PART 1: Ang Hinugasang Plato

Gabi-gabi, alas-siyete, nagdadala ako ng isang platong kanin sa puno ng mangga sa likod ng bahay ko.

Puting plato. Iyong may tandang, halos kupas na ngayon. Huling natira sa set ng nanay ko.

Ako ang nagbabantay sa sari-sari store sa harap ng bahay. Apatnapu't isang taon na. Masasabi ko kung sino ang buntis bago pa malaman ng sarili niyang nanay, at kung sino ang nagtatago ng tuba sa likod ng kaha ng softdrinks. Ang tindahang gaya ng akin ay kumpisalan na may listahan ng presyo.

Kaya oo. Alam ko ang sinasabi ng mga tao tungkol sa akin.

"Pinapakain ni Auntie Cory ang multo."

Naghahamunan ang mga batang hawakan ang puno. Sinisingil sila ng grandniece ko ng tigli-limang piso. Kadugo ko nga ang batang iyon.

Mas maganda kung sabihin iyon ng hipag ko. "Debosyon niya iyan." Iyong paraan ng pagsabi mo ng debosyon kapag ang ibig mong sabihin ay kawawa naman.

Sa mga party, pinauupo nila ako sa tabi ng pagkain para may ibang pagkaabalahan ang bibig ko kaysa sumagot sa mga tanong.

Labing-isang taon ko nang pinapakain ang multong ito. Labing-isang taon ng panunukso. Hinayaan ko sila.

Nagsimula iyon noong Araw ng mga Patay, sa isang plato para sa nanay ko at isang dasal na nahihiya akong sabihin sa loob ng bahay. Kinaumagahan, ubos ang kanin at hinugasan ang plato. Kaya nag-iwan ako ng isa pa nang sumunod na gabi.

Dahil ganito ang multo ko.

Tuwing umaga, walang laman ang plato. Sige. Langgam, sabi nila. Aso. Mga espiritu, kung mas gusto mo ang kuwentong may pakpak.

Pero hindi lang basta walang laman ang plato.

Hinugasan iyon.

Kinuskos ng buhangin, binanlawan, at nakataob sa ugat para hindi mapuno ng tubig-ulan. Labing-isang taon, walang mintis kahit isang umaga. Minsan, noong may bagyo, nakita kong naipit iyon sa ilalim ng bato para hindi liparin.

Hindi naghuhugas ng pinggan ang mga langgam.

Noong unang taon, wala akong sinabi dahil hindi ako sigurado. Noong pangalawang taon, wala akong sinabi dahil sigurado na ako.

Kung sino man ang bumababa mula sa mga burol na iyon, gusto niyang manatiling hindi kilala. Iginagalang ko iyon. Kung gutom na gutom kang kakain sa dilim pero magalang ka pa ring maghugas ng plato, hindi kita pipiliting magpaliwanag.

Nagsimula akong magdagdag ng pagkain. Nilagang itlog. Daing tuwing Biyernes. Kapag Disyembre, isang puto bumbong na nakabalot sa dahon ng saging, dahil may ilang gutom na may kinalaman sa petsa.

Bumabalik ang mga balat ng itlog na maayos ang pagkakasalansan. Nakatupi sa apat ang dahon ng saging.

Gusto mong malaman kung bakit ako, isang sixty-three-year-old na biyudang masama ang tuhod, ay naglalakad gabi-gabi papunta sa puno ng mangga suot ang tsinelas ko, kahit umuulan, at minsan ay sa kalagitnaan pa ng sarili kong birthday dinner. Magalang lang akong nagpapaalam at bumabalik bago magsimula ang karaoke.

Dahil hindi nagtutupi ng dahon ng saging ang multo.

Pinalaki nang tama ang taong nasa burol na iyon.

At iniisip ko kung sino ang nagpalaki sa kanya.

Tatlong gabi bago binyagan si baby Emilio, may nagbago.

Noong umagang iyon, bumalik na malinis ang platong may tandang at may nakatuping isandaang piso sa ilalim.

Labing-isang taon, walang kahit isang piso. Ngayon, may nagtatangkang bayaran ako.

Nang hapong iyon, dumating ang invitation.

Sa ilalim ng pangalan niya, may naka-print na dedication ang mga magulang ng grandnephew ko: Ipinangalan sa yumao niyang Lolo Emilio.

Ang tatay ko. Ang mabuting patay na lalaki sa naka-frame na litrato.

Noong gabing iyon, naghintay na rin ako sa wakas.

Dinala ko ang flashlight na masking tape ang humahawak sa takip sa likod. Ganoon iyon inayos ng asawa ko—sumalangit nawa—noong 1998, at sa sobrang sama ng ugali, mas matagal pa itong nabuhay kaysa sa kanya.

Umupo ako sa loob ng pader ng kulungan ng baboy. Wala nang baboy. Ilang taon na ang nakalipas mula nang maging pampagawa ng bubong ko ang baboy.

Alas-siyete. Wala. Alas-otso. Radyo mula sa bahay ng kapitbahay, love song na kinakanta ng lalaking halatang hindi pa kailanman naglaba.

Nine-forty. Gumalaw ang damo.

May matandang lalaking bumaba sa daan mula sa burol. Mabagal. Maingat sa bawat hakbang, gaya ng taong ang mga paa ang tanging sasakyan.

Lumuhod siya sa tabi ng plato. Nag-antanda siya sa ibabaw ng kanin.

Tapos kumain na para bang humihingi siya rito ng tawad.

Maliliit na subo. Walang nalalaglag. Nang matapos, dinala niya ang plato sa drum ng tubig-ulan, kinuskos iyon gamit ang buhangin mula sa latang itinatago ko roon, at itinaob sa ugat.

Tapos tinapik niya ang puno. Gaya ng pagtapik mo sa kalabaw na nagtrabaho nang husto.

Tumayo ako. Nauna akong ipinakilala ng tuhod ko.

Nanigas siya. Susmaryosep, ang takot sa mukha ng lalaking iyon. Tiningnan niya ang burol, kinukuwenta kung kaya niyang tumakbo, at pareho naming alam na sabay nagretiro ang mga araw niya sa pagtakbo at ang mga araw ko sa paghahabol.

"Umupo ka," sabi ko. "May kanin pa."

Hindi siya umupo. Nagmakaawa siya. Magkadikit ang mga kamay na parang Linggo. Huwag mo sanang sabihin kahit kanino. Pakiusap. Hindi ako nagnanakaw, inialay ang plato, pakiusap, aalis ako, aalis ako ngayong gabi, pakiusap—

"Walang magsasabi kahit kanino," sabi ko. "Kainin mo ang itlog mo."

Kinain niya ang itlog. Nanginginig.

Pinagmasdan ko sa ilaw ng flashlight ang mukha niya. May kung ano sa panga. May kung ano sa paraan ng pagkukubli niya ng hinlalaki sa loob ng kamao, isang lumang ugali, isang ugaling kilala ko, isang ugaling nakita ko noon sa kabilang panig ng hapag nang napakaliit ko pa para umupo sa sako ng bigas.

Sinabi ko sa sarili kong hindi. Sinabi ko sa sarili kong magkakamukha ang matatandang lalaki sa dilim.

Tapos na siyang kumain, pinunasan ang bibig gamit ang likod ng pulsuhan, at nagpasalamat.

Pero hindi niya sinabing Cory. Hindi niya sinabing Aling Corazon.

Ang sabi niya, "Salamat, Neneng."

Isang lalaki lang ang tumawag sa aking Neneng. Isang lalaki sa buong buhay ko.

Inilibing namin siya noong 1987.

Kung sabagay.

Kahon ang inilibing namin.

PART 2: Ang Huling Isandaang Metro

Ito ang mga lumabas sa ilalim ng puno ng mangga sa sumunod na dalawang gabi, pira-piraso, gaya ng bigas na tumatapon mula sa punit na sako.

"Papa?" sabi ko.

Napapitlag ang matanda na para bang sinaktan siya ng salita.

Sa malapitan, nakita ko ang mga piraso ng tatay ko sa bawat bahagi niya. Ang bingaw sa kilay. Ang baluktot na hinliliit. Ang hinlalaking itinatago sa loob ng kamao tuwing natatakot siya.

1984. Umalis si Papa papuntang Saudi. May recruiter na may clipboard at Rolex, kuno. Dala ni Papa ang placement fee niya at, dahil siya ang kilalang matapat na tao sa barangay, pati ang fee ng tatlong kapitbahay.

Ang agency pala ay isang pinto sa Manila na walang kahit ano sa likod.

Hindi niya kayang umuwi para sabihin ang pangungusap na iyon. Apat na pamilya ang nagbenta ng baboy at nagsanla ng hikaw dahil sinabi niyang totoo ang oportunidad. Kaya nagtrabaho siya. Sa pantalan, kusina, bangkang pangisda. Tatlumpung taon ng mga trabahong walang pangalan. May isang liham na dumating noong 1985. Tapos wala na.

Matapos lumubog sa bagyo ang isang bangkang pinagtatrabahuhan niya, ini-report ng isa pang trabahador na nawawala siya. Noong 1987, binigyan ng korte ang nanay ko ng isang papel, at naglibing kami ng kahong may barong niya sa loob. Nagsuot ng itim ang nanay ko hanggang 2003, nang ilibing namin siya nang totoo.

Nalaman ni Papa ang pagkamatay niya mula sa lumang diyaryong ipinambalot sa daing.

Bumalik si Papa labing-isang taon na ang nakalipas, matanda na. Natulog siya sa abandonadong copra shed sa itaas ng burol, nag-ayos ng mga gamit sa bukid kapalit ng pagkain, at pinanood ang bahay namin mula sa mga puno. Gabi-gabi, bumababa siya para sa plato ko.

Tapos tinanong ko siya tungkol sa isandaang piso sa ilalim ng platong may tandang.

Yumuko si Papa.

"Natapos ko na."

"Natapos ang ano?"

"Ang tatlong pamilya."

Sa loob ng labing-isang taon, bawat pisong maitatabi niya mula sa pagkukumpuni at mga raket ay ibinabalik niya sa mga pamilyang ang placement fee ay dinala niya sa Manila. Tahimik. Isa-isang bayad.

"Ngayong linggo ang huli," sabi niya.

Kaya sa wakas, may perang nakalagay sa ilalim nang bumalik ang plato ko.

Nabayaran na niya ang lahat.

Ngayon, ako naman ang sinusubukan niyang bayaran.

"Labing-isang taon, Papa."

Hindi siya sumagot.

"Sapat ang lapit mo para hugasan gabi-gabi ang plato ko. Sapat ang lapit mo para marinig silang pinagtatawanan ako."

"Alam ko."

"Kung ganoon, bakit hindi ka kumatok?"

"Hayaan mong ang patay na lalaki na lang ang manatili sa alaala nila," sabi niya. "Mabuting tao pa rin siya."

"Hindi sagot iyan, Papa."

Tumingin siya sa bahay ko.

"Dahil pagbubuksan mo ako."

Gusto ko siyang sampalin, yakapin, at kaladkarin pauwi sa pamamagitan ng isang tainga.

Sa halip, umupo ako sa tabi niya hanggang tumingin siya sa akin. Tapos ikinuwento ko sa kanya ang apo ni Dodong.

"Emilio ang ipinangalan nila sa kanya," sabi ko. "Mula sa lolo sa naka-frame na picture."

Ibinaba ni Papa ang kutsara niya at tumingin sa bell tower ng simbahan. Hindi na siya kumain noong gabing iyon.

Linggo ang binyag.

Noong Sabado ng gabi, dinala ko ang plato. Kanin, daing, isang nilagang itlog.

Sa tabi noon, iniwan ko ang isa sa mga barong ni Dodong, ang invitation na may maliit na naka-emboss na kabibe, at isang pares ng gomang sapatos, size nine, may price sticker pa.

Wala akong sinabi. Hindi mo mapapababa ang isang lalaki mula sa burol sa salita lang. Ang magagawa mo lang ay mag-iwan ng sapatos sa paanan ng burol.

Linggo. Mabagal na umiikot ang bentilador ng simbahan. Nasa bahagi na ang pari na may tubig, at nagsisimula nang ipahayag ni baby Emilio ang opinyon niya sa buong pangyayari.

Bumukas ang pinto sa likod.

Isang matandang lalaki. Barong na hinagod ng mga kamay para pumantay, hindi pinlantsa. Bagong sapatos na umiingit sa tiles sa bawat hakbang, napapalingon ang buong simbahan sa tunog.

At nakita ng kapatid ko ang patay naming tatay na naglalakad papunta sa kanya.

PART 3: Umuwi ang Multo

Napakabilis tumayo ni Dodong kaya natumba ang upuan niya. Kumapit ang hipag ko sa pew na para bang gumalaw ang lupa. Nalaglag sa sahig ang rosaryo ng kung sino at walang pumulot.

Patuloy na naglakad si Papa.

Igit.

Igit.

Igit.

Inanunsiyo ng mga sapatos na iyon ang bawat hakbang sa huling isandaang metrong sobrang ikinahiya niyang tawirin.

"Papa?" bulong ni Dodong.

Fifty-eight ang kapatid ko, malapad ang balikat, may puti na sa gilid ng buhok.

Pero parang eight years old ang boses niya.

Itinaas ni Papa ang isang kamay.

Yumakap si Dodong sa kanya na parang gumuho ang buong katawan niya.

Hindi iyon maganda. Walang maganda sa kilos ng pamilya namin kapag may nanonood. Isang basag na tunog ang lumabas sa kapatid ko, at parang sabay-sabay na huminga ang buong simbahan.

Huminto si Papa sa baptismal font. Tiningnan niya ang sanggol na may pangalan niya.

Ipinasok niya ang hinlalaki sa kamao. Tapos inilabas iyon at ipinatong ang kamay sa basang maliit na ulo.

Ang pari—pagpalain nawa ng Diyos ang batang paring iyon—ay tumabi lang at nagbigay ng lugar, gaya ng ginagawa mo para sa pamilya.

"Great-grandson mo ito," sabi ng anak ni Dodong.

Tiningnan siya ni Papa. "Emilio?"

"Para sa iyo, Lolo."

Doon kaming lahat nasira.

Walang nagtanong sa simbahan. Makapaghihintay ang mga tanong. Forty years nang naghihintay ang ilan, sanay na silang maghintay.

Sa reception, bumuhos ang mga tanong na parang ulan sa habagat. Saan siya nagpunta? Bakit siya nagtago? Alam ko ba? Kaya ba pinapakain ko ang puno?

Sumagot si Papa bago pa ako. Ikinuwento niya ang recruiter, ang pera, ang mga trabahong walang pangalan, at ang kahihiyang paulit-ulit na ginawang forty years ang isa pang buwan. Tapos ikinuwento niya ang eleven years ng tahimik na pagbabayad hanggang mawala ang huling utang.

"Naloko ako," sabi niya. "Pero nagtago rin ako. Humihingi ako ng tawad dahil doon."

Tinitigan ako ni Dodong.

"Ate. Alam mo?"

"Na si Papa iyon? Tatlong araw pa lang."

Ibinuka ni Dodong ang bibig niya.

"Na may kumakain ng kanin ko? Mula noong second year."

"Ate."

"Hindi naghuhugas ng plato ang mga multo."

Tiningnan ko ang paligid ng mesa.

"Abala kasi kayong lahat sa pag-diagnose ng relasyon ko sa puno ng mangga."

Ang grandniece ko ang unang tumawa. Tapos ang lahat.

Hinanap ako ng hipag ko sa tabi ng mga bowl na ginamit sa binyag at humingi ng tawad dahil sa mga biro at sa pagpapa-upo sa akin sa tabi ng pagkain para manahimik ako. Inabutan ko siya ng dish towel at sinabihang tulungan akong gumawa ng lugar sa mesa.

Noong sumunod na linggo, binisita ni Papa ang bawat pamilyang ang pera ay dinala niya sa Manila. Sumigaw ang isa. Umiyak ang isa. Pinaupo siya ng isa at pinakain.

Bayad na ang mga utang. Hindi pa ang mga apology. Ibinigay ni Papa ang tatlo.

Inabot nang apat na buwan, isang tumpok ng mga affidavit, at isang clerk na tinitigan siya bago nagsabing, "Sir, ang dami ninyong ginawang paperwork," para maibalik ang legal identity ng isang patay na lalaki.

Lumipat si Papa sa kuwarto sa likod ng tindahan ko.

Noong una, natutulog siya na nakaimpake ang bag sa ilalim ng kama, handang maglaho.

Tuwing umaga, itinutulak ko iyon nang mas malayo sa ilalim ng frame.

Dumadalaw si Dodong pagkatapos ng trabaho. Kung minsan, ilang oras silang nag-uusap. Kung minsan naman, nagbabalat sila ng mangga nang walang kahit isang salita. Hinahawakan ni baby Emilio ang daliri ni Papa at ayaw bitawan.

Ngayong gabi, wala sa ilalim ng puno ang platong may tandang.

Nasa mesa ko iyon, sa gitna, may kanin para sa dalawa.

Kumakain pa rin siya na parang humihingi ng tawad.

Maliliit na subo. Walang sayang.

Pero kapag tapos na kami, dinadala niya ang plato sa lababo, kinukuskos nang malinis, at itinatabing nakataob sa tabi ng palanggana.

Hinahayaan ko siya.

Hindi dahil may utang siya sa akin.

Dahil pinalaki rin siya nang tama.