PART 1: Ang Ibang Babae

May espesyal na lugar sa purgatoryo para sa babaeng nag-e-edit ng mga liham ng pag-ibig na para sa iba.

Alam ko dahil limang buwan akong naroon, may hawak na pulang bolpen habang tinutulungan ang matalik kong kaibigang umibig sa isang babaeng takot na takot akong pangalanan.

Lani ang pangalan ko. Tatlumpu't apat na taong gulang ako, nagtuturo ng Ingles sa pampublikong high school, at hanggang noong nakaraang Pebrero, naniniwala akong matalino naman akong tao.

Tapos dumating si Marco sa gate namin, hawak ang telepono niya na parang kinagat siya nito.

“Lani,” sabi niya. “Tulungan mo ako. May isang tao.”

Sa bilis ng pagbagsak ng sikmura ko, muntik na akong tumingin sa ibaba kung saan iyon napunta.

Matalik na magkaibigan na kami ni Marco mula noong siyam na taong gulang kami, nang ipagpalit niya ang kalahati ng turon niya sa kalahati ng pambura ko at iginiit na patas iyon dahil mas maraming saging ang parte niya.

Nagkukumpuni siya ng mga motorsiklo sa maliit na shop malapit sa daan papuntang Baras.

Kaya niyang buuing muli ang isang makina habang tatlong tao ang sabay-sabay na sumisigaw ng tanong sa kanya.

Pero tanungin mo kung ano ang nararamdaman niya at dalawang beses siyang maglilinis ng lalamunan, magpupunas ng mga kamay, at biglang makakaalala ng apurahang problema sa carburetor.

“Isang tao?” ulit ko.

“Isang babae.”

“Tatlumpu't lima ka na. Baka puwedeng babae ang tawag mo sa kanya.”

“Babae, kung gano'n. Basta. Hindi ko alam kung paano sabihin ang mga bagay-bagay.”

Dapat tinanong ko kung sino siya.

Sa halip, binuksan ko ang gate.

Sinundan niya ako sa mesa sa kusina kung saan nag-iwan si Nanay ng isang platong suman at mahigpit na biling huwag ubusin lahat.

Inilapag ni Marco ang telepono niya sa pagitan namin at ipinakita sa akin ang apat na linya.

Napakaganda at mabuti mo. Gusto ko kapag nariyan ka. Sana malaman mo ang puso ko dahil walang silbi ang bibig ko.

Dalawang beses ko iyong binasa.

“Hindi lang bibig mo ang problema,” sabi ko.

“Aray.”

“Guro sa Ingles ang hiningan mo ng tulong.”

Yumuko siya palapit, seryoso na. “Matutulungan mo ba ako?”

Isang tuntunin lang ang inilagay ko. Kailangan niyang sabihin ang ibig niyang sabihin. Aayusin ko lang kung paano niya iyon sinabi.

“Ayokong ako ang gagawa ng nararamdaman mo,” sabi ko. “Damdamin mo, salita mo.”

“Mga sablay kong salita.”

“Tama.”

Noong unang Linggo, dalawang oras kaming nagtrabaho.

Sumulat siya, nagbura, dumaing, at inakusahan ang mga kuwit na bahagi ng isang sabwatan.

Itinama ko ang mga pandiwa niya at hindi ko siya pinayagang tawagin ang kahit sino na anghel na ipinadala mula sa langit.

Nang paalis na siya, napansin niyang kumakayod sa semento ang gate namin.

“Sandali,” sabi niya.

Kumuha siya ng mga gamit mula sa motorsiklo at inayos ang bisagra bago ko pa siya madalhan ng kape.

Nang sumunod na Linggo, bumalik siya na may bagong draft na sulat-kamay dahil, ayon sa kanya, “masyadong mapanghusga” ang kumukurap na cursor.

Tumatawa siya bago pa matapos ang joke, isinulat niya, na para bang nagtitiwala na siyang magiging nakakatawa iyon.

Tinitigan ko ang pangungusap.

Hindi makinis, pero malambing. Parang ilang taon na niyang pinagmamasdan ang babaeng ito.

“O?” tanong niya.

“Magandang larawan. Masyadong maraming salita.”

Binura ko ang tatlo at ibinalik iyon.

Mukha siyang nainsulto. “May silbi ang mga salitang iyon.”

“Ang silbi nila ay umalis.”

Ngumiti siya sa akin, at napayuko ako.

Bago siya umuwi, inayos niya ang electric fan namin.

Nang sumunod na linggo, pinalitan niya ang sirang kandado ng cabinet ni Nanay.

Pagkatapos noon, binuhay niyang muli ang scooter ko matapos ideklara ng tatlong shop na wala na itong pag-asa.

Akala ko binabayaran niya ako para sa mga leksiyon.

Wala nang lalaking mas sablay manligaw kaysa kay Marco Velasco.

Tuwing Linggo, mas luminaw ang misteryosong babae.

Ipinamimigay niya ang pagkain niya sa mga party, tapos nagrereklamong gutom siya.

Buong kompiyansa niyang kinakanta ang maling salita sa kanta.

May dala siyang safety pin, kendi, at dalawang klase ng gamot sa sakit ng ulo, pero hindi niya maalalang magdala ng payong.

Kapag galit siya, namumula ang mga tainga niya, at itatanggi niyang mga tainga niya ang mga iyon.

“Kalokohan ang huling linya,” sabi ko.

“Totoo iyon.”

“Paano maitatanggi ng isang tao ang sarili niyang mga tainga?”

Sinulyapan niya ang akin. “Sanayan, siguro.”

Tinakpan ko ng buhok ang mga iyon.

Kung sino man ang babaeng ito, nagpasiya akong nakakapagod siya.

Hindi ko tinanong ang pangalan niya. Kahit minsan.

Propesyonalismo ang tawag ko roon.

Pagtatanggol pala sa sarili.

Matagal ko nang tahimik na mahal si Marco, kaya naging parang bahagi na ng mga kasangkapan sa buhay ko ang damdaming iyon.

Lagi lang naroon, kapaki-pakinabang at hindi pinag-uusapan.

Alam ko kung paano niya gusto ang kape, kung aling balikat niya ang sumasakit kapag paparating ang ulan, at kung gaano siya katahimik tuwing Agosto sa anibersaryo ng pagkamatay ng tatay niya.

Alam niya kapag nagkukunwari akong hindi pagod.

Nagdadala siya ng lugaw kapag may sakit ako at hindi kailanman nagtatagal nang sapat para mahiya ako.

Nang kailangan ni Nanay ng mga pagsusuri sa klinika, ipinagmaneho niya kami bago sumikat ang araw at naghintay sa labas na may plastik na supot ng pandesal.

Pero wala siyang sinabi kahit kailan.

Wala rin akong sinabi.

Kaya itinama ko ang mga mensahe ng pag-ibig na para sa iba.

Pagsapit ng Mayo, hindi na ako makadaan sa palengke nang hindi sinusuri ang bawat babaeng malapit sa shop niya.

Iyong parmasyutiko ba na makintab ang buhok?

Iyong biyudang nagbebenta ng kakanin?

Iyong masayahing kahera na tinatawag siyang Kuya kahit halatang lumalandi?

Limang segundo kong kinasusuklaman ang bawat isa, tapos mas matagal kong kinasusuklaman ang sarili ko.

Isang Linggo, iniabot niya sa akin ang isang pahinang nagtatapos sa, Ginagawa mong parang matagal ko nang hinihintay ang mga ordinaryong araw.

Nanghapdi ang mga mata ko.

“Sobra ba?” tanong niya.

“Hindi.” Gumuhit ako ng pulang linya sa ilalim ng pangungusap. “Maganda ito.”

“Grado?”

“B-plus.”

“B-plus lang?”

“Gasgas ang dulo.”

Isinulat ko ang sayang sa gilid at itinulak pabalik ang papel.

Maingat niya iyong tiniklop at inilagay sa bulsa na para bang kasinghalaga ng sulat-kamay niya ang sulat-kamay ko.

Noong huling Linggo ng Hunyo, hindi umupo si Marco.

Nakatayo siya sa tabi ng mesa namin, maputla sa ilalim ng kayumanggi niyang balat, mahigpit na hawak ang makapal na sobre.

“Ngayong gabi,” sabi niya, “ipapadala ko ang totoong sulat.”

Sumikip ang dibdib ko.

“Ang huling mensahe?”

Tumango siya. “Iyong mahaba. Ako lang ang sumulat. Wala nang aayusin.”

Nginitian ko siya gamit ang buong mukha ko at ni katiting ng puso ko.

“Ayos,” sabi ko. “Kaya mo na.”

Mukhang may iba pa siyang gustong sabihin.

Tapos ibinalik niya ang sobre sa bag niya at naglakad patungo sa gate.

Sa unang pagkakataon sa loob ng limang buwan, wala siyang inayos bago umalis.

Doon ko nalamang malapit ko na siyang mawala.

PART 2: Kung Sino ang Nakatanggap ng Mensahe

Alas nuwebe nang gabing iyon, nag-vibrate ang telepono ko.

Nakahiga ako sa kama na patay ang ilaw, suot pa rin ang blusang isinuot ko sa Misa noong umaga.

Hindi ako naghapunan dahil parang masyadong malaki ang bawat subo para lunukin.

Galing kay Marco ang mensahe.

Nagsimula iyon sa: Pakitingnan nang isang beses pa.

Tapos sumunod ang lahat.

Pinagsama-sama sa isang nakakakilabot at magandang liham ang limang buwang mga draft.

Ang pagtawa bago matapos ang joke. Ang pamimigay ng pagkain sa mga party. Ang maling salita sa kanta. Ang gamot, ang nawawalang payong, ang mapupulang tainga.

Nagsimulang manginig ang mga kamay ko.

May mga bagong alaala rin.

Noong umakyat siya sa puno ng bayabas sa edad na sampu at ayaw magpatulong bumaba.

Noong tumayo siya sa ulan sa labas ng ospital dahil naghihingalo ang tatay niya at hindi niya alam kung ano pa ang gagawin.

Ang kalahating turon na mas maraming saging.

Napakabilis kong bumangon kaya umikot ang kuwarto.

“Hindi,” bulong ko.

Binasa ko ang huling talata.

Hindi ko masabi ito sa harap mo, kaya limang buwan akong nagpraktis kasama ang tanging taong kayang magturo sa akin. Ikaw. Ikaw na noon pa man.

Sinubukan kong ipakita sa iyo sa pag-aayos ng lahat ng bagay sa paligid mo, pero lagi kang nakakahanap ng mas maraming sirang bagay at tinatawag iyong bayad.

Pakitingnan ang mga tainga mo sa salamin.

Sa ilalim niyon, isinulat niya:

Revised. Umaasang makakuha ng A.

Hinawakan ko ang mga tainga ko.

Nag-aapoy ang mga iyon.

Pasuray akong lumapit sa maliit na salamin sa ibabaw ng dresser.

Maputla ang mukha ko, magulo ang buhok, at kasingpula ng trak ng bumbero ang mga tainga ko.

Mula sa labas, narinig ko ang boses ni Marco.

“Bakit ang tagal mong mag-check ng messages?”

Natigilan ako.

Nag-vibrate ulit ang telepono ko.

Nasa gate ako. Pakiusap, huwag mo akong ibagsak habang nakatayo ako sa tabi ng bougainvillea mo. May mga langgam.

Tumakbo ako palabas ng kuwarto, muntik ko nang mabangga si Nanay sa pasilyo, at huminto.

Suot niya ang pantulog niya at may hawak na tasa ng salabat.

“Saan ka pupunta?” tanong niya.

“Nasa labas si Marco.”

“Alam ko.”

“Alam mo?”

“Dalawampung minuto na siyang pabalik-balik sa tapat ng bintana. Nakakahilo.”

Humigop siya ng inumin.

“Nanay, para sa akin ang mga sulat niya.”

“Siyempre.”

Tinitigan ko siya. “Siyempre?”

“Anak, inayos niya ang rice cooker na itinapon natin noong 2022.”

Tapos itinulak niya ako patungo sa pinto.

Nakatayo si Marco sa ilalim ng ilaw sa beranda, nakatago ang isang kamay sa likod.

Basa ng pawis ang buhok niya.

May grasa sa ilalim ng isang kuko, at mali ang pagkakabutones ng maganda niyang asul na polo.

Sa unang pagkakataon, wala akong masabi.

“Magsalita ka naman,” pakiusap niya.

Binuksan ko ang gate.

“May dangling modifier ang pangalawang talata mo.”

Nanlumo ang mukha niya.

“Lani.”

“At gumamit ka ng ‘everyday’ kahit ‘every day’ ang ibig mong sabihin.”

“Ay, grabe. Sabi na nga ba.”

Inilabas niya ang nakatagong kamay. Hawak niya ang makapal na sobreng dala niya kaninang hapon.

“Isinulat ko ulit ang lahat ng draft,” sabi niya. “Kahit iyong mga itinama mo. Para sa 'yo.”

Kinuha ko iyon. Sa harap, gamit ang malalaking letra, isinulat niya: PARA SA PINAKAMAHIGPIT NA BABAE SA RIZAL.

“Puwede mo namang sinabi ang pangalan ko,” bulong ko.

“Nahihiya ako.”

“Sa loob ng limang buwan?”

“Lagi mo akong binibigyan ng mababang grado.”

Tumawa ako, pero nabasag ang tunog.

Bigla akong humagulgol nang napakalakas kaya halos hindi ko siya makita.

Nataranta rin siya.

“Masama ba?” tanong niya. “May mali ba akong ginawa?”

“Maraming mali.”

“Sa sulat?”

“Sa pagpapahirap sa akin mula pa noong Pebrero.”

Lumapit siya. “Pasensya na.”

“May parmasyutiko akong kinasusuklaman dahil sa iyo.”

“Sinong parmasyutiko?”

“Huwag na.”

Inabot niya ang kamay sa nakabukas na gate at pinunasan ng hinlalaki ang pisngi ko.

“Kung gano'n,” marahan niyang sabi, “A?”

Tiningnan ko ang lalaking minahal ko mula pagkabata.

Ang lalaking kayang kumpunihin ang lahat maliban sa isang tapat na pangungusap.

Ang lalaking limang buwang nag-aral kung paano sabihin ang bagay na ilang taon kong itinago.

“A,” sabi ko.

Huminga siya nang malalim, humawak sa gate para magpakatatag—at naputol ang bagong ayos na bisagra.

Bumagsak sa pagitan namin ang gate nang may kalabog na sapat para gisingin ang kalahati ng kalye.

Sumigaw si Nanay mula sa loob, “Marco! B-plus!”

Tumingin siya sa gate, tapos sa akin.

“Kaya kong ayusin 'yan.”

“Bukas.”

Humakbang ako sa ibabaw niyon at hinalikan siya.

Pagsikat ng araw, alam na ng lahat.

Pero may isa pang mensaheng kailangang isulat ni Marco, at sa pagkakataong ito, ayaw niya talagang ipakita sa akin.

PART 3: Kung Bakit Kailangan Niya ng Limampung Kopya

Sa sumunod na limang buwan, niligawan ako ni Marco nang may katulad na matiyagang pagmamalasakit na ginagamit niya sa mga sirang makina.

Dinadalhan niya ako ng taho sa paaralan bago ang una kong klase.

Naghihintay siya sa labas ng pulong ng mga guro nang hindi nagrereklamo.

Ipinagmaneho niya kami ni Nanay papuntang Pililla nang kailangan ng tulong ng tiyahin ko, tapos maghapong inayos ang tumutulong gripo nito habang anim na kamag-anak ang nagtatanong tungkol sa mga balak niya.

“Seryoso ka ba?” giit ni Tita Baby.

“Opo.”

“May ipon?”

“Meron po.”

“Ilang anak?”

Takot na takot na tumingin sa akin si Marco. “Puwede ko po bang ipasa ang sagot mamaya?”

Sa mga party ng pamilya, kinukuwento niya sa lahat na limang buwan kong inayos ang sarili kong mga liham ng pag-ibig nang hindi ko napapansin.

Nagtitilian ang mga tita sa bawat pagkakataon.

Iginiit kong alam ko na noong ikatlong buwan. Isang kasinungalingang balak kong panindigan.

Pero may isang lihim pa rin.

Tuwing Miyerkules ng gabi, nawawala si Marco pagkasara ng shop. Kapag tinatanong ko kung saan siya pupunta, sinasabi niyang, “Takdang-aralin.”

Hindi na siya nagpapatingin sa akin ng mga mensaheng itatama. Nagsimula rin siyang bumili ng pakete-paketeng papel na kulay cream.

Tapos, noong Nobyembre, umorder siya ng limampung kopya ng kung ano man sa may-ari ng print shop at pinagpangakong hindi iyon ipapakita sa akin.

Nalaman ko dahil dati kong estudyante ang may-ari, at hindi kailanman kabilang sa mga talento niya ang pagtatago ng sikreto.

“Ma'am,” bulong niya nang dumaan ako sa shop, “handa na ang pinagawa ni Marco.”

“Anong order?”

Nanlaki ang mga mata niya. “Ay.”

Nang gabing iyon, kinompronta ko siya sa tabi ng workbench niya.

“Bakit kailangan mo ng limampung kopya?”

Nalaglag ang wrench niya.

“Kopya ng ano?”

“Huwag mong insultuhin ang isang guro sa Ingles gamit ang mahinang kathang-isip.”

Pinulot niya ang wrench at maingat na inilapag sa mesa.

“Sabado,” sabi niya. “Pakiusap, maghintay ka hanggang Sabado.”

“Isa na naman bang sulat?”

“Oo.”

“Para sa akin?”

“Karamihan.”

Karamihan.

Tatlong araw akong pinahirapan ng salitang iyon.

Noong Sabado ng hapon, sinabihan niya akong magsuot ng komportableng sapatos at dinala ako sa covered court malapit sa paaralan.

Tahimik na pag-uusap ang inaasahan ko.

Sa halip, punô ang lugar.

Nakaupo si Nanay sa harap kasama si Tita Baby.

Umiiyak na ang nanay ni Marco kahit wala pang nangyayari.

Nasa isang gilid ang mga kapwa ko guro.

Nakatayo naman sa kabila ang mga mekaniko mula sa shop niya, bagong paligo at halatang hindi komportable sa mga polo nilang may kuwelyo.

Naroon pati ang parmasyutiko.

“Bakit nandito siya?” pabulong kong singhal.

“Pinsan ko siya.”

Ipinikit ko ang mga mata ko.

Limampung tao ang may hawak na limampung pahinang kulay cream.

Dinala ako ni Marco sa gitna ng court.

Walang magarang arko, walang musikero, walang nakatagong photographer.

Naroon lang ang mga taong nakasaksi sa paglaki naming dalawa, hawak ang mga salita sa kanilang mga kamay.

“Kailangan ko ulit ng tulong,” sabi niya.

Malakas ang kabog ng dibdib ko. “Mula sa kanilang lahat?”

“Hindi. Para sa kanilang lahat.”

Tumango siya kay Nanay.

Tumayo ito at binasa ang unang linya sa pahina niya.

“Tinuruan ako ni Lani na dapat sabihin ng pag-ibig ang ibig nitong sabihin.”

Tapos tumayo ang nanay niya.

“Pero itinuro rin ni Lani na ang sumusulat ang dapat magbigay ng damdamin.”

Isa-isa, binasa ang mga pahina sa buong court.

Mga tauhan niya. Mga kapwa ko guro. Mga tita namin. Mga taong kasama namin mula pagkabata.

May isang pangungusap ang bawat isa, at sa bawat isa, kitang-kita ang matigas na ulong puso ni Marco.

Isinulat niyang mahal niya ang matapang kong pulang bolpen at malambot kong puso.

Isinulat niyang tumabi ako sa kanya sa pinakamasamang araw ng buhay niya.

Isinulat niyang lagi akong nagbibigay ng puwang sa lahat at walang itinitira para sa sarili, kaya gusto niyang gugulin ang buhay niya sa pagbibigay ng puwang para sa akin.

Tapos binasa ng parmasyutiko, “At pinsan niya ako, kaya pakiusap, tigilan mo na ang masamang tingin sa akin sa palengke.”

Nagliyab ang mga tainga ko habang humarap sa akin ang buong court.

Sa wakas, binuksan ni Marco ang tanging pahinang hindi ko pa nakita.

Nanginginig ang mga kamay niya.

“Lani,” sabi niya, “kaya kong ayusin ang gate, bentilador, scooter, at baka balang araw pati ang grammar ko. Pero hindi ka isang bagay na sira. Ikaw ang tahanang gusto kong alagaan.”

Lumuhod siya sa pinintang linya ng basketball court at nagtaas ng maliit na singsing.

“Itatama mo ba ako sa susunod na limampung taon?”

Umiiyak na ako bago pa siya matapos.

“May isang problema,” sabi ko.

Sabay-sabay na dumaing ang buong court.

Pumikit si Marco. “Anong grammar?”

“Hindi sapat ang limampung taon.”

Dumilat siya.

“Gawin mong bawat taon na ibibigay sa atin,” sabi ko. “Tapos oo.”

Niyanig ng hiyawan sa paligid namin ang bubong na yero.

Umiyak si Nanay. Umiyak ang nanay niya. Nagtitilian ang mga tita, gaya ng inaasahan.

Tumayo si Marco, isinuot ang singsing sa daliri ko, at hinalikan ako habang kumakaway sa mainit na hangin ng Rizal ang limampung pahinang kulay cream.

Ikakasal kami sa Disyembre.

Noong nakaraang Linggo, nakita kong naka-frame sa ibabaw ng workbench niya ang orihinal na B-plus na draft, naroon pa rin sa gilid ang pula kong sayang.

Sa ilalim niyon, nagdagdag si Marco ng isang huling linya gamit ang tabingi niyang sulat-kamay.

May mga itatama pa sa susunod na limampung taon—at sa bawat taon pagkatapos niyon.