PART 1: Ang Babae sa May Gate Ko

Alam ng babaeng umiiyak sa labas ng gate ko na nakapagbigay na ako ng sampung libong libro, pero hindi niya alam na kahit isa sa mga iyon ay hindi ko mabasa.

Faustino Mendoza ang pangalan ko. Mang Tino ang tawag sa akin ng lahat sa Barangay San Roque. Animnapu't apat na taong gulang na ako, at tatlumpu't isang taon na akong nangongolekta ng basura ng ibang tao bago sumikat ang araw.

Anim na araw bawat linggo, itinutulak ko ang kariton ko sa mga kalyeng amoy pa ang ulan noong nakaraang gabi. Mahina lang ang tawag kong, “Basura po,” para hindi magising ang mga sanggol.

Iniiwan sa akin ng mga tao ang panis na kanin, sirang upuan, boteng walang laman, at tinik ng isdang nakabalot sa lumang diyaryo. Minsan, inaabot nila ang supot nila nang hindi man lang tumitingin sa mukha ko.

Hindi ko kailanman ikinahiya ang trabaho ko. Marangal na hanapbuhay iyon. Napakain ng mga kamay ko ang asawa kong si Belen at ang dalawa naming anak na lalaki hanggang sa nagkapamilya na rin sila.

Pero iba ang mga libro.

Ang una ay nakapatong sa isang supot ng basura sa labas ng malaking bahay sa Mabini Street noong 1994. Punit ang asul nitong pabalat, at may larawan ng maliit na bangka sa ilalim ng dilaw na buwan.

May natapong latak ng kape sa isang sulok.

Pinunasan ko iyon sa damit ko. Sabi ko sa sarili ko, ibabalik ko rin pagkatapos kong tingnan ang mga larawan.

Pero sa halip, itinago ko iyon sa ilalim ng upuan ng kariton ko.

“Ano 'yan?” tanong ni Belen nang iuwi ko.

“Sayang,” sabi ko. “Baka may batang magkagusto.”

Tiningnan niya ang libro, saka ang bubong naming tumutulo.

“Baka gusto rin ng bata ng tuyong medyas.”

Pero nilinis pa rin niya ang pabalat gamit ang basang pamunas at iniwan ang libro sa tabi ng bintana namin.

Pagsapit ng Pasko, labing-isa na ang libro ko.

Nang matapos ang dekada, napakarami na ng mga iyon at hindi na maabot ni Belen ang makinang panahi. Nakatayo siya sa kuwarto namin, nakapamaywang, at sinabi niya, “Tino, pumili ka. Ako ang matutulog sa labas o ang mga libro.”

Kaya gumawa ako ng kubol mula sa retasong plywood sa likod ng bahay namin.

Luma ang yero sa bubong. Galing sa nagsarang panaderya ang mga estante. Pininturahan kong berde ang pinto dahil iyon lang ang pinturang itinapon ng kung sino.

Pagkatapos, sinabi ko sa mga bata sa kalye namin, “Libre ang libro. Kumuha kayo ng isa, kumuha kayo ng lima, inyo na kung mahal ninyo. Pero kailangan ninyong bumalik at ikuwento sa akin kung ano ang nangyari.”

Iyon lang ang kapalit.

Bumalik kayo at ikuwento ninyo sa akin.

Noong una, ang munting si Michelle de Vera lang ang pumunta. Siyam na taong gulang siya, at may dalawang tirintas na tinalian ng pulang goma. Ang nanay niyang si Aling Mercy ay nagtitinda ng banana cue sa kanto.

Pumili si Michelle ng makapal na librong may batang babaeng nakatayo sa tabi ng parola.

“Maganda ba?” tanong niya.

Tiningnan ko ang mga alon na nakapinta sa pabalat at sinabi ko, “Ikaw ang magsabi sa akin.”

Pagkalipas ng tatlong araw, bumalik siyang habol ang hininga.

“Mang Tino, namatay ang ilaw habang bumabagyo!”

Tumigil ako sa paghihiwalay ng mga bote.

“Tapos, ano'ng nangyari?”

Umupo siya sa nakataob na kahon at ikinuwento sa akin ang lahat. Lumaki ang mga mata niya. Naging mga alon, ulan, at batang umaakyat sa tore ang mga kamay niya.

Nang matapos siya, sinabi ko, “Ang galing. Ulitin mo. Mas mabagal naman ngayon.”

Hindi nagtagal, nagsama na siya ng mga kaibigan.

Tuwing hapon, napupuno ng mga bata ang maliit kong kubol. Nakaupo sila sa sahig, nakabunat ang mga binti sa pagitan ng nagtataasang bunton ng mga libro. Pinagtatalunan nila ang mga picture book, misteryo, atlas sa eskuwela, at mga kuwento tungkol sa malalayong lugar.

“Mang Tino, pakinggan n'yo po itong parte.”

Lagi akong nakikinig.

Kapag nagtatanong sila kung ano ang ibig sabihin ng isang salita, tumatawag ako ng mas matandang bata. Kapag tinatanong nila kung aling libro ang pipiliin, tatlo ang inilalagay ko sa mga kamay nila at sinasabing, “Ang libro ang makakaalam.”

Akala nila, napakalalim ko.

Pero ang totoo, parang may nagbabaga sa dibdib ko.

Namatay ang tatay ko noong pitong taong gulang ako. Pagkatapos noon, nagtrabaho ako kahit saan na may tatanggap at magbabayad sa batang tulad ko—sa palengke, sa tabi ng mga jeep, sa pagbubuhat ng mga sakong mas mabigat pa sa katawan ko.

Hindi na ako nakabalik sa eskuwela.

Marunong ako sa mga numero. Kaya kong pirmahan nang maingat ang pangalang Faustino Mendoza sa isang form. Kabisa ko ang bawat kalye sa San Roque kahit madilim.

Pero ang mga salitang nasa loob ng mga librong sinagip ko ay mga pintong nakasara.

Pinagbubukod-bukod ko ang mga libro ayon sa larawan, laki, bigat, at amoy. Naaalala ko kung saan ko napulot ang bawat isa. Alam ko kung aling mga kuwento ang paborito dahil bumabalik ang mga batang yakap-yakap ang mga iyon.

Wala ni isang batang nagtanong kung marunong ba talaga akong magbasa.

Lumipas ang tatlumpu't isang taon.

Naging dalawang kubol ang dating isa. Naging mga nurse, mekaniko, tindera, ina, seaman, at guro ang mga bata. May mga bagong batang dumating at naupo sa dati nilang mga puwesto.

Tapos, noong nakaraang buwan, may kumatok sa gate ko alas-tres ng hapon.

May babaeng nakatayo roon, naka-cream na blouse at makintab na sapatos, may hawak na brown na paper bag. Umiiyak na siya.

“Mang Tino,” sabi niya. “Ako si Michelle.”

Agad kong nakita ang batang siyam na taong gulang.

“Michelle na may dalawang tirintas,” sabi ko. “Naku. Ang tangkad mo na.”

Tumawa siya habang umiiyak at idinikit sa noo niya ang kamay ko.

“English teacher na po ako sa high school,” sabi niya. “Umuwi ako dahil sinabi ni Mama na narito pa rin ang library ninyo. May dala po ako para sa inyo.”

Ngumiti ako, tumango, at iniwas ang tingin sa paper bag.

Iyon ang lagi kong ginagawa kapag may nag-aabot sa akin ng anumang may mga salita.

Dumukot si Michelle at naglabas ng isang libro. “Baka magustuhan n'yo po ito.”

Tiningnan ko ang larawan sa pabalat. “Mukhang interesante.”

Nawala ang ngiti niya.

Tiningnan niya ako gaya ng pagtingin ng guro sa estudyanteng nagtago ng blangkong test paper.

Pagkatapos, itinanong niya ang tanong na tatlumpu't isang taon kong natatakasan.

“Mang Tino po, ano ang huling librong binasa ninyo?”

PART 2: Ang Lihim Ko

Sa isang saglit ng katangahan, naisip kong sabihin ang librong tungkol sa parola.

Mas kabisado ko iyon kaysa sa ibang libro. Napakaraming beses iyong ikinuwento sa akin ni Michelle kaya nakikita ko sa isip ko ang bagyo, ang maitim na tubig, at ang batang babaeng nagmamadaling umakyat sa hagdan ng tore.

Pero nakatayo na sa gate ko si Michelle bilang isang guro.

Hindi ko kayang magsinungaling sa batang may dalawang tirintas.

“Hija,” sabi ko, “hindi ako marunong magbasa.”

Nalaglag sa kamay niya ang paper bag.

Tatlong bagong libro ang bumagsak sa lupa.

Hindi niya pinulot ang mga iyon. Tinitigan lang niya ako.

“Hindi maaari,” bulong niya.

“Alam ko ang pangalan ko. Mga numero rin.” Pilit akong ngumiti. “Mga kapaki-pakinabang na bagay.”

“Pero lahat ng librong iyon—”

“Hindi ko nabasa kahit isa.”

“Sinasabi n'yo sa amin kung nasaang estante.”

“Kabisado ko ang mga pabalat.”

“Alam n'yo kung aling mga kuwento ang gusto namin.”

“Dahil bumabalik kayo.”

Nagbago ang mukha niya. Nawala ang gulat. Napalitan iyon ng mas malambot pero mas masakit na ekspresyon.

“Kaya pala,” sabi niya. “Kaya pala lagi n'yo kaming pinagkukuwento.”

Yumuko ako at ibinalik sa bag ang mga nalaglag na libro.

“Kayo ang mga libro ko,” sabi ko. “Kayo ang nagbasa. Nakinig lang ako.”

Tinakpan ni Michelle ang bibig niya.

Pagkatapos, napalakas nang napalakas ang iyak niya hanggang sa tumakbo mula sa kusina si Belen, nakataas na parang sandata ang sandok na kahoy.

“Ano'ng ginawa mo?” singhal ni Belen sa akin.

“Wala!”

Niyakap siya ni Michelle.

“Aling Belen, alam n'yo po?”

Tumingin sa akin si Belen. Sa tatlumpu't walong taon naming pagsasama, wala siyang pinagsabihan kahit sino tungkol sa lihim ko.

“Siyempre,” sabi niya. “Siya ang pinakasalan ko, hindi ang report card niya.”

Pagkatapos, pinunasan niya ang mukha ni Michelle gamit ang laylayan ng apron niya at pinakain ito ng pancit hanggang sa makapagsalita ulit.

Sa mesa, tinanong ako ni Michelle kung bakit hindi ko sinubukang matuto.

Gusto kong sabihing masyado akong abala. Gusto kong sabihing malabo ang mga mata ko, pagod ang mga kamay ko, at hindi na kailangan ng isang matanda ang aralin ng mga bata.

Pero mas maliit ang tunay na sagot.

“Nahihiya ako.”

Iniabot ni Michelle ang kamay niya sa kabila ng mesa.

“Hindi n'yo kailanman ikinahiya na pulutin sa basura ang mga libro namin.”

“Iba iyon.”

“Nilinis n'yo ang kape at ulam sa mga iyon. Isa-isa n'yong pinatuyo ang mga pahina. Gumawa kayo ng mga estante.” Nanginginig ang boses niya. “Iniligtas n'yo ang librong naging dahilan kung bakit ako naging guro.”

Tiningnan ko ang makakapal at puno ng pilat kong mga daliri.

“Paano kung hindi ko kaya?”

Pinisil niya ang kamay ko.

“Kung ganoon, bumalik kayo at ikuwento n'yo sa akin kung ano ang nangyari.”

Nang sumunod na Sabado, dumating siya alas-siyete ng umaga na may dalang kuwadernong may guhit, dalawang lapis, at ang seryosong mukhang ginagamit niya sa mga makukulit na estudyante.

Nagtimpla ako ng kape. Gumawa si Belen ng pandesal na sapat para sa isang piyesta kahit tatlo lang kami.

Dalawampung minuto ang una kong aralin.

Kinasuklaman ko ang bawat minuto.

Gumagalaw ang mga letra. Halos magkakamukha ang ilan. Nangawit ang kamay ko sa paghawak ng lapis, at ang nasa pahina ay nanginginig na sulat ng isang bata.

“Ulit,” malumanay na sabi ni Michelle.

“Mas madali pa ang ruta ko sa basura.”

“Ulit, Mang Tino.”

Nakatayo si Belen sa likod niya at walang tinig na inuusal ang, “Ulit.”

Kaya sinubukan ko ulit.

Noong ikatlong Sabado, nabasa ko ang label ng lata ng condensed milk sa kusina namin.

Napahiyaw si Belen na para bang bumalik ako mula sa mga patay.

Kinuha niya sa akin ang lata, hinalikan iyon, saka ako hinalikan.

“Basahin mo ang sardinas,” utos niya.

“Bukas na.”

“Ngayon.”

Tumawa si Michelle sa kuwaderno niya habang pinaghihirapan ko ang bawat letra.

Kumalat ang balita nang hindi ko alam. Nagsimulang mag-iwan ng mga sulat ang mga bata sa pinto ng kubol. Hindi ko pa mabasa ang karamihan, pero itinabi ni Michelle ang mga iyon sa isang kahon.

Sabi sa isa, “Hinintay n'yo kami. Kaya naming hintayin kayo.”

Sabi naman sa isa, “Go, Mang Tino!” na may tatlong tabingi-tabinging bituin.

Galit na galit ako nang malaman kong naikuwento ni Michelle sa mga tao.

“Balitang-barangay na ang lihim ko?” tanong ko.

“Wala akong pinagsabihan,” sabi niya. “May isang batang nakakita sa ating nagpa-practice sa bintana.”

Siyempre. Sa San Roque, puwede nang maging testigo ang gumagalaw na kurtina.

Nang sumunod na Sabado, dumating si Michelle nang wala ang kuwaderno niya.

May kayakap siyang lumang libro.

Punit ang pabalat nito. May batang babae sa tabi ng parola sa ilalim ng abuhing langit.

“Itinago mo?” tanong ko.

“Sa loob ng dalawampu't anim na taon.”

Inilagay niya iyon sa mga kamay ko.

Kabisado ng mga hinlalaki ko ang pudpod na mga gilid. Naalala kong nakita ko iyon sa ilalim ng isang sakong puno ng lantang gulay. Naalala ko ang pagmamadali ni Michelle pabalik para ikuwento sa akin ang bagyo.

“Hindi ko pa kayang basahin ito,” sabi ko.

“Hindi nang mag-isa,” sagot niya.

Pagkatapos, binuksan niya ang unang pahina at itinuro ang unang linya.

“Ikaw naman, Mang Tino.”

PART 3: Ang mga Dumating para Makinig

Inabot ako ng apat na Sabado para mabasa ang librong iyon.

Hindi apat na Sabado para matapos ko iyon.

Apat na Sabado para marating ko ang huling pahina.

Umupo si Michelle sa tabi ko sa sahig ng kubol. Kapag nauutal ako, naghihintay siya. Kapag hinuhulaan ko ang salita sa larawan, tinatapik niya ang mga letra at pinipilit akong harapin ang mga iyon.

Minsan, nakikinig si Belen mula sa may pintuan habang kunwari'y nagpupunas ng mga estante.

Ang lumang kuwento ay katulad na katulad ng ikinuwento ni Michelle. Isang batang babae ang nakatira sa parola kasama ang tatay niya. Isang kakila-kilabot na gabi, nasugatan ito, namatay ang ilaw, at umakyat ang bata sa gitna ng bagyo para siya mismo ang magsindi.

Dalawampu't anim na taon kong dinala sa puso ang kuwentong iyon nang hindi man lang nakikita ang mga salita nito.

Noong huling Sabado, limang pahina na lang ang natitira.

Umuwi ako mula sa ruta ko, naligo nang maigi, nagsuklay, at isinuot ang asul na polo shirt na itinatabi ni Belen para sa Misa.

“Bakit parang mayor ang porma mo?” tanong niya.

“Tatapusin ko ngayon.”

Pero nang buksan ko ang kubol, wala nang lugar kahit para humakbang sa loob.

Labing-isang bata ang nakaupo sa sahig at nakabunat ang mga paa sa harap nila.

Nakatayo sa likod nila ang mga magulang nila.

At sa likod ng mga magulang ay mga matatandang ilang taon ko nang hindi nakikita.

Naroon si Noli, na dating nagtatago ng mga komiks sa loob ng damit niya. Si Liza, na nagbabasa nang malakas habang natutulog sa kandungan niya ang nakababatang kapatid. Si Benjie, na umuwi mula sa barko sa Singapore. Nakakapit si Aling Mercy sa braso ni Michelle, umiiyak na kahit wala pang nangyayari.

Nagsiksikan sila sa may pintuan at umabot hanggang sa bakuran namin.

Bawat isa ay may hawak na libro.

“Ano ito?” tanong ko.

Hinawakan ni Michelle ang librong may parola sa mga kamay ko.

“Pinakinggan n'yo kaming lahat,” sabi niya. “Kami naman.”

Nanghina ang mga tuhod ko.

Umupo ako sa dati kong puwesto sa nakataob na kahon. Lumapit sa akin ang pinakamaliliit na bata. Nakatayo si Belen sa likod ko, nakapatong sa mga balikat ko ang dalawang kamay niya.

Binuksan ko ang pahina kung saan ako tumigil.

Mahaba ang unang pangungusap.

Sa kalagitnaan, hindi ko mabasa ang isang salita.

Napuno ng katahimikan ang kubol. Hindi iyong katahimikang naiinip. Katahimikang naghihintay.

May narinig akong tricycle na dumaan sa labas. May suminghot. Narinig ko ang pagpitik ng lumang bubong sa ilalim ng araw.

Pagkatapos, bumulong ang batang si Carlo, “Kaya mo 'yan, Mang Tino.”

Tiningnan ko ulit ang salita.

Binaybay ko ang unang bahagi, saka ang sumunod.

Bumukas ang salita.

Nagpatuloy ako.

Sa bawat pahina, lumalakas ang bagyo. Pataas nang pataas ang batang nasa parola. Nang hampasin siya ng hangin, nanginig ang boses ko, at sumubsob palapit ang mga bata na para bang kaya nila siyang alalayan sa hagdan.

Nang marating niya sa wakas ang ilawan, kinailangan kong tumigil dahil hindi ko na makita ang mga letra.

Pinunasan ni Michelle ang mga mata ko gamit ang pulang panyo na itinatali niya noon sa isang tirintas niya noong siyam na taong gulang siya.

“Huling pahina,” bulong niya.

Dahan-dahan ko iyong binasa.

Sinindihan ng bata ang malaking ilawan. Sa malayo, sa ibabaw ng maitim na tubig, nakita ng mga barko ang sinag at ligtas na lumiko pauwi.

Pagkatapos, binasa ko ang huling pangungusap.

Sa isang tibok ng puso, walang gumalaw.

Isinara ko ang libro.

Sumabog sa palakpakan ang kubol.

Naghiyawan ang mga bata. Nagpunas ng mukha ang matatandang lalaki. Hinalikan ni Aling Mercy ang noo ko. Nakipagsiksikan si Belen, hinawakan ng dalawang kamay ang mukha ko, at sinabi, “Marunong ka na, Tino.”

Lumuhod si Michelle sa harap ko.

“Mang Tino,” sabi niya, “ikuwento n'yo sa amin kung ano ang nangyari.”

Tiningnan ko ang punit na asul na libro, ang mga estanteng puno ng sinagip na aklat, at ang lahat ng batang umuwi na may dalang mga kuwento.

“Bumalik ang ilaw,” sabi ko.

Umakyat si Carlo sa kandungan ko at nagbukas ng isa pang libro.

“Ulit,” sabi niya. “Mas mabagal naman ngayon.”