PART 1: Ang Dot sa Sabungan

Magsimula tayo sa bahaging magmumukha akong masama.

Naglagay ako ng tracking app sa cellphone ng lola ko, at hindi ko sinabi sa kanya.

Ginawa ko iyon dahil mahal ko siya. Alam kong iyan ang sinasabi ng lahat ng taong may palihim na ginagawa. Sa kaso ko, totoo rin naman.

Nangyari iyon pagkatapos ng matinding takot.

Isang Linggo, hindi sinagot ni Lola Rita ang cellphone niya. Hindi sa umaga. Hindi sa tanghali. Hindi sa hapon, nang sa sobrang dami ng tawag ko ay uminit na ang sarili kong cellphone.

73 anyos si Lola at mag-isa nang namumuhay mula nang mamatay si Lolo. Lagi siyang sumasagot, kahit nasa Misa. Minsan, sumagot siya habang kinukunan siya ng dugo.

Kaya nag-drive ako papunta sa bahay niya. Naka-lock iyon. Wala ang mga tsinelas niya. Hindi siya nakita ng kapitbahay.

Tinawagan ko ang mga kaibigan niya. Tinawagan ko ang barangay hall. Tatawag na sana ako sa mga ospital nang huminto ang isang tricycle sa gate at bumaba si Lola na may hawak na plato ng pancit na binalot sa foil.

“Ay, Miko,” sabi niya. “Bakit ka narito?”

Galing siya sa birthday party tatlong kalsada ang layo. Nasa bag niya ang cellphone, naka-silent, sa ilalim ng lalagyan ng leche flan.

Ayos lang siya.

Hindi ako ayos.

Nang gabing iyon, habang naghuhugas siya ng mga plato, hiniram ko ang cellphone niya para “ayusin ang Wi-Fi.”

In-install ko ang app. Itinago ko iyon sa folder na TOOLS. Hindi nagbubukas si Lola ng mga folder. Hindi naniniwala si Lola sa mga folder.

Tapos ibinalik ko ang cellphone at kinain ang pancit niya na parang inosenteng tao.

Kailangan kong ipaliwanag ang trabaho ko.

Nag-aayos ako ng mga computer nang remote. Kapag nag-freeze ang screen ng mga client, matiyaga ko silang ginagabayan.

Naiintindihan ko ang mga machine. Sasabihin mo kung ano ang gagawin. Kapag hindi ginawa, ire-restart mo.

Walang restart button ang mga tao. Hinanap ko na.

Lalo na si Bea.

Anak si Bea ng matalik na kaibigan ni Lola, si Tita Vilma. Gusto ko na siya mula pa noong high school. Sa buong panahong iyon, ilang dosenang salita lang yata ang sinabi ko sa kanya, at karamihan doon ay “Excuse me.”

Ang nagawa ko ay ayusin ang printer ng nanay niya.

Apat na beses.

Tinatawagan ni Tita Vilma si Lola. Tinatawagan ako ni Lola. Dumarating ako na suot ang pinakamaganda kong polo at inaayos ang printer habang dumadaan si Bea sa kusina, nagsasabing “Hi, Miko,” at umaalis.

At ang sagot ko, “Printer.”

Iyon na ang buong relasyon namin.

Naging veterinarian si Bea. Samantalang ako, naging isang lalaking maraming alam tungkol sa mga printer.

Sa loob ng ilang araw, napakaganda ng app.

Pinanood ko ang maliit na asul na dot ni Lola na pumunta sa simbahan. Tapos sa palengke. Tapos umuwi. Tapos simbahan ulit.

Tinitingnan ko iyon gaya ng pagtingin ng ibang tao sa weather. Nasa bahay ang dot. Mabuti. Nasa bakery ang dot. Mabuti. Nasa bahay ni Tita Vilma ang dot. Napakabuti.

Mas mahimbing ang tulog ko kaysa sa nakalipas na ilang buwan.

Tapos, noong Martes ng hapon, binuksan ko ang app at muntik ko nang mabitawan ang kape.

Nasa sabungan ang dot.

Sa cockfighting arena. Sa kabilang bayan.

Hindi nagsusugal ang lola ko. Para kay Lola, medyo makasalanan kahit ang bingo.

Dinampot ko ang mga susi at laptop ko.

Habang nagda-drive, gumawa ako ng mga theory.

Ini-scam siya. May nanloko sa kanya. May nagsabi sa isang mabait na matandang babae na magandang investment ang mga tandang.

Pangit ang pagkaparada ko at tumakbo ako papasok.

Ingay ang unang tumama sa akin. Mga lalaking sumisigaw ng mga numero. Mga lalaking sumisigaw sa ibang lalaki. Mga lalaking sumisigaw sa mga tandang, na sumisigaw din pabalik.

At sa gitna ng lahat, nakaupo sa asul na plastik na stool ang lola ko.

Karga niya ang isang tandang na parang sanggol sa binyag.

“LOLA!”

Tumingala siya.

“Ay, Miko,” sabi niya. “Narito ka.”

Iyon lang ang sinabi niya.

Noon, nagpasalamat lang akong hindi niya tinanong kung paano ko siya nahanap.

“Ano'ng ginagawa mo rito?”

“Opisyal na negosyo, apo.”

“Kasama ang manok?”

“Tandang siya. Magpakita ka ng respeto.”

Bago pa ako makipagtalo, may lalaking malapit sa ring na sumigaw, “HOY! Hulihin ninyo!”

Nakatakas ang isang pulang tandang. Tumakbo iyon sa gitna ng mga tao, tumingin sa paligid, at pinili ako.

Hindi ko alam kung bakit. Wala akong ginawang masama sa tandang na ito.

Sinugod nito ang mga bukung-bukong ko. Umatras ako. Tumalon iyon, minsang ipinalakpak ang mga pakpak, lumapag sa balikat ko, at umakyat sa ulo ko.

Tapos nanatili lang doon.

Hindi ako gumalaw. Ramdam ko ang mga paa nito sa buhok ko. Nakatayo ako sa gitna ng sabungan na parang lalaking may suot na galit na galit na sumbrero.

Nagsimulang tumawa ang dalawang lalaki sa tabi ng bakod. Sabi ng isa, “Sa tandang ang pustahan ko.”

Tapos may nagsalita sa likuran ko, napakakalmado. “Huwag kang gagalaw, Miko.”

Kilala ko ang boses na iyon.

May dalawang kamay na umabot pataas at inalis ang tandang sa ulo ko na parang wala iyong timbang.

Humarap ako.

Si Bea.

Naka-green na vet shirt siya at nakatali ang buhok. Karga niya sa ilalim ng isang braso ang tandang na parang football.

“Hi, Miko,” sabi niya.

Bumuka ang bibig ko.

“Tandang,” sabi ko.

Iyon na ang buong sentence.

Ngumiti siya. Tapos tumingin siya sa kamay ko. Bahagya iyong dumudugo dahil nakalmot ako ng tandang habang umaakyat iyon.

“Halika rito,” sabi niya.

Nilinis niya ang kamay ko gamit ang wipe mula sa bulsa niya at nilagyan ng bandage. Malamig ang mga daliri niya. Nakalimutan ko ang bawat salitang natutuhan ko sa dalawang wika.

“Salamat,” sabi ko sa tandang.

Sa likuran namin, pinapanood kami ni Lola na payapa ang mukha na parang nasa Misa.

Habang pauwi kami, binigyan ko siya ng napakaseryosong sermon tungkol sa mga scam, pagsusugal, at mga estranghero.

Pinakinggan ni Lola ang bawat salita.

“Sige, apo,” sabi niya sa dulo.

Tapos nakatulog siyang nakabuka ang bibig.

Pagkaraan ng dalawang araw, binuksan ko ang app.

Nasa tattoo shop ang dot.

PART 2: Kung Sino ang Nasa Dragon Tattoo

Pagkatapos ng dalawang gabing pagbabasa tungkol sa biglaang pagbabago sa matatanda, mas malala na ang mga theory ko.

Itim ang mga bintana ng Dragon Tattoo at may painting ng bungo na may suot na korona sa pinto.

Itinulak ko iyong pabukas, handang iligtas ang lola ko.

Wala roon ang lola ko.

Naroon si Bea.

Nakaupo siya sa bench habang inihahanda ng isang napakalaking lalaki na may dragon tattoo ang umuugong na machine.

Tumingala si Bea.

“Miko?”

“Nasaan ang lola ko?”

“Bumili siya ng merienda.” Itinaas ni Bea ang tote bag niya. “Iniwan niya sa akin ang cellphone niya.”

Nasa bag ni Bea ang dot. Sinabi ko sa sarili kong nakalimutan lang ni Lola ang cellphone niya.

“Kapatid ko si Dindo,” sabi ni Bea. “Shop niya ito.”

Tumango si Dindo. Mukha siyang napakabait na oso.

“Ikaw pala ang printer guy,” sabi niya.

Tinakpan ni Bea ang bibig niya.

“Ano'ng ginagawa mo rito?” tanong ko sa kanya.

“Magpapa-tattoo. Maliit lang.” Inilahad niya ang pulsuhan niya. “Paw print. Para sa trabaho.”

“Oh.”

“Sabi ng lola mo, baka dumaan ka. Magaling ka raw kapag may emergency.”

Nagdesisyon ang mga binti ko na dapat akong umupo sa tabi niya.

Nilinis ni Dindo ang pulsuhan niya. Dinampot niya ang machine. Umugong iyon.

“Puwede mong hawakan ang kamay ko kung gusto mo,” sabi ni Bea.

Kaya hinawakan ko ang kamay niya.

Idinikit ni Dindo ang karayom sa pulsuhan niya.

At pagkatapos, nasa sahig na ako.

Naaalala ko ang ugong, pagkatapos ang kisame, at pagkatapos ang nakabaligtad na mukha ni Bea. Nasa kandungan niya ang ulo ko at nasa noo ko ang kamay niya.

“Okay ka lang. Breathe. Good boy.”

Iyon ang boses na ginagamit sa takot na tuta.

“Hinimatay ba ako?” tanong ko.

“Hinimatay ka,” sabi ni Dindo.

“Hinimatay din ba siya?”

“Hindi siya hinimatay,” sabi ni Dindo. “Siya ang vet.”

Tinapos ni Bea ang tattoo habang nakahiga ako sa bench na may malamig na soda sa noo. Hindi niya kinailangang hawakan ng kahit sino ang kamay niya.

Tapos nag-freeze ang payment tablet ni Dindo. Tinapik niya iyon. Inalog niya.

“Araw-araw,” sabi niya. “Araw-araw na lang, ito.”

“Puwede kong tingnan?” tanong ko.

At sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita ni Bea na mahusay ako sa isang bagay.

Inayos ko ang tablet, tapos ang Wi-Fi, tapos ang booking app ni Dindo. Nagsalita ako buong oras. Mga buong sentence, na may mga verb.

Hangga't Wi-Fi ang pinag-uusapan ko, kaya kong kausapin si Bea.

Nakaupo siya sa counter, inuugoy ang mga paa at nagtatanong. Natawa pa siya sa pangit kong password joke.

Hindi nagtagal, ikinukuwento ko na sa kanya ang pagkataranta ko kay Lola at lahat ng theory ko.

“Ang weird ng kinikilos niya,” sabi ko. “Nag-aalala ako sa kanya.”

Kinagat ni Bea ang labi niya. Tumingin siya sa bago niyang paw print.

“Napakaespesyal na babae ng lola mo,” sabi niya.

“Totoo.”

“Napaka... organisado.”

Tumango ako nang hindi naiintindihan.

Bumukas ang pinto. Pumasok si Lola na may supot ng turon.

“Ay,” sabi niya. “Narito pa kayong dalawa.”

Hindi siya mukhang nagulat.

Nang gabing iyon, si Bea ang unang nag-text sa akin.

Kumusta ang ulo mo?

Pagkatapos ng halos isang oras na pagsusulat at pagbubura ng mga reply, ipinadala ko: Ayos lang. Kumusta ang pulsuhan mo?

Nagpadala siya ng litrato ng paw print at rooster emoji. Matagal kong tinitigan ang tandang na iyon.

Noong Biyernes, nag-dinner ako sa bahay ni Lola.

Habang kumakain kami ng sinigang, pagkatapos ng ikalawang mangkok ko, nagtanong si Lola, “Bakit tingin ka nang tingin sa cellphone mo?”

Itinaob ko iyon.

“Tinitingnan ko ang ilang bagay.”

“Anong mga bagay?”

“Trabaho. Ikaw. Lahat.”

Sandali siyang tumahimik.

“Binabantayan mo ang lahat, Miko,” sabi niya. “Sino ang nagbabantay sa iyo?”

Natawa ako. Akala ko biro iyon.

Pagkatapos ng dinner, dinala niya sa porch ang cellphone niya. Naghuhugas ako ng mga plato. Bukas ang bintana.

“Oo, Vilma,” sabi niya. “Sabado. Sa airport.”

Huminto ako sa paghuhugas.

“Hindi. Hindi niya puwedeng malaman hanggang sa huling sandali. Gagawa na naman siya ng buong sermon.”

Tapos may sandaling katahimikan.

“Alam ko. Pagkatapos ng Sabado, tapos na ang trabaho ko.”

Nakatayo ako sa lababo hanggang lumamig ang tubig. Airport. Sabado. Pagkatapos ng Sabado, tapos na ang trabaho ko.

Tinanong ba niya kung sino ang nagbabantay sa akin dahil naghahanda na siyang umalis?

Habang palabas ako, napadaan ako sa kuwarto niya.

May maleta sa ibabaw ng kama niya.

Hindi ko nagawang magtanong. Sa halip, umuwi ako at buong gabing pinanood ang dot.

Maagang-maaga noong Sabado, nagsimula iyong gumalaw.

Papunta sa airport.

PART 3: Kung Sino Talaga ang Aalis

Hindi pa ako kailanman nagmaneho nang ganoon.

Hindi pa rin ako kailanman pumarada nang ganoon. Pasensiya na talaga sa cone.

Sa loob ng terminal, tumakbo ako. Nilampasan ang mga balikbayan box. Nilampasan ang pamilyang nagpapakuha ng group photo. Nilampasan ang guard na sumigaw, “Sir! Walking only!”

Ayon sa dot, malapit siya sa mga check-in counter.

Tapos nakita ko siya.

Nakaupo si Lola sa tabi ng isang haligi, nasa paanan niya ang maleta.

Nakaupo si Tita Vilma sa isang tabi niya. May isa pang tita na hindi ko kilala sa kabila, hawak ang isang supot ng pandesal.

“LOLA!”

Lumingon ang lahat.

Lumuhod ako sa harap niya. Hindi ko binalak lumuhod. Ang mga tuhod ko ang gumawa niyon.

“Lola, please, huwag kang umalis. Kung may sakit ka, aayusin natin. Kung gusto mong lumipat sa Canada kasama si Tita Weng, mapag-uusapan natin. Kung pera ang problema, may pera ako. Please. Mas madalas na akong dadalaw. Titigil na ako sa pagtingin sa cellphone. Ako...”

“Anak.”

Ipininatong ni Lola ang kamay niya sa pisngi ko.

“Hindi ako,” sabi niya.

Itinuro niya ang nasa likuran ko.

“Siya.”

Humarap ako.

Nakatayo si Bea sa check-in line na may maliit na maleta at tote bag. Nakatingin siya sa akin. Nakatingin din ang lahat sa pila. Pati ang guard.

Humarap ulit ako kay Lola.

“Aalis siya?”

“Aalis siya,” sabi ni Lola.

“Saan?”

Hindi iyon pinansin ni Lola.

“So,” sabi niya. “Ano'ng gagawin mo? Lalagyan mo rin ng app ang cellphone niya?”

Tinakpan ni Tita Vilma ang mukha niya. Inalok ako ng pandesal ng isa pang tita. Hindi ko alam kung bakit.

Tumayo ako.

Naglakad ako papunta kay Bea. Iyon ang pinakamahabang lakad sa buhay ko, at nakapaglakad na ako sa sabungan na may tandang sa ulo.

Naghintay siya.

Naghintay ang buong pila.

“Hi,” sabi ko.

Mabuti. Isang salita. Totoong salita.

“Hi, Miko.”

“Hindi ko naman kailangang pumunta roon,” sabi ko. “Puwede kong ayusin sa telepono ang printer ng nanay mo.”

“Alam ko.”

“Gusto kita. Gusto na kita mula pa noong high school. Napakahina ko sa ganito. Mas magaling ako sa mga machine. Puwedeng i-restart ang machine. Hindi ko mai-restart ito. Basta... please, huwag kang umalis. O umalis ka, pero bumalik ka. Tapos mag-dinner tayo. Please.”

Tahimik. May umiiyak na sanggol sa kung saan. Kinukunan ako ng video ng lalaking nasa likod ni Bea.

Matagal akong tiningnan ni Bea.

“Miko,” sabi niya. “Seminar lang sa Cebu. Apat na araw.”

Pumikit ako.

“Apat na araw,” sabi ko.

“Babalik ako sa Miyerkules.”

Ibinaba ng lalaki sa likuran niya ang cellphone.

“Pare,” sabi niya, punô ng simpatiya.

Gusto kong bumuka ang sahig ng airport at kunin ako.

Tapos natawa si Bea at hinawakan ang kamay ko. Iyong may kalmot ng tandang.

“Pero oo,” sabi niya.

Dumilat ako.

“Oo?”

“Oo, dinner. Miyerkules. Sunduin mo ako.”

Sa likuran ko, naghiyawan ang mga tita na parang may nanalo sa bingo.

Sandali bago ko naintindihan.

Tapos dahan-dahan akong humarap at tumingin sa lola ko.

Kalmado siyang naghihimay ng pandesal.

“Lola,” sabi ko. “Gaano katagal mo nang alam ang app?”

Kumagat siya.

“Mula noong ikalawang araw. Mabilis maubos ang battery ko. Ipinakita sa akin ng bata sa cellphone stall.”

“At hindi mo binura.”

“Bakit ko buburahin? Sa tuwing pupunta ang dot ko sa kakaibang lugar, tumatakbo ka papunta roon.” Nagkibit-balikat siya. “Kaya pinapunta ko iyon kung nasaan si Bea.”

“Ang sabungan?”

“Nagtatrabaho roon si Bea tuwing Martes.”

“Ang tattoo shop?”

“Sa kapatid niya.”

“Ang cellphone mo sa bag niya?”

“Kailangan ko kayong iwan nang kayong dalawa lang.”

“At ang maleta?”

Nagtaas ng kamay si Tita Vilma. “Longganisa. Para sa mga pinsan ni Bea sa Cebu.”

Humarap ako kay Bea.

“Alam mo?”

“Tinawagan ako ng lola mo pagkatapos ng sabungan,” sabi niya. “Tinanong niya kung gusto pa rin kita.”

Hindi ako makapagsalita.

“Pa rin?” sabi ko sa wakas.

Namula ang mga pisngi ni Bea.

“At sinira ng nanay ko ang printer sa huling dalawang beses,” sabi niya. “Sinadya.”

Hindi man lang mukhang nagsisisi si Tita Vilma.

Tapos tinawag ang flight ni Bea. Pinisil niya ang kamay ko, dinampot ang longganisa, at naglakad papunta sa gate.

Sa kanto, humarap siya at kumaway.

Kumaway ako pabalik na parang tanga sa loob ng napakahabang oras.

Nang sa wakas ay umupo ako sa tabi ni Lola, nanginginig ang mga binti ko.

“Puwede mo namang sinabi na lang sa akin,” sabi ko.

“Puwede mo naman siyang niyaya na lang,” sabi ni Lola. “Noong high school.”

Wala akong sagot doon.

Tinapik niya ang tuhod ko.

“Binabantayan mo ang lahat, apo. Ang nanay mo. Ang mga client mo. Ako. Hindi mo kailanman hinahayaang bantayan ka ng iba.” Tumingin siya papunta sa gate. “Kaya binantayan kita.”

Uminit ang mga mata ko. Tumingin ako sa sahig.

Tapos inilabas ko ang cellphone ko at binuksan ang app.

“Ano'ng ginagawa mo?” tanong ni Lola.

“Binubura ko.”

Ipininatong niya ang kamay niya sa screen ko.

“Iwan mo. At lagyan mo rin ang cellphone mo.”

“Bakit?”

Tinapik niya ang pisngi ko.

“Para sa pagpaplano ng kasal.”