PART 1: Ang Hinayaan Kong Akalain Nila

Gusto kong maging tapat sa simula pa lang.

Akala ng mga anak ko mamamatay na ako, at hindi ko sila itinama.

Sa depensa ko naman, dahil doon, silang tatlo ay nanatili para sa tanghalian.

Sa loob ng ilang araw, napakaganda ng takbo ng lahat.

Tapos tinanong ako ng anak kong babae kung aling litrato ang gusto kong ilagay sa tabi ng mga bulaklak.

Pagkakataon ko na sanang umamin noon.

Sa halip, ipinadala ko sa kanya ang magandang litrato ko sa kasal ng pamangkin ko, iyong maayos ang bagsak ng buhok ko.

Ganyan ang klaseng pagdedesisyon na pag-uusapan natin dito.

Nagsimula ang gulo isang linggo bago ang ika-70 kaarawan ko.

Dalawang beses kong niyaya ang mga anak ko sa pananghalian noong Linggo nang buwang iyon. Dalawang beses kong hinugasan ang magagandang plato, inilatag ang mga iyon, at ibinalik ding malilinis sa kabinet.

May deadline si Elaine. Tinutulungan naman ni Dennis ang kaibigan niyang maglipat ng sofa. Hindi ko pa nakikilala ang kaibigang ito. Mas madalas pa siyang lumipat kaysa sa kahit sinong nabubuhay.

Minsang dumating si Mark. Kumain siya nang nakatayo sa tabi ng refrigerator ko na parang lalaking naghihintay ng bus.

Sabi niya, masarap daw ang pagkain. Tapos umalis siya bago pa matapos tumulo ang kape.

Mabubuting anak naman sila. Madalas silang tumawag. Pinapaalalahanan nila ako tungkol sa mga bitamina ko.

Nagpapadala sila ng maliliit na puso kapag nagpo-post ako ng litrato ng mga orchid ko.

Ayoko ng mga puso.

Gusto ko sila sa mga upuan. Mga totoong upuan, sa mesa ko, kumakain gamit ang magagandang plato.

Tapos nawala ng kaibigan kong si Ruth ang mga papeles ng insurance ng asawa niya.

Isang linggong umiyak si Ruth habang naghahalungkat ng mga kabinet.

Tinulungan ko siyang ilabas ang laman ng bawat kabinet sa bahay niya.

Pag-uwi ko, sa sobrang takot ko sa buong pangyayari, inilagay ko sa isang asul na folder ang lahat ng sarili kong papeles.

Insurance. Ang bahay. Ang bangko. Ang numero ng lalaking nag-aayos ng water heater.

Tapos nag-message ako sa mga anak ko.

Inaayos ko na ang mga kailangang ayusin. Pumunta kayong tatlo sa Linggo. Pakiusap, huwag na ninyong ipagpaliban ulit.

Pakibasa ang mensaheng iyon gaya ng pagbasa rito ng mga anak ko.

Hindi ganoon ang pagbasa ko. Binasa ko iyon gaya ng isang babaeng may bagong asul na folder.

Para sa akin, napakaorganisado ko lang.

Dumating sila bago magtanghali. Silang tatlo. Maaga.

May dalang arroz caldo si Elaine. May dalang mangga si Dennis. Dinala naman ni Mark ang paborito kong tinapay mula sa panaderya sa kabilang panig ng bayan, mainit-init pa sa supot.

Kailanman, walang nagdala sa akin ng mainit na tinapay dahil sa isang folder.

“Ma,” sabi ni Elaine. “Ano'ng nangyari sa checkup mo?”

May kailangan kayong malaman.

Nagpa-checkup ako noong linggong iyon. Normal ang lahat.

Nangako akong tatawagan ko ang mga anak ko pagkatapos.

Sa halip, tinawagan ko si Ruth mula sa parking lot ng clinic at sinabihan siyang tigilan na ang pag-aalala sa akin.

Tapos bumili ako ng isda, at tuluyan kong nakalimutan ang mga anak ko.

Ngayon, tiningnan ko ang mukha ni Elaine.

Tiningnan ko si Dennis habang itinataob ang cellphone niya sa mesa, bagay na hindi pa niya ginawa sa buong buhay niya.

Tiningnan ko si Mark habang hinihila ang upuan ko para sa akin.

Ay, naisip ko.

Ay, naku.

Bumuka ang bibig ko para ipaliwanag ang lahat.

“Kain muna tayo,” sabi ko.

Hindi iyon ang balak kong sabihin. Nagdesisyon ang bibig ko nang hindi ako sinasangguni.

Buong hapon kaming kumain.

Pagkatapos, naghugas ng mga plato si Dennis. Si Elaine ang nagpunas.

Inayos ni Mark ang umaalog kong upuan sa kusina na inirereklamo ko pa noong buhay ang tatay niya, at ni minsan ay hindi niya ako sinabihang bumili na lang ng bago.

Nang abutin ni Elaine ang asul na folder, naglagay ako ng hiwa ng cake sa harap niya.

“Walang usapang doktor ngayon,” sabi ko.

Pinisil niya ang kamay ko. Gumanti ako ng pisil.

Sinabi ko sa sarili kong magpapaliwanag ako kinabukasan.

Noong Lunes, dumating si Dennis na may dalang sopas at nanatili sa buong teleserye ko pati sa balita pagkatapos.

Noong Martes, nagdala si Mark ng mga grocery. Tinanong ko kung gusto niya ng kape.

“Sige, Ma.”

Napakabagal kong nagtimpla ng kapeng iyon.

Hindi pa ako kailanman nagtimpla ng kape nang ganoon kabagal. Sinukat ko ang tubig na parang gamot iyon.

Nanatili siya hanggang dumilim.

Sinabi ko sa sarili kong magpapaliwanag ako sa Miyerkules.

Noong Miyerkules, dumating si Elaine na may foot bath.

Sinaksak iyon sa dingding at umuugong na parang maliit na bangka.

Nilagyan niya iyon ng tubig, lumuhod sa carpet ko, at siya mismo ang naglagay ng mga paa ko roon.

“Masyadong mainit, Ma?”

“Kaunti.”

Dinagdagan niya ng malamig na tubig gamit ang sarili niyang mga kamay.

Sumandal ako habang nakababad ang mga paa ko at nakaluhod ang anak ko sa tabi ko, tinatanong kung may iba pa akong kailangan.

Kailangan kong sabihin ang totoo.

Sa halip, humingi ako ng tuwalya.

Tapos tumunog ang cellphone niya.

“Hi, Tita Ruth,” sabi niya. “Opo. Salamat po sa pagtawag ulit.”

Dinala niya ang cellphone sa kusina at isinara ang pinto.

Wala akong inisip na kakaiba.

Pagbalik niya, matagal siyang nakatayo sa bungad ng pinto, nakatingin lang sa akin.

“Ma,” sabi niya. “May gusto ka bang sabihin sa akin?”

Ito na iyon. Ang Diyos na mismo ang nagbukas ng pinto para sa akin.

Huminga ako nang malalim.

“Oo,” sabi ko. “Tungkol sa Sabado.”

Hindi rin iyon ang balak kong sabihin. Para nang ibang tao ang bibig ko.

“Kaarawan mo,” sabi ni Elaine.

Dahil nasimulan ko na, itinuloy ko na.

“Kayong tatlo. Buong hapon. Lechon. Mga pinsan. Tugtuang pangsayaw. Ang magagandang plato.”

“Siyempre, Ma.”

“At walang malulungkot na mukha. Kung may magagandang gustong sabihin ang mga tao tungkol sa akin, sabihin nila habang narito pa ako.”

Mahigpit na pinagdiin ni Elaine ang mga labi niya. Basa ang mga mata niya.

Akala ko dahil sa lungkot.

Tapos inilabas niya ang cellphone niya at nagsimulang mag-type.

Noong Huwebes, pinadalhan niya ako ng litrato at tinanong kung puwede niya iyong ipa-print nang malaki.

Pangit na litrato iyon. Kalahating nakapikit ang mga mata ko. Para akong may kausap na nagkukuwento tungkol sa parking ticket.

“Huwag iyan,” sagot ko.

Sa halip, ipinadala ko ang litrato sa kasal. Maayos ang buhok.

Ipinadala niya iyon pabalik na may gintong border at napapalibutan ng mga puting bulaklak.

“Ang ganda,” sabi ko nang malakas sa cellphone ko.

Tapos binasa ko ang mga salitang nasa ilalim ng mukha ko.

PAGDIRIWANG SA BUHAY NI DORIS AGUILAR

PART 2: Kung Bakit Walang Kumakain

Tinawagan ko agad siya.

“Saan nakasulat ang birthday?”

“Puwede nating idagdag, Ma.”

“Bakit buhay ang nakasulat?”

“Buhay mo naman iyan.”

“Alam kong buhay ko iyan! Ako ang nabubuhay niyan!”

Sa likuran niya, may umubo. Eksaktong tunog ni Dennis habang nagkukunwaring hindi siya si Dennis.

“Sino'ng nariyan?”

“Inaayos namin ang lahat.”

“Anong inaayos?”

“Para sa araw mo.”

Dapat sinabi ko na noon. Alam ko.

Pero na-order na ang lechon.

Inilaan na ng mga anak ko ang buong Sabado nila.

Pati ang kapatid kong lalaki ay pupunta, at para sa kapatid ko, ang mga imbitasyon ay impormasyon lang, hindi pakiusap.

Nagdesisyon akong magpapaliwanag pagkatapos ng tanghalian. Walang nagagalit pagkatapos kumain ng lechon.

Sabado ng umaga, ipinasok nina Dennis at Mark ang mukha ko sa pintuan nang patagilid.

Mas matangkad pa iyon sa akin. Kailangan nito ng sariling easel.

May gintong frame iyon at kumpol ng mga puting bulaklak, at nakangiti sa akin gamit ang sarili kong mga ngipin.

“Dilaw na bulaklak ang hiningi ko,” sabi ko.

Inayos ni Elaine ang isang ribbon. “Mas payapa tingnan ang puti.”

“Ayokong payapa. Gusto ko ng 70.”

Yumuko si Mark para ayusin ang mga paa ng easel.

Matagal siyang nanatili roon. Nanginginig ang mga balikat niya.

Akala ko umiiyak siya.

Tapos inilabas ni Elaine ang armchair ko, isang tumpok ng mga cushion, at isang kumot.

Sa sobrang init noong araw na iyon, binuksan ni Dennis ang lahat ng bintana sa bahay. Lana ang kumot.

“Kung sakali,” sabi ni Elaine habang ibinabalot iyon sa mga tuhod ko.

“Sakaling ano?”

“Baka ginawin ka, Ma.”

Inalis ko ang kumot at tinupi iyon sa patungan ng braso.

Sumunod na dumating si Ruth na may dalang cake sa malaking puting kahon na tinalian ng pisi.

“Patingin,” sabi ko.

Kinuha ni Elaine ang kahon mula sa mga kamay ni Ruth at dumiretso sa kusina.

“Surprise,” sabi niya nang hindi lumilingon.

Tumingin sa akin si Ruth. Tapos tumingin siya sa napakalaki kong mukha sa easel.

“Ikaw ang pumili ng litratong iyan?”

“Mas maganda kaysa sa una.”

Dahan-dahan siyang tumango. “Naku, Doris.”

Tapos umupo siya sa tabi ko at nagsimulang magbalat ng orange, napakakalmado, parang babaeng nanonood ng pelikulang nabasa na niya ang libro.

“May kailangan ka bang sabihin kahit kanino, Doris?”

“Bakit ba iyan ang laging itinatanong sa akin ng lahat?”

Inabot niya sa akin ang kalahati ng orange.

“Wala lang.”

Dumating ang mga pinsan na may dalang mga regalo. Nagdala ng isang bote ang kapatid ko.

Dumating ang dalawang auntie na makukulay ang damit, nakita ang portrait, at natigilan sa pintuan na para bang siningil sila nito.

Kinawayan ko silang pumasok bago pa sila makapagtanong.

Napuno ang bahay. May nakaupo sa bawat upuan.

May mga taong nakatayo sa kusina ko. May mga taong nakatayo sa hallway ko.

Ilang taon ko nang gusto ito.

Tumingin ako sa paligid. Nasa kabilang panig ng kuwarto si Mark, biglang napakaabala sa isang napkin.

Lumapit si Elaine na may dalang isang basong tubig.

“Kaunti-kaunting lagok lang, Ma.”

Uminom ako ng pinakamalaking lagok sa buong buhay ko habang diretso siyang tinitingnan sa mga mata.

Tumalilis si Dennis at humarap sa dingding.

“Ano'ng problema niya?” tanong ko kay Ruth.

“Tanungin mo ang anak mo.”

Tumayo ako para tingnan ang lechon. Parehong tumayo ang mga anak kong lalaki, parang mga bodyguard.

“Saan ka pupunta, Ma?” tanong ni Mark.

“Sa mesa.”

“Dadalhin namin sa iyo ang kahit anong kailangan mo.”

“Gusto kong makita ang baboy.”

Kaya inalalayan nila ako papunta sa mesa.

Inalalayan ako.

Hawak ng tig-isang anak ang bawat siko ko habang tinatawid ko ang sarili kong sala, na tinatawid ko namang mag-isa sa halos buong buhay ko.

Tumigil sa pag-uusap ang mga pinsan ko nang dumaan kami. Ibinaba ng kapatid ko ang iniinom niya.

Kailanman, hindi ko pa naramdamang napakalusog ko habang ganito ako inalalayan.

Inangat ko ang foil. Perpekto ang lechon. Kayumanggi, makintab, at malutong ang balat sa buong katawan.

“Kain na tayo,” sabi ko.

“Tribute muna, Ma,” sabi ni Elaine.

“Kain muna. Tapos maikling tribute.”

“Mabilis lang kami.”

Inalalayan niya ako pabalik sa upuan. Muling inilagay ni Mark ang kumot sa mga tuhod ko. Hinayaan ko siya dahil nauubusan na ako ng kamay na pang-alis.

Pinadilim ni Dennis ang mga ilaw.

Tapos pinindot niya ang play sa cellphone niya, at bumuhos mula sa speaker ang mabagal at malungkot na tunog ng piyano.

Iyong klaseng pinapatugtog sa pelikula kapag hinuhubad ng doktor ang salamin niya.

“Ano ba? Huwag iyan,” sabi ko.

Pinatay niya agad.

Hinawakan ni Elaine ang balikat ko. “Sobra, Ma?”

“Kulang sa sayawan.”

Tumango siya na parang napakatapang ng sinabi ko.

Tapos tumayo si Mark sa tabi ng portrait ko suot ang magandang polo na binili ko sa kanya noong Pasko at binuksan ang isang tumpok ng papel.

Makapal na tumpok.

Hindi pa siya nagsulat nang ganoon karami para sa kahit ano, pati noong nag-aaral pa siya.

Tinawag ni Elaine si Dennis. Magkakatabing tumayo ang tatlo kong anak sa ilalim ng napakalaking nakangiti kong mukha.

Naglinis ng lalamunan si Mark.

“Akala namin,” sabi niya, “mas marami pa tayong oras para sabihin ang mga bagay na ito.”

Mahigpit kong hinawakan ang mga braso ng upuan ko.

Ito ang lahat ng hiningi ko. Lahat ng mata sa kuwarto ay nakatingin sa akin. Narito sa bahay ko ang tatlo kong anak, sa isang Sabado.

At ngayon, magpapaalam sila.

Tumayo ako bago pa siya makabasa ng isa pang salita.

PART 3: Ang Nakasulat sa Cake

“Tama na!” sabi ko.

Nagulat si Mark. Humakbang ako palapit sa kanya at nasagi ang easel.

Nagsimulang matumba ang napakalaki kong mukha.

Sinalo ko ang frame gamit ang dalawang braso.

Natanggal ang mga bulaklak. Napasinghap ang buong kuwarto.

At naroon ako, nakatayo sa sala ko, yakap ang litrato ng sarili kong mas matangkad pa sa akin.

Walang huminga.

“Ibaba mo ang papel, Mark,” sabi ko sa balikat ng portrait ko.

“Ma?”

“Hindi ako may sakit.”

Sa sobrang tahimik, naririnig ko yata ang paglamig ng lechon.

Maingat kong binitiwan ang sarili ko at humarap sa kanila.

“Maayos ang checkup ko. Normal ang lahat. Mga papeles ng insurance ang nasa folder. Gusto ko lang malaman ninyo kung nasaan ang mga iyon.”

Umayos ng upo ang kapatid ko.

“Pero alam ko kung ano ang akala ninyo,” patuloy ko.

“Simula pa noong Linggo. Dapat sinabi ko na habang nasa mesa tayo. Paulit-ulit kong sinubukan. Pero sa tuwing susubukan ko, may nananatili nang mas matagal nang kaunti, at...”

Tiningnan ko ang magagandang plato sa mesa.

“Nagustuhan ko,” sabi ko. “Pasensiya na. Hinayaan ko kayong mag-alala dahil gusto kong narito kayo.”

Lumapit si Elaine at hinawakan ang kamay ko gamit ang dalawang kamay niya.

“Alam namin, Ma.”

Napakurap ako sa kanya.

“Ano'ng alam ninyo?”

“Na ayos ka lang.”

Sa likuran niya, may maliit na tunog na lumabas kay Dennis, parang lobong pinakawalan.

“Simula kailan?” sabi ko.

“Miyerkules.”

Humarap ako kay Ruth.

Ibinaba ni Ruth ang orange niya.

“Tinawagan mo ako mula sa parking lot ng clinic,” sabi niya.

“Sinabi mong normal ang lahat. Tapos tinawagan ako ng anak mo at tinanong kung ano ang hindi mo sinasabi sa kanya. Kaya sinabi ko.”

Ang tawag. Ang pinto ng kusina. Ang mga paa ko sa maligamgam na tubig.

“Bumalik ka,” sabi ko kay Elaine, “at tinanong kung may gusto akong sabihin sa iyo.”

“Oo.”

“At humingi ako ng lechon.”

Napayuko si Dennis sa katatawa.

Sumunod si Mark. Idiniin niya sa mukha ang makapal na tumpok ng papel, pero naririnig ko ang tawa niya sa likod nito.

Ngayon ko naintindihan kung ano talaga ang ginagawa niya sa ilalim ng easel buong umaga.

Tiningnan ko ang kumot sa upuan ko. Ang baso ng tubig.

Ang dalawang anak kong lalaki na inalalayan ako papunta sa mesa na parang reynang inihahatid.

“Kaunti-kaunting lagok?” sabi ko.

Hindi na nakapagpigil si Elaine. Sumandal siya sa akin, tawang-tawa kaya kailangan niyang kumapit.

“Ang laki ng lagok mo, Ma.”

“Mga halimaw kayo,” sabi ko.

Pumunta si Ruth sa kusina at bumalik na dala ang puting kahon ng cake.

Kinalag ni Elaine ang pisi at binuksan ang takip.

Dilaw na mga bulaklak na frosting. At sa ibabaw, nakasulat sa makakapal na asul na letra:

HINDI MAMAMATAY. MAGSE-70 LANG.

Tinitigan ko iyon. Tapos ang portrait.

“In-order ninyo ang lahat ng ito kahit alam na ninyo?”

“Noong Huwebes,” sabi ni Mark habang pinupunasan ang mga mata niya.

“At hinayaan ninyo akong palitan ang litrato?”

“Akala namin doon ka aamin.”

Nagsimulang tumawa ang mga pinsan ko. Tapos ang mga auntie. Tapos ang kapatid ko, na hindi pa tumatawa sa isang handaan mula noong sarili niyang kasal.

“Inaprubahan ko ang sarili kong memorial portrait,” sabi ko.

“Dalawang beses,” sabi ni Dennis.

Tinakpan ko ang mukha ko gamit ang dalawang kamay.

Marahang ibinaba ni Elaine ang mga iyon.

“Huwag mo nang ulitin iyon sa amin, Ma.”

“Hindi na, anak.”

“At Ma.” Tumingin siya sa mga kapatid niya. Tumango sila.

“Tama ka. Hindi kami pumupunta. Pasensiya na. Sa iyo na ang mga Linggo namin. Kaming tatlo. Gamit ang magagandang plato.”

Kailangan kong umupo dahil doon.

Umupo ako agad sa upuan ko.

At sabay-sabay akong niyakap ng tatlo kong anak.

Nang sa wakas ay bumitaw sila, hawak na ulit ni Mark ang tumpok ng papel niya.

“Ma,” sabi niya. “Sabi mo, kung may magagandang gustong sabihin ang mga tao, sabihin nila habang narito ka pa.”

“Sinabi ko nga iyon.”

Pinantay niya ang mga pahina. “Kaya tribute pa rin ito. Hindi lang ganoong klase.”

Tapos binasa ng anak ko ang bawat pahina. Nang malakas. Sa harap ng lahat.

Wala siyang nilaktawan kahit isa.

Iniyakan ko ang lahat ng iyon, at sa pagkakataong ito, walang nag-abot sa akin ng tubig.

Nang matapos siya, nagpatugtog si Dennis ng musikang pangsayaw. May nag-alis ng takip ng lechon.

Bago kami umupo, binuhat ko ang napakalaki kong portrait at dinala iyon sa bakanteng upuan sa tabi ko.

Walang tumulong sa akin.

Masyado silang abala sa pagtawa.

Umupo ako na nakayakap ang isang braso sa gintong frame habang hinihiwa ni Elaine ang cake at ipinapasa ng mga anak kong lalaki ang mga hiwa.

May mas maayos ba sana akong paraan ng pagharap sa lahat?

Oo naman.

Pero walang nagmamadaling umalis.

Ang mga anak ko. Ang buong pamilya ko.

Naroon mismo sa mesa ko.

Kumakain gamit ang magagandang plato.