PART 1: Ang Libing na Halos Walang Dumalo

Ibinababa na namin sa lupa ang kabaong ng tito ko nang dumating ang unang bus.

Tapos may isa pa.

Tapos isa pa.

Nang huminto ang ikapitong bus sa tabi ng sementeryo sa Baras, mahigit 300 estrangherong naka-black suit na ang naglalakad papunta sa amin, bawat isa ay may dalang isang dilaw na rosas.

Akala ko, maling libing ang pinuntahan nila.

Mali ako roon.

Mali rin ang pagkakakilala ko kay Tito Noli sa halos buong buhay ko.

Siya ang kuya ng papa ko, isang retired public bus driver na 40 taong bumiyahe sa pagitan ng Rizal at Manila. Namatay si Papa 6 na taon na ang nakalipas.

Mag-isa siyang nakatira sa barung-barong na walang pintura ang plywood na pader, kinakalawang ang bubong, at hindi sumasara ang pintuan maliban kung itali iyon ng blue nylon rope.

Kapag umuulan, naglalagay siya ng 5 plastic na palanggana sa ilalim ng mga tulo.

Minsan, tinanong ko kung bakit mayroon siyang 5 palanggana pero 2 plato lang.

“Mas maraming bibig ang bubong kaysa sa akin,” sabi niya.

Ganoon si Tito Noli. Payat, sunog sa araw, at laging nakangiti na parang may alam siyang joke na wala siyang balak ikuwento.

Wala siyang television. Walang refrigerator. Kahit electric fan, wala. Kapag mainit sa gabi, natutulog siya sa tabi ng bintana na may nakatuping diyaryo sa dibdib.

Kuripot King ang tawag sa kanya ng mga kamag-anak namin.

Sa reunions, pinagtatawanan nila ang kupas niyang shirts at tinagpi-tagping sandals.

“Kuya Noli,” minsang sabi ng Tita Soling ko. “Linggo-linggo kang nag-o-overtime. Saan napunta ang pera mo? Baraha? Sabong? Lihim na girlfriend?”

Nagtawanan ang lahat.

Hinalo lang ni Tito Noli ang kape niya.

“Naku. Kung may girlfriend ako,” sabi niya, “sa tingin ba ninyo ganito pa rin ang hitsura ko?”

Mas malakas ang tawanan nila.

Pati ako tumawa.

Masakit balikan ang alaalang iyon nang mamatay siya.

Tahimik siyang pumanaw sa edad na 72, nakaupo sa kahoy niyang silya pagkatapos magwalis ng bakuran.

Natagpuan siya ng kapitbahay niyang si Aling Mercy na may hawak na lumang bus conductor’s puncher sa isang kamay. Nakapikit ang mga mata niya.

Sa tabi niya ay isang tasang may kape pang hindi niya naubos.

Ako ang pinakamalapit na kamag-anak, kaya ako ang naatasan sa libing.

Halos walang pera sa bahay niya.

May 480 piso lang sa biscuit tin, 3 maayos na nakatuping uniform, at isang kahoy na kahong nakakandado ng maliit na brass padlock.

Hinanap ko ang susi pero wala akong nakita.

“Malamang puro utang sa sugal ang nasa loob,” bulong ni Tita Soling.

Nasigawan ko siya.

“Patay na siya, Tita. Tama na. Puwede bang isang araw lang, tigilan natin ang pang-iinsulto sa kanya?”

Tumahimik siya, pero nakita ko pa rin sa mukha ng lahat ang dati nilang paniniwala.

Kawawang Noli. Kakaibang Noli. Kuripot na Noli, na nagtrabaho buong buhay niya pero walang naipakitang bunga niyon.

Dahil nasira ng malakas na ulan ang kalsada malapit sa barung-barong niya, nag-ayos ako ng simpleng 2 gabing burol sa isang maliit na chapel.

Humiram kami ng mga silya. Nagluto ng arroz caldo si Aling Mercy. In-order ko ang pinakamurang puting kabaong na kaya ko.

12 tao lang ang dumating sa unang gabi.

Karamihan ay matatandang kapitbahay at 2 retiradong driver na naaalala si Tito Noli mula sa lumang rutang Rizal-Manila.

Naglagay ang isa sa kanila, si Mang Bert, ng dilaw na rosas sa kabaong.

“Hindi siya nag-iwan ng pasahero,” bulong niya.

Akala ko, ibig niyang sabihin, hindi nilalampasan ni Tito ang mga bus stop.

Sa pangalawang gabi, dumating ang isang dalaga bago maghatinggabi.

Naka-hospital scrubs siya sa ilalim ng black jacket, at basa ng ulan ang buhok niya.

Tinitigan niya sa salamin ang mukha ni Tito at napahagulgol nang malakas kaya sinalo ko ang siko niya.

“Ako si Mark,” sabi ko. “Pamangkin niya. Paano mo siya nakilala?”

Idiniin niya ang isang dilaw na rosas sa dibdib niya.

“Siya ang nagbayad sa nursing degree ko. Please, huwag ninyo siyang ilibing bago mag-alas-nuwebe bukas. Papunta na ang iba.”

Akala ko, nalilito siya dahil sa lungkot.

“Sino pang iba?”

Tiningnan niya ako na para bang tinanong ko kung ilan ang bituin sa langit.

“Lahat kami.”

Tapos nagmadali siyang bumalik sa ulan.

Kinabukasan, walang dumating pagsapit ng alas-nuwebe.

Alas-nuwebe kinse, tiningnan ng pari ang relo niya. Malakas na bumuntonghininga si Tita Soling. Naghintay ang mga trabahador sa sementeryo sa tabi ng bukas na hukay.

Nahiya akong naniwala ako sa isang estranghera.

Alas-nuwebe y medya, sinenyasan kong ibaba na ang kabaong ni Tito.

Doon namin narinig ang unang busina ng bus.

PART 2: Sino ang Pumuno sa mga Bus?

Luma, kulay blue, at bagong hugas ang bus. May puting tela na nakatali sa windshield nito.

SALAMAT, TITO NOLI.

Bumukas nang patiklop ang pinto nito.

Bumaba ang mga lalaki at babaeng naka-black suit at dress.

May ilan na may stethoscope sa leeg.

May isang lalaki na may engineer’s hard hat pa sa ilalim ng braso niya.

May bitbit na bungkos ng dilaw na rosas ang isang teacher.

Tapos dumating ang pangalawang bus.

Tapos 5 pa.

Nawala sa dami ng tao ang makitid na daan sa sementeryo.

Nakatayo ako sa tabi ng hukay, nakabuka ang bibig ko. Talagang nabitawan ni Tita Soling ang payong niya.

Nagmamadaling lumapit sa akin ang batang nurse noong nakaraang gabi.

“Ako si Joanna,” sabi niya, hinihingal. “Pasensya na. Hinintay namin ang grupo mula Quezon City. Sobrang traffic.”

“Sino ang mga taong ito?”

Nalukot ang mukha niya.

“Mga anak niya. Hindi niya sila kadugo. Pinagtagpo lang sila ng pagkakataon.”

Lumapit ang isang lalaking ubanin na naka-black suit. Nagpakilala siyang Attorney Castelo, pero nanginginig na parang bata ang boses niya.

“Puwede ba namin siyang buhatin?”

Nakabitin na ang kabaong sa ibabaw ng hukay. Tumango ako, sobrang gulat para magsalita.

Itinaas ulit iyon ng mga trabahador sa sementeryo. Anim na graduate ang humawak sa mga hawakan. Sa likod nila, pumila ang daan-daang tao, nagniningning ang mga dilaw na rosas sa ilalim ng mga itim na payong.

Sinimulan ulit ng pari ang mga dasal.

Pero bago ang huling basbas, humingi si Attorney Castelo ng isang minuto.

Humarap siya sa amin at itinaas ang isang maliit na parihabang piraso ng kupas na cardboard.

Lumang bus ticket iyon.

“Nakilala ko si Mang Noli noong 1987,” sabi niya.

“17 ako. Tuwing umaga, sumasakay ako sa bus niya mula Antipolo, dala ang plastic envelope na punô ng school papers. Isang araw, nakita niya akong umiiyak sa back seat. Namatay ang papa ko, at titigil na ako sa pag-aaral para magtrabaho.”

Pinunasan ni Attorney Castelo ang mga mata niya.

“Tinanong ni Mang Noli kung magkano ang enrollment ko. Nagsinungaling ako dahil nahihiya ako. Kinabukasan, iniabot niya sa akin ang envelope at sinabing, ‘Kapag sinayang mo ito, ako mismo ang magmamaneho ng bus papasok sa classroom mo.’”

Mahinang tumawa ang mga tao.

“Nagbayad siya bawat semester hanggang makatapos ako ng law school. Hindi niya ako kailanman pinabayaran. Grades ko lang ang hiningi niya.”

Tumabi sa kanya si Joanna.

Itinaas niya ang sarili niyang ticket.

“Noong 2004 naman ang akin. Nagbebenta ako ng nilagang itlog sa terminal pagkatapos ng klase. Nakita niya ang chemistry book ko at tinanong kung bakit basa ang mga pahina. Sinabi kong tumutulo ang bubong namin. Nang sumunod na linggo, bayad na ang tuition ko.”

Isa-isa, nagtaas ng mga lumang ticket ang mga tao.

May yellow. May pink. May mga sobrang kupas, parang blangko na.

Sinabi ng isang engineer na napansin siya ni Tito na nagsasagot ng math problems habang nakatayo sa aisle.

Sinabi ng isang teacher na nahuli siya ni Tito na nagtatago sa bus dahil wala siyang pambayad ng pamasahe.

Imbes na palayasin siya, binigyan siya nito ng tinapay at hiniling na makilala ang mama niya.

Sinabi ng isang doctor na idineretso siya ni Tito sa entrance exam matapos harangan ng landslide ang karaniwan nilang ruta.

“Sinigawan niya ang bawat pasahero, ‘Emergency! Future doctor!’” sabi ng lalaki, tumatawa habang umiiyak. “Walang nagreklamo. Dumating kami na 3 minuto na lang ang natitira.”

Sunod-sunod ang mga kuwento.

40 taon ng mga iyon.

Lalong bumigat ang hiya ko sa bawat dilaw na rosas na inilalagay sa kabaong.

Naalala kong pinagtawanan ko ang tinagpi niyang sandals.

Naalala kong tumanggi akong matulog sa barung-barong niya dahil walang television.

Naalala kong sinabi ko sa mga pinsan ko na baka ibinaon ni Tito ang pera niya sa backyard dahil nagiging kakaiba ang matatandang lalaki.

Wala siyang ibinaon.

Lahat ay itinanim niya.

Pero may isang tanong na ayaw mawala sa isip ko.

“Paano?” tanong ko kay Joanna. “Bus driver siya. Paano niya napag-aral ang daan-daang tao?”

“Hindi naman daan-daan nang sabay-sabay,” sabi niya.

“Isang student, tapos dalawa. Ang ilan, buong tuition ang natanggap. Ang iba, kailangan lang ng books, uniform, rent, o exam fee. Kinuha niya ang bawat overtime shift na kaya niya.”

“At walang nakaalam sa amin?”

Tumigas ang mga mata niya.

“Ayaw niyang pinupuri siya ng mga tao. Ayaw rin niyang maramdaman ng mga student niya na kaawa-awa sila. Alam naming may iba pa, pero hindi niya sinabi kung ilan.”

Dumukot si Attorney Castelo sa coat niya at iniabot sa akin ang isang maliit na brass key.

“Ibinigay niya ito sa akin 2 buwan na ang nakalipas. Sabi niya, pagkatapos ng libing niya, makakakita ang pamangkin niyang si Mark ng isang kahoy na kahon.”

Napahinto ang paghinga ko.

“Alam niyang ako ang mag-aasikaso ng libing?”

“Sabi niya, ikaw ang paulit-ulit na nag-aayos ng bubong niya kahit nagrereklamo siyang nagsasayang ka ng pera.”

Totoo iyon. Tuwing tag-ulan, umaakyat ako sa kinakalawang na bubong na iyon. Tuwing tag-ulan, sinisigawan niya akong mas mura ang isa pang palanggana kaysa sa bagong bubong.

Mahigpit na hinawakan ni Attorney Castelo ang balikat ko.

“Nagtiwala siya sa iyo. Gusto niyang marinig mo ang boses niya.”

Bago pa ako makapagtanong ng iba, tumingin siya sa kalsada.

May dumating na ikawalong bus.

Pero walang graduate na bumaba.

Sa halip, 12 batang nakasuot ng lumang school uniform ang bumaba, bawat isa ay may hawak na hindi pa nabubuksang enrollment form.

PART 3: Ano ang Nasa Loob ng Kahon?

Pagkatapos ng libing, dumiretso ako sa barung-barong ni Tito Noli kasama sina Joanna, Attorney Castelo, at ang 12 estudyante.

Tumatama ang ulan sa kinakalawang na bubong.

Plink. Plink. Plink.

Nagsiksikan sa sahig ang mga bata habang hinihila ko mula sa ilalim ng kama ni Tito ang kahoy na kahon. Sobrang nanginginig ang mga kamay ko kaya dalawang beses kong hindi naipasok ang susi sa kandado.

Umikot ang susi.

Walang papel ng pustahan sa loob. Walang lihim na utang. Walang pera.

May daan-daang report card, graduation photo, thank-you letter, at lumang bus ticket na nakatali nang pabungkos gamit ang rubber bands.

Sa ibabaw ay may murang cassette recorder at isang envelope na nakapangalan sa akin.

MARK, I-PLAY MO MUNA ITO.

Umungol ang recorder nang pindutin ko ang button. Tapos napunô ng garalgal na boses ni Tito ang barung-barong.

“Mark, kung naririnig mo ito, sa wakas nakatakas na ako sa pag-aayos mo ng bubong ko.”

Nagtawanan ang lahat.

Hindi ako natawa. Tinakpan ko ang bibig ko at umiyak.

“Nag-ipon ako para sa kabaong ko,” patuloy sa recording. “Pero kinailangan ng babaeng nagngangalang Jenny ng heart surgery. Hindi makakapagreklamo ang kabaong. Puwedeng huminto ang puso.”

Napasinghap ang isa sa mga batang estudyante. Tahimik na nagsimulang umiyak ang pinakamaliit na babae, siguro ay 12 anyos.

Lumuhod si Joanna sa tabi niya.

Nagpatuloy ang boses ni Tito.

“Akala ng mga tao, ayaw kong gumastos ng pera. Hindi iyon totoo. Gustong-gusto ko itong gastusin. Gusto ko lang itong gastusin sa mga bagay na lumalago.”

Yumuko ako.

“Araw-araw, may mga student na sumasakay sa bus ko. Natuto akong kilalanin ang mga nagbibilang ng barya bago sumakay. Ang mga nagkukunwaring hindi gutom. Ang mga natutulog dahil nag-aral sila sa ilalim ng streetlight. Hindi ko silang natulungang lahat. Iyon ang sugat na dinala ko.”

Nag-click ang tape, tapos nagpatuloy.

“Mark, salamat sa pag-akyat mo sa bubong ko tuwing tag-ulan kahit sinasabi kong tumigil ka. Lagi kang nakakakita ng isang bagay na sulit ayusin. Ipinagmamalaki kita dahil doon.”

Natapos ang recording.

Walang gumalaw.

Tapos narinig mula sa pintuan ang boses ni Tita Soling.

“Kuripot nga talaga siya,” sabi niya.

Humarap ako, handang palayasin siya.

Pero pumasok siya, dala ang jewelry box niya.

Kumuha siya ng 2 gold bracelet at inilapag ang mga iyon sa tabi ng cassette recorder ni Tito.

“Nagtitipid siya sa sariling ginhawa,” sabi niya habang umiiyak. “Hindi sa pagmamahal. Ibenta ninyo ito. Ako ang pinakamalakas tumawa, kaya ako ang unang magbibigay.”

Nasa likod niya ang mga pinsan ko, ang matatandang bus driver, si Aling Mercy, at dose-dosenang graduate na sumunod sa amin mula sa sementeryo.

Hindi sila kasya sa barung-barong. Nagsiksikan sila sa bakuran sa ilalim ng ulan.

Naglabas si Attorney Castelo ng makapal na envelope mula sa loob ng coat niya.

“Dinala namin ang 12 batang ito,” sabi niya. “Tinutulungan na sila ni Tito. Akala namin, dapat makilala nila ang mga nauna sa kanila.”

Binuksan niya ang envelope at binasa ang 12 pangalan. Sa tabi ng bawat isa ay may school, course, at napakaliit na halagang masakit isipin na nakaharang sa pagitan ng isang bata at ng kinabukasan nito.

“Ako kay Ethan,” sabi ng engineer mula sa labas. “Buong 4 na taon.”

“Akin si Jenny,” sabi ni Joanna. Napahagulgol ang batang babae sa tabi niya.

“Uniforms at books, ako na,” sabi ng teacher.

May nagsigawan mula sa bakuran.

“Isang semester para kay Dante!”

“Boarding expenses ni Ana!”

“Ako na sa exam fees!”

Sa loob ng ilang minuto, may sponsor na ang bawat bata.

Tinitigan ko ang tumutulong bubong. Ang 2 plato. Ang mga nakatuping uniform ni Tito na nakasabit sa pako. Ang 40 taon ng mga litratong nakalagay sa iisang kahon.

Buong buhay ko, sinukat ko ang yaman niya ayon sa mga pag-aari niya.

Ngayon, nakatayo sa bakuran niya ang 300 buhay na sagot.

“Kung ganoon, bigyan natin sila ng tuyong lugar para mag-aral,” sabi ko. “Puwede pang patuloy na tumulong ang bahay na ito.”

Ngumiti si Attorney Castelo.

“Mabuti. Dahil hindi lang kami pumunta para ilibing siya.”

Itinaas niya ang isang kamay.

Sabay-sabay na kumilos ang mga graduate.

Inilabas mula sa mga bus ang mga sako ng semento, plywood, roofing sheets, desks, books, computers, at isang pintadong wooden sign.

Nagbuhat ng mga silya ang doctors. Nagkarga ng hollow blocks ang lawyers.

Nagtalo ang 2 engineer tungkol sa measuring tape habang sinisigawan sila ng isang teacher na baligtad ang hawak nila rito.

Natawa ako nang napakalakas kaya muntik na akong mahulog sa isa sa mga palanggana ni Tito.

Isinandal sa barung-barong ang sign.

ANG HULING HINTUAN NI MANG NOLI

LIBRENG STUDY CENTER AT SCHOLARSHIP HOME

“Pinangako niya sa amin na hindi gagalawin ang bahay niya habang buhay pa siya,” sabi ni Joanna. “Sabi niya, sinisira ng construction noise ang afternoon nap niya.”

Kaya nang hapong iyon, nakaitim pa rin, nagsimula kami.

Naglagay ang bawat graduate ng isang dilaw na rosas sa isang bakanteng kahon ng pamasahe bago kumuha ng martilyo, walis, o paintbrush. Tinanggal namin ang pinakabulok na mga yero sa bubong at itinabi ang silyang kinamatayan ni Tito.

Sa sumunod na 3 linggo, salit-salitang bumalik ang mga tao. Pinalitan namin ang bubong, ginawang reading room ang maliit niyang bedroom, at nagtayo ng mas malaking classroom sa likod niyon.

Pati si Tita Soling ay nagpintura.

Nagkaroon ng yellow paint ang buhok niya at sinisi niya si Tito.

Sa opening day, halos lahat ng 300 nagtapos sa kolehiyo ay bumalik. Nakaupo ang 12 estudyante sa mga bagong desk sa ilalim ng bubong na hindi tumutulo. Sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, walang kahit isang palanggana sa ilalim ng kisame ni Tito.

Inilagay ko ang lumang conductor’s puncher ni Tito sa tabi ng pinto.

Tapos hinila ng batang si Jenny ang manggas ko.

“Kuya Mark,” tanong niya, “mayaman ba si Mang Noli?”

Tumingin ako sa labas.

Nagbabahagi ng pandesal ang mga doctor at driver. Nagwawalis ng putik ang mga lawyer. Nag-aayos ng books ang mga teacher.

300 nagtapos sa kolehiyo ang pumuno sa kalsada, nagtatawanan sa ilalim ng langit na nilinis ng ulan.

“Siya ang pinakamayamang lalaki sa buong probinsiya,” sabi ko.

Tumango si Jenny na para bang malinaw naman iyon.

Tapos naghulog siya ng barya sa lumang kahon ng pamasahe, umupo, at binuksan ang una niyang libro.