropono mula sa kamay niya.

Hindi naman bastos. Parang nag-aalis lang ng kawali mula sa kalan.

Humarap siya sa plaza at sinabi sa mga speaker, walang emosyon, na parang nagbabasa ng grocery list.

"Kinanta ko ang kantang ito tuwing Sabado ng gabi sa loob ng dalawang taon."

"DZRB Iloilo."

"Nineteen sixty-seven."

Hindi napasinghap ang buong plaza. Gusto kong linawin iyon. Hindi nakikinig ang karamihan, at hindi naman alam ng mga nakikinig kung ano ang DZRB.

Pero sa ilalim ng trapal, ibinaba ng isang judge ang ballpen niya.

Matandang lalaki siya na naka-cream na barong. Hinubad niya ang salamin niya.

Hindi pa siya tumayo.

Nagsimula ang tugtog.

Napakahina ng unang nota niya kaya tuloy lang sa pag-blender ang tindahan ng halo-halo.

Tapos itinaas niya ang ulo niya, lumabas ang pangalawang nota, at hindi ko iyon nakilala.

Susubukan kong sabihin ito nang tama.

Ang tunog na lumabas sa lola ko ay parang hindi galing sa maliit na babaeng kumakarga ng mga grocery bag sa balakang niya at naghuhugas ng mga plastik na lalagyan dahil puwede pa naman.

Mababa iyon. Malinaw. Mainit sa mga gilid at walang kahit kaunting pag-aalinlangan. Kumalat iyon sa buong plaza, at kusang tumabi ang lahat ng ibang ingay.

Tumigil sa pagtakbo ang mga bata.

Namatay ang tunog ng blender.

Ibinaba ng nagtitinda ng lobo ang braso niya.

Nakatayo si Paolo malapit sa tindahan ng halo-halo, bahagyang nakabuka ang bibig at nakataas pa rin ang phone niya, kinukunan ang isang biro na hindi na biro.

Hindi tumingin si Lola sa kahit sino sa amin.

Kumanta siya patungo sa dulo ng plaza. Lampas sa mga tricycle. Lampas sa simbahan.

Buong oras, nanatili sa tagiliran niya ang mga kamay niya.

Boses lang niya ang gumalaw.

Sa kalagitnaan ng unang verse, tumayo ang matandang naka-barong.

Hindi siya pumalakpak. Tumayo lang siya, gaya ng pagtayo ng mga tao sa simbahan, at nanatili siyang nakatayo.

Hinila ng babaeng katabi niya ang manggas niya pero hindi niya napansin.

Nang matapos ang kanta, isang buong segundo na walang gumawa ng kahit ano.

Tapos sabay-sabay na sumabog sa ingay ang buong plaza.

Nakarinig na ako ng malakas. Hindi lang ito malakas. Para itong isang kuwartong punô ng mga taong gustong ibalik ang isang bagay na hindi nila alam na matagal nang nawawala.

Umakyat sa stage ang matandang lalaki bago pa makabawi ang emcee.

Hindi matatag ang boses niya.

"Ma'am. Kayo po ba si Belen de la Cruz?"

Tiningnan siya ni Lola gaya ng pagtingin niya sa isang salesman.

"Depende kung sino ang nagtatanong."

Tumawa siya at tinakpan ng kamay ang bibig na parang batang lalaki.

"Celso Manalo po. Ako ang nagdadala ng sheet music sa station. Fourteen ako noon."

At ang lola ko, na ni minsan sa buong buhay ko ay hindi nagmukhang nagulat, ay nagsabi:

"Ay."

"Celsito."

PART 3: Ang Nasa Loob ng Kahon ng Sapatos

Ito ang ikinuwento niya sa plaza—siya mismo ang nagkuwento—at inabot lang siya nang mga siyamnapung segundo.

Noong 1967, nanalo siya sa isang regional radio contest. Pinapunta siya ng isang recording company sa Manila para mag-audition. Labinsiyam siya noon. Nabili na ang ticket sa bus.

Dalawang araw bago ang biyahe, namatay ang tatay niya.

Siya ang panganay sa pitong magkakapatid.

Ang pamasahe, naging pambili ng bigas, tapos naging mga school uniform, tapos naging tuition ng kung sino, tapos 1974 na at wala nang nagtatanong.

"Naging mga teacher ang mga kapatid kong lalaki," sabi ni Lola. "Naging mga nurse ang mga kapatid kong babae."

"Maganda rin ang kantang iyon."

Walang bahid ng awa sa sarili ang boses niya. Iyon ang nagpaiyak sa akin habang nakatayo roon, hawak ang paper plate ng pancit.

Pinupunasan ni Mang Celso ang mukha niya gamit ang manggas. Ni hindi niya itinatago.

Ibinigay nila kay Lola ang first prize. Nakipagtalo pa siya. Sabi niya, mas magaling ang stage presence ng teenager na may dance remix—na totoo naman—at hindi siya pinansin ng mga judge—na tama rin naman.

Dalawampung libong piso at isang trophy na hugis mikropono.

Tinanong ng emcee kung ano ang gagawin niya sa pera.

Itinuro niya ang likod ng stage.

"Ayusin n'yo ang bubong na iyon."

"Hindi dapat maghintay ang mga bata hanggang seventy-eight sila bago malaman na puwede pala silang kumanta."

Hindi humingi ng tawad si Paolo noong gabing iyon. Gusto kong malinaw iyan, dahil sa tingin ko, mahalaga iyon.

Humingi siya ng tawad makalipas ang apat na araw, sa bahay, nakatayo sa pintuan ng kusina habang naghuhugas ng pinggan si Lola. At halatang bitbit niya ang bigat noon buong apat na araw.

"Lola. Hindi namin alam."

Nagpatuloy siya sa paghuhugas.

"Alam ninyong lola ninyo ako."

"Dapat sapat na iyon."

Sabi ni Paolo, opo, at tumingin sa sahig. Hinayaan siya ni Lola na tumayo roon nang ilang sandali bago siya inabutan ng tuwalya.

Dumating sa bahay si Mang Celso noong sumunod na Linggo.

May dala siyang kahon ng sapatos.

Sa loob, may mga liham. Hindi marami. Siguro mga apatnapu. Nakasulat ang ilan sa ruled paper, ang iba naman sa likod ng mga resibo. Lahat ay naka-address sa station at nagtatanong kung kailan babalik ang babaeng kumakanta tuwing Sabado ng gabi.

Itinago niya ang mga iyon nang limampu't siyam na taon.

"Akala ko lagi, babalik ka para kunin ang mga ito," sabi niya.

Binasa ni Lola ang mga liham sa mesa sa kusina, nakababa ang salamin sa dulo ng ilong niya, isa-isa, buong hapon, walang sinasabi.

Tapos ibinalik niya ang mga iyon sa kahon, isinara iyon, at sinabi, "Sinong gusto ng merienda?"

Makalipas ang isang buwan, nag-record siya sa isang community radio station sa bayan, sa loob ng kuwartong may mga karton ng itlog sa dingding.

Kinanta niya ang kantang hindi niya kailanman nadala sa Manila.

Pinasabay niya sa huling chorus ang pito niyang apo. Kasama si Paolo, na parang naghihingalong kalabaw ang boses at buong kababaang-loob na nakilahok.

Walang yumaman doon. Dalawang beses nila iyong pinatugtog sa isang Sunday program, at iyon na iyon.

Pero ito ang nagawa niyon.

Nagsimulang pumunta sa bahay ang mga kapitbahay, may dalang mga lumang kantang kalahati na lang ang naaalala nila mula sa mga magulang nila. Si Lola ang bumubuo sa natitirang bahagi. Dumating ang mga bata mula sa music room dala ang mga naayos nang gitara at ang keyboard na naisasara na nang maayos.

Naging napakaingay sa bahay namin tuwing Linggo ng hapon.

Sa sumunod na fiesta, inaya siya ng mga organizer na maging judge sa karaoke contest.

Suot niya ang asul na bestida. Inilagay niya sa mesa sa tabi niya ang trophy na hugis mikropono.

Bago kumanta ang unang contestant, yumuko siya palapit sa mga tao.

"Walang tatawa maliban kung nakakatawa talaga, ha?"

Si Paolo ang unang pumalakpak.

Kumakanta pa rin siya habang naghuhugas ng pinggan.

Hindi na nga lang siya tumitigil kapag may pumapasok.