PART 1: Ang Matulunging Tikbalang

Ang unang nawala ay ang de-bulaklak na bedsheet ni Mama.

“Christina,” tawag niya mula sa bakuran, “kinuha na naman ng tikbalang!”

Naabutan ko siyang nakatayo sa ilalim ng bakanteng sampayan, nakapamewang. Kahit animnapu't walong taong gulang na siya, kaya pa ring gawing parang hatol ng korte ni Mama ang isang paratang—kahit pa kalahating kabayo ang inaakusahan niyang nagtatago sa likod ng mga puno namin ng saging.

“Mama, walang tikbalang,” sabi ko. “Baka nilipad lang.”

“Kung gano'n, bakit iniwan ang mga sipit?”

Itinuro niya ang anim na sipit na kahoy na maayos pa ring nakakapit sa sampayan.

Kakaiba nga iyon.

Pero mas kakaiba ang nangyari makalipas ang dalawang araw. Bumalik ang bedsheet—nalabhan, nabilad sa araw, nakatiklop nang perpektong kuwadrado, at nakapatong sa plastik naming mesa.

Hindi nga lang iyon ang bedsheet namin.

Dilaw na sampaguita ang disenyo ng amin. Malalaking lilang orchid ang naroon sa isang ito, at may inisyal na B.R. na tinahi sa sulok.

Tinitigan iyon ni Mama.

Tapos nag-antanda siya.

“Sabi ko sa 'yo,” bulong niya. “Tikbalang.”

Sa sobrang tawa ng asawa kong si Noel, muntik na siyang mabulunan sa pandesal.

Kinunan iyon ng anak naming si Stephanie at ipinost sa chat ng pamilya na may nakasulat na: UMATAKE NA NAMAN ANG ESPIRITU NG LABADA NI LOLA.

Pagsapit ng hapunan, may opinyon na ang lahat ng kamag-anak namin.

Sabi ni Tita Baby, guni-guni lang iyon ni Mama.

Sabi naman ni Kuya Jun, baka may lihim na manliligaw na naglalaba ng mga sapin ni Mama.

Tinanong ng pinsan kong si Nerissa kung tumatanggap din ba ng kurtina ang tikbalang.

Pati si Mama natawa—hanggang sa mawala ang tatlong polo ni Noel at bumalik na amoy lavender, kasama ang isang napakalaking shorts na panlalaki na hindi pa nakita ng kahit sino sa amin.

“Matulungin naman,” sabi ni Noel habang itinatapat ang shorts sa baywang niya. “May libreng upgrade pa.”

Tapos dumating ang kapitbahay naming si Nena, iwinawagayway sa ibabaw ng ulo niya ang isa sa mga bra ko.

“Kanino ito?” sigaw niya mula sa gate.

“Nena!” Muntik ko nang mabitawan ang kaldero ng kanin. “Ibaba mo 'yan!”

“Nakatiklop kasama ng mga uniporme ng mga apo ko!”

Sa loob ng dalawang linggo, naglibot ang mga labada sa barangay namin na para bang may sarili silang buhay-panlipunan.

May mga damit ng sanggol na napunta sa bahay ng isang biyuda.

Isang barangay tanod naman ang nakatanggap ng tatlong punda na may lace.

Ang nawawalang bedsheet ni Mama ay natagpuan sa kumbento sa tabi ng kapilya, samantalang sa isang babaeng malapit sa basketball court pala ang bedsheet na may lilang orchid.

Nagsimulang sulatan ng mga tao ang lahat ng gamit nila.

Pero walang nagkulong ng kanilang labada. Mawawala ang saya kung gano'n.

Tuwing umaga, may sisigaw ng, “Dumating na naman ang tikbalang!” at halos kalahati ng kalye ay lalabas para siyasatin ang pinakabagong hatid.

Tapos, isang Biyernes pagsikat ng araw, nakarinig ako ng kalawangin na kampanilya sa labas.

Kalansing-kalansing.

May matandang lalaking naka-puting sando na nagtutulak ng kuping-kuping na kariton ng labada sa tapat ng gate namin. Huminto siya, naglagay ng malinaw na plastik na supot sa bangko namin, at nagpatuloy sa paglalakad.

“Hoy!” sigaw ko.

Hindi siya lumingon.

May pulang bestida sa loob ng supot.

Makaluma. Kuwadrado ang neckline. Maliliit ang mga butones na balot sa tela. Malapad ang palda.

Hindi iyon sa akin, hindi ko pa iyon nasuot, at hindi ko pa iyon nakitang nakasampay sa bahay namin.

Lumabas si Mama na may dalang mangkok ng hiniwang papaya.

Nalaglag iyon mula sa mga kamay niya.

“Kay Rowena 'yan.”

Siyam na taong gulang ako nang mawala ang ate ko.

Isang gabi, magkatabi kaming natulog, at naiinis siya dahil lagi kong inaagaw ang kumot.

Kinabukasan, wala na siya.

Sabi ni Papa, tumakas siya kasama ng nobyo niya at ipinahiya kami. Pagkatapos noon, parang delikado nang banggitin ang pangalan niya sa bahay.

Tinitigan ko si Mama.

“Paano mo nakilala ang bestidang 'yan pagkatapos ng dalawampu't limang taon?”

“Ako ang gumawa niyan.”

Hinaplos niya ang tahi sa baywang.

“Para sa graduation niya. Isinama niya 'yan sa gamit noong gabing umalis siya.”

Sinuri ko ang kuwelyo.

Ipinakita ni Mama ang tatlong maliliit na tahi gamit ang asul na sinulid.

“Nasabit sa pako. Ako mismo ang nag-ayos.”

Nanlamig ang mga kamay ko.

Ang bestidang nawala kasama ng ate ko ay dinala ng misteryosong tagalaba na nagkakalat ng mga salawal sa buong barangay.

Tapos may nakita ako sa bulsa.

Isang bagong resibo mula sa sastrehan.

MILA'S ALTERATIONS — SAN ROQUE.

SUKI: ROWENA ALCANTARA.

PULANG BESTIDA — TAGILIRANG TAHI, LAYLAYAN.

BAYAD NA.

Kahapon ang petsa.

Dalawang beses ko iyong binasa.

“Mama.”

Umiiyak na siya.

“Hindi ito basta lumang bestidang may nakapulot lang.”

“Hindi.”

“Nandito siya.”

Tumingin si Mama sa kalsadang nilakaran ng lalaking may kariton.

Tapos tumingin siya sa akin.

“Hanapin mo ang lalaking iyon.”

PART 2: Saan Niya Iyon Nakuha

Kilala ng buong kalye ang lalaking may kariton ng labada.

Siyempre naman.

Napahampas si Nena sa hita nang ilarawan ko siya.

“Si Mang Tino! Dati siyang may labahan sa San Roque.”

May drayber ng tricycle na nakakitang papunta siya sa bukid. Si Noel ang nagmaneho. Sumama si Mama, mahigpit na yakap sa kandungan ang pulang bestida ni Rowena.

Natagpuan namin si Mang Tino sa ilalim ng puno ng akasya, nagtitiklop ng mga uniporme sa isang bangkong kawayan.

Umaapaw sa tuwalya, punda, isang kulambo, at mga kamisetang mukhang kay Father Emil ang kariton niya.

Tumingala siya.

“Nahuli kayo sa pagkuha.”

Itinaas ko ang pulang bestida.

“Kayo ba ang nagdala nito sa bahay namin?”

Dinulingan niya iyon.

“Magandang tahi.”

“Saan ninyo nakuha?”

Kumunot ang noo niya.

Tapos may isang lalaking patakbong lumapit sa amin.

“Tatay!”

Napabuntong-hininga si Mang Tino. “Huwag kang sumigaw. May suki.”

Anak niya pala ang lalaki, si Arnel.

Humingi siya agad ng paumanhin bago pa ako makapagpaliwanag.

Matagal nang nagsara ang labahan ng pamilya nila. Malabo na ang paningin ni Mang Tino, at may mga umagang nakakalimutan niyang wala na ang labahan. Itinutulak niya palabas ang lumang kariton, sinusundan ang ilang bahagi ng dati niyang ruta, kumukuha ng mga damit na akala niya'y sa mga suki, tapos inihahatid ang mga iyon ayon sa mga alaalang hindi na tugma sa mga bahay.

Gano'n pala ang tikbalang ni Mama.

Ipinakita ko kay Arnel ang resibo.

“Kahapon lang ito pinaayos.”

Nawala ang ngiti niya.

Bumaling ako kay Mang Tino.

“Pakiusap. Saan ninyo kinuha?”

Pinagmasdan niya ang bestida.

Tapos lumiwanag ang mukha niya.

“Asul na gate.”

“Anong asul na gate?”

“San Roque. Maraming bougainvillea. Nasa sampayan ang pulang bestida.”

Dahan-dahang tumango si Arnel.

“Alam ko ang bahay na 'yon. Purok Tres. Malapit sa dati naming labahan.”

Hinawakan ni Mama ang braso ko.

“Bago tayo pumunta, kailangan mong malaman kung bakit umalis si Rowena.”

Tinitigan ko siya.

Hindi na nagpaligoy-ligoy si Mama.

“Buntis ang ate mo. Nalaman ng papa mo.”

Parang naubos ang hangin sa dibdib ko.

“Kay Dante?”

Tumango siya.

Naalala ko ang payat na anak ng mekaniko na nagdadala ng hilaw na mangga sa kusina namin at nagkukunwaring si Papa ang sadya niya.

“Ikinandado ng papa mo ang gate,” sabi ni Mama. “Kinuha niya ang telepono ni Rowena. Sabi niya, hindi na makakalapit sa atin si Dante kahit kailan.”

“Ano ang ginawa mo?”

“Hinintay kong makatulog siya. Tapos binuksan ko ang bintana ng kuwarto ni Rowena.”

Napatitig ako sa kanya.

“Tinulungan mo siyang tumakas?”

“Binigyan ko siya ng pera at pinapunta sa tiyahin ni Dante sa San Roque. Akala ko mapapauwi ko siya kapag humupa na ang galit ng papa mo.”

Hindi iyon humupa kailanman.

Nalaman ni Papa kung nasaan si Rowena. Pinagbantaan niya si Dante. Hinarang niya ang mga sulat ni Rowena. Minsan, tumawag si Rowena sa bahay at si Papa ang nakasagot.

Pagkatapos noon, nawala sina Rowena at Dante.

“Nang mamatay ang papa mo, hinanap ko sila,” sabi ni Mama. “Lumipat na ang tiyahin. Sarado na ang dating labahan. Walang may alam ng tirahan nila. Talagang hindi ko alam kung nasaan sila.”

Nabasag ang boses niya.

“Nawala siya sa akin.”

Sa loob ng maraming taon, akala ko basta na lang tinanggap ni Mama ang pagkawala ni Rowena.

Hindi pala.

Si Papa pala ang nagsara ng pinto sa magkabilang panig.

Hinawakan ko ang kamay ni Mama.

“Kung gano'n, pumunta tayo sa asul na gate.”

Si Arnel ang naghatid sa amin.

Kupas na ang asul nito, halos natatakpan ng kulay-rosas na bougainvillea.

Dalawang beses akong kumatok.

Isang dalagang may dalang basket ng labada ang nagbukas.

Mga dalawampu't limang taong gulang siya.

Mga mata ko ang nasa mukha niya.

Hindi.

Mga mata ni Rowena.

Napunta ang tingin niya sa pulang bestida.

“Naku po.”

“Sino ka?” tanong ko.

Tumingin siya sa likuran ko.

Nakababa na si Mama mula sa van.

Namumutla ang dalaga.

“Ana ang pangalan ko.”

Tapos sinabi niya ang mga salitang nagpakapit kay Mama sa gate.

“Si Rowena ang nanay ko.”

Halos hindi ako makapagsalita.

“Nasaan siya?”

Tumingin si Ana sa bahay.

“Bumalik siya dahil gusto niya kayong makita. Hindi lang siya makahanap ng lakas ng loob.”

Bumukas ang screen door.

Isang babae ang lumabas sa beranda.

May uban na ang itim niyang buhok. Mas matanda na ang mukha niya, pero kilala ko ang pilat sa kilay niya.

Kilala ko ang paraan ng pagtatago niya ng hinlalaki sa loob ng kamao kapag natatakot siya.

Tumingin siya nang diretso sa akin.

Tapos ngumiti siya habang lumuluha.

“Kumusta, bunso.”

PART 3: Kung Bakit Bumalik si Ate

Sa loob ng dalawampu't limang taon, inisip ko kung ano ang gagawin ko kapag nakita ko ulit ang ate ko.

Akala ko sisigawan ko siya.

Sa halip, tumawid ako sa bakuran at hinampas ang balikat niya gamit ang pulang bestida.

“Dalawampu't limang taon!”

“Alam ko.”

“Akala ko kinalimutan mo ako!”

Nalukot ang mukha niya.

“Hindi kailanman.”

Tapos niyakap ko siya nang napakahigpit kaya tumusok sa aming dalawa ang hanger.

Nang tuluyan ko siyang bitawan, tumingin si Rowena kay Mama.

Nakatayo si Mama sa tabi ng asul na gate, tahimik na umiiyak.

“Hinanap kita pagkamatay niya,” sabi ni Mama.

Tumango si Rowena.

“Alam ko na ngayon.”

Napakurap si Mama.

“Paano?”

“Nahanap ng pinsan ni Dante si Ana online noong isang taon. Sinabi niyang matagal nang patay si Papa. Naalala rin niyang nagtanong-tanong ka noon sa San Roque tungkol sa amin.”

Lumulay ang mga balikat ni Mama.

“Bakit hindi ka agad umuwi?” tanong ko.

Pinunasan ni Rowena ang mukha niya.

“Dahil natatakot pa rin ako.”

Nagkrus ng mga braso si Ana.

“Sabi ko sa kanya, naluluma rin ang takot.”

Sinamaan ni Rowena ng tingin ang anak niya.

“Isang taon na niya akong kinukulit na umuwi.”

Doon ko nalaman na napakabait ng pamangkin ko.

Pumunta sa Cebu sina Rowena at Dante matapos silang matagpuan ni Papa sa San Roque. Nagpakasal sila. Nagtrabaho si Dante sa isang talyer hanggang sa nagkaroon siya ng sarili niyang talyer.

At buhay si Dante.

Lalong humagulgol si Mama.

“Ma,” sabi ni Rowena, tumatawa na ngayon. “Buhay siya.”

“Alam ko. Hayaan mo akong umiyak.”

Anim na araw na ang nakalipas mula nang bumalik sa San Roque sina Rowena at Ana.

Tuwing umaga, naglalakad si Rowena papunta sa barangay namin.

Tuwing umaga, umaabot siya sa parehong sari-sari store, nagpapanic, bumibili ng bagay na hindi niya kailangan, at bumabalik.

Itinuro ni Ana ang kusina.

“May siyam kaming sachet ng toyo.”

“Nakalimutan ko kung ano na ang nabili ko.”

“Apat na beses kang bumili ng toyo.”

Tapos hinawakan ni Rowena ang pulang bestida.

“Iyan sana ang tutulong sa akin.”

Kumunot ang noo ni Mama.

“Ano?”

“Iningatan ko ito sa buong panahong iyon. Ipinabago ko ngayong linggo.”

Ang bagong resibo.

Ang mga bagong tahi sa tagiliran.

Naintindihan ko na ang lahat.

“Isusuot ko sana ang bestidang ginawa mo,” sabi ni Rowena. “Akala ko, kapag suot ko ito, mapipilit ko ang sarili kong lumakad papasok sa gate natin.”

Hinaplos ni Mama ang isa sa maliliit na butones na balot sa tela.

“Iningatan mo.”

“Siyempre naman.”

“Patawad at hindi kita nahanap.”

Umiling si Rowena.

“Binuksan mo ang bintana, Ma.”

Nanginig ang bibig ni Mama.

“Ikaw lang ang gumawa no'n.”

Sapat na iyon para sa kanilang dalawa.

Isinuot ni Rowena ang bestida.

Saktong-sakto ang mga bagong tahi. Umindayog sa paligid ng mga tuhod niya ang pulang palda nang lumabas siya ulit.

Tapos may kinuha si Mama sa handbag niya.

Binuksan niya ang palad niya.

Isang susi na tanso.

Ang susi ng gate namin.

Tinitigan iyon ni Rowena.

Idiniin iyon ni Mama sa palad niya.

“Wala nang bintana,” sabi niya. “Sa pinto ka na dumaan.”

May munting impit na tunog na lumabas sa bibig ni Rowena.

Tapos ikinuyom niya ang dalawang kamay sa susi.

“Puwede bang sumama si Ana?”

Mukhang naoffend si Mama.

“Apo ko 'yan.”

“Paano si Dante?”

“Isama mo.”

Tumawa si Rowena habang lumuluha.

“Ma, bahay pa ba natin 'yan?”

Hinawakan ni Mama ang mukha niya gamit ang dalawang kamay.

“Anak, umuwi ka.”

Sa pagkakataong iyon, sumubsob si Rowena sa mga bisig ni Mama.

Yumakap si Ana sa kanilang dalawa. Yumakap din ako mula sa isang tabi.

Tapos narinig namin ang kalawangin na kampanilya.

Kalansing-kalansing.

Itinutulak ni Mang Tino ang kariton niya sa tapat ng asul na gate, kasunod si Arnel, at ibinabalik nila ang natitirang mga naglalakbay na labada.

Kasunod nila si Nena na may hawak ng bedsheet na may lilang orchid, pati sina Tita Baby at dalawang kapitbahay na tila nagpasyang kasama na sa misteryo ng labada ang muling pagkikita ng pamilya.

Nakita ni Tita Baby si Rowena.

Napaawang ang bibig niya.

Nagtaas ng isang daliri si Mama.

“Huwag ngayon.”

Itinikom iyon ni Tita Baby.

Muling pinatunog ni Mang Tino ang kampanilya.

“Hatid!”

Nagtawanan ang lahat.

Sabay-sabay kaming naglakad pauwi.

Pagdating sa gate namin, huminto si Rowena.

Sa loob ng dalawampu't limang taon, sa bintana ng isang kuwarto nagtapos ang kuwento ng ate ko.

Itinuro ni Mama ang kandado.

“Sige na.”

Ipinasok ni Rowena ang susi sa kandado.

Bumukas ang gate.

Inabot niya ang kamay ko.

At sa pagkakataong ito, umuwi ang ate ko sa harapang pinto.