PART 1: Iboto si Nanay

Kinalaban ko sa eleksiyon ang sarili kong anak dahil hindi siya dumating sa tanghalian.

Hindi lang sa isang tanghalian.

Sa 23 pananghalian tuwing Linggo.

Tatlong kalsada lang ang layo ng bahay ni Randy sa akin dito sa Paete, pero aakalain mong ang isinilang ko ay isang mandaragat na nawala sa Pacific Ocean.

Tuwing Linggo, nagluluto pa rin ako ng sapat para sa kanya.

Sinigang. Adobo. Kare-kare kapag umaasa ako.

Tuwing Linggo, nananatiling bakante ang upuan niya.

Laging dumarating ang mga message niya kapag malamig na ang kanin.

Pasensiya na, Nay. May emergency sa barangay.

Pasensiya na, Nay. May meeting.

Pasensiya na, Nay. Next week talaga.

Tapos isang Linggo, nakita ko siyang dumaan sa tapat ng bahay ko sakay ng motorsiklo habang nakatayo ako sa gate at may hawak na mangkok ng mainit na ginataang bilo-bilo.

Nagtaas siya ng isang daliri para sabihing maghintay ako.

Hindi siya bumalik.

Noong Lunes, isinuot ko ang maganda kong dilaw na blusa at pumunta sa tanggapan ng eleksiyon.

“Gusto kong maghain ng kandidatura para sa barangay captain,” sabi ko.

Tinitigan ako ng batang clerk.

“Aling Maring, barangay captain po ang anak ninyo.”

“Alam ko kung sino ang anak ko.”

Bago magtanghali, alam na ng buong bayan.

Dumating si Randy sa bahay ko na suot pa ang barangay vest niya.

“Nanay, sabihin mong hindi ito totoo.”

Inabutan ko siya ng isang plato ng kanin.

“Umupo ka at sasabihin ko sa iyo.”

“Hindi ako puwedeng umupo. May meeting ako.”

“Kung ganoon, alam mo na kung bakit totoo.”

Bumuka ang bibig niya.

Walang lumabas.

Sa unang pagkakataon sa loob ng ilang buwan, napatahimik ko si Barangay Captain Randy Mercado.

Dinisenyo ng pamangkin kong si Jessa ang campaign poster ko nang hapong iyon.

Nakangiti ako roon sa harap ng lawa, bagong kulot ang buhok at nakataas ang isang kamay na parang nagbabasbas ako ng kasal.

Sa ilalim ng mukha ko, may tatlong salitang nakasulat sa pulang letra.

IBOTO SI NANAY.

Bago lumubog ang araw, nasa mga sari-sari store, terminal ng tricycle, at pagawaan ng woodcarving na ang mga poster.

Nagpapakuha ng litrato ang mga tao sa tabi ng mga iyon.

Tinanggal ni Randy ang nakatali sa sarili kong gate.

Nagtali ako ng dalawa pang kapalit.

“Nakakahiya ito,” sabi niya.

“Mabuti. Nakikinig ka na ngayon.”

Hindi pa ako kumandidato sa kahit ano sa buong buhay ko, pero 40 taon na akong nagpapakain ng mga tao.

Alam kong walang magsasara ng pinto sa isang babaeng may dalang pancit.

Kaya gumawa ako ng pancit.

Pinuntahan ko ang bawat bahay mula sa plaza ng simbahan hanggang sa makitid na kalsada sa likod ng mga pagawaan.

Tinanong ko ang mga biyuda kung may sumagot na sa mga request nila para sa gamot.

Tinanong ko ang mga nanay kung bakit sira pa rin ang mga ilaw sa covered court.

Tinanong ko ang matatandang lalaki kung bakit naghihintay sila sa labas ng barangay hall sa ilalim ng araw.

Tapos isinulat ko ang lahat sa lumang school notebook na dati kong ginagamit para ilista ang mga grado ni Randy.

Natawa siya nang mabalitaan niya ang tungkol sa notebook ko.

Hindi na siya natawa nang tawagin iyon ng mga tao na Listahan ni Nanay.

Hindi nagtagal, pati sarili niyang mga volunteer ay nagsasabing kailangan niyang mangampanya nang bahay-bahay.

“May trabaho akong kailangang gawin,” reklamo niya.

“Ang mga taong ito ang trabaho mo,” sabi ko sa kanya.

Ginawa ang pampublikong debate sa covered court noong Biyernes ng gabi.

Punô ang bawat plastik na upuan.

Naka-puting polo si Randy at nagsalita tungkol sa drainage, peace and order, at pag-apruba sa budget.

Kahanga-hanga siyang pakinggan.

Para rin siyang lalaking nagbabasa ng instructions ng rice cooker.

Nang turn ko na, lumapit ako sa mikropono dala ang Listahan ni Nanay.

“Sabi ng kalaban ko, lagi raw siyang responsable,” panimula ko.

Pinaningkitan ako ni Randy.

“Noong 6 na taong gulang siya, sinisi niya ang pusa namin sa pag-ihi sa higaan niya.”

Sumabog sa tawanan ang covered court.

Namula nang husto si Randy.

“Nanay!”

“Sa labas natutulog ang pusa.”

Pati ang moderator ay napayuko sa katatawa.

Tapos binuksan ko ang notebook ko.

Ikinuwento ko ang nawawalang papeles ni Aling Nena para sa senior allowance.

Ikinuwento ko ang madilim na daanan kung saan nadapa ang dalawang bata.

Ikinuwento ko ang limang oras na paghihintay ni Mang Efren para humingi ng certificate.

Nawala ang tawanan.

Nakinig ang mga tao.

Nakinig din si Randy.

Pagkatapos, sinundan niya ako pauwi.

“Ginawa mo akong mukhang tanga.”

“Nakalimutan mo ang mga taong hindi makaalis sa trabaho para pumunta sa opisina mo.”

Ibinagsak niya ang dalawang palad sa hapag-kainan ko.

“Hindi mo alam kung ano ang kailangan sa trabahong ito.”

Naglapag ako ng dalawang mangkok ng arroz caldo.

“Kung ganoon, ipaliwanag mo.”

Umupo siya.

Nagtalo kami hanggang alas-diyes ng gabi.

Kinagabihan, bumalik siya na may dalang folder para patunayang mali ako tungkol sa papeles ng senior allowance.

Pinakain ko siya ng pritong tilapia.

Nang sumunod na gabi, ipinakita ko naman sa kanya ang mga litrato ng sirang daanan.

Pinakain ko siya ng tortang talong.

Hindi nagtagal, gabi-gabi nang kumakain sa mesa ko ang kalaban ko.

Pinagtatalunan namin ang budget, curfew, koleksiyon ng basura, at kung binibigyan ba ng pancit ko ang mga botante ng hindi patas na emosyonal na dahilan para iboto ako.

“Kahit saan naroon ang mga poster mo,” sabi niya isang gabi.

“Dapat dinalaw mo ako bago ako natutong gumamit ng stapler.”

Tapos biglang pumasok si Jessa, winawagayway ang cellphone niya.

Na-post na ang pinakabagong survey sa lugar.

Minsan iyong binasa ni Randy.

Tapos binasa niya ulit.

Sa unang pagkakataon mula nang maghain ako ng kandidatura, nangunguna ako.

PART 2: Ang Botong Walang Inaasahan

Kinabukasan, nagsimulang kumatok si Randy sa mga pinto bago pa sumikat ang araw.

Dinalaw niya si Mang Efren.

Siya mismo ang tumingin sa daanan.

Tumayo siya sa tabi ng mga senior citizen na naghihintay sa labas ng barangay hall at ipinag-utos na dalhan sila ng mga upuan sa lilim.

Dapat nagalit ako dahil kinailangan pa ng eleksiyon para matauhan siya.

Sa halip, ipinagmalaki ko siya.

Mas lalo akong nainis dahil doon.

Sa hapunan, inilapag niya ang luma kong notebook sa tabi ng plato ko.

“Tapos na ang tatlong item,” sabi niya.

Sinuri ko ang mga note niya.

“Ang ilaw sa Mabini Street?”

“Bukas.”

“Si Aling Nena?”

“Nakita ang papeles niya sa maling folder.”

“At si Mang Efren?”

Itinulak ni Randy ang toyo palapit sa akin.

“Sabi niya, mas masarap ang pancit mo kaysa sa pancit ko.”

“Hindi ka naman gumagawa ng pancit.”

“Eksakto. Wala akong maipandepensa.”

Nagpatuloy kami sa pangangampanya laban sa isa't isa.

Nagdaos ako ng mga meeting sa loob ng mga ukitan habang nakatingin mula sa estante ang mga santong kahoy.

Naglakad si Randy hanggang mabiyak ang sapatos niya malapit sa sakong.

Ikinuwento ko sa mga babae sa palengke kung paano siya umiiyak noon kapag hindi perpektong bilog ang nilagang itlog niya.

Ikinuwento naman niya sa kanila na minsan kong hinabol sa kalsada ang isang konsehal gamit ang payong dahil hindi nito binayaran ang raffle ticket.

Parehong totoo ang mga kuwento.

Pero gabi-gabi, bumabalik kami sa hapag-kainan ko.

May mga gabing lampas alas-nuwebe na siya dumarating.

Nagsimula kong makita ang matagal kong ayaw makita.

Hindi tumitigil ang cellphone niya.

Binahang kusina. Away ng mga lasing. Nawawalang bata na nakatulog lang pala sa bahay ng pinsan.

Sinagot ni Randy ang bawat tawag.

Minsan, iniwan niyang hindi nagagalaw ang sopas niya dahil may pamilyang kailangang tulungang makapunta sa ospital.

Bumalik siya nang halos hatinggabi na at kinain nang malamig ang sopas.

“Puwede ka namang humingi ng tulong sa iba,” sabi ko.

Kinusot niya ang mga mata niya.

“Kung ipapagawa ko sa kanila ang lahat, para saan pa ang pagiging captain ko?”

Ayun na iyon.

Ang parehong hangal na pagmamataas na dala-dala noon ng tatay niya.

Ang paniniwalang ang pagmamahal ay ang pagsisikap mong maging kapaki-pakinabang hanggang wala nang matira sa iyo.

Hindi ako nagtalumpati.

Ininit ko ulit ang sopas niya.

Sa huling gabi ng kampanya, nagdaos ng mga rally ang mga supporter namin sa magkabilang panig ng plaza.

Sumigaw ang mga akin ng, “Nanay! Nanay!”

Sumagot naman ang kanila ng, “Captain Randy!”

Nang biglang bumuhos ang ulan, nagsitakbo ang dalawang grupo sa ilalim ng iisang hilera ng mga tolda.

Nagbahagi ng pancit ang mga volunteer ko.

Nagbahagi ng kape ang mga volunteer niya.

Magkasama kaming tumayo ni Randy sa ilalim ng iisang payong, kapwa nagkukunwaring hindi nakangiti.

“Puwede ka pang umatras,” sabi niya.

“Ikaw rin.”

“Seryoso ako, Nay.”

“Ako rin.”

Nawala ang ngiti niya.

“Paano kung manalo ka?”

Tiningnan ko ang mga taong nagsisiksikan sa ulan.

“Kung ganoon, magtatrabaho ako.”

“At paano kung ako ang manalo?”

“Kung ganoon, pagbubutihin mo ang trabaho mo.”

Mas mahaba ang pakiramdam ng araw ng eleksiyon kaysa sa lahat ng taon ng pagpapalaki ko sa kanya.

Pumila ang mga tao bago pa magbukas ang gate ng paaralan.

Pinisil ng matatandang babae ang mga kamay ko.

Nagpapakuha ng litrato kay Randy ang mga binata.

Bawal kaming mangampanya, kaya naupo kami sa magkabilang dulo ng sala ko at pinanood ang orasan.

Nang tanghali, naghain ako ng pagkain.

Lumipat siya mula sa sofa papunta sa mesa nang hindi na kailangang sabihan.

Pareho kaming walang ganang kumain.

Nagsimula ang bilangan pagkalubog ng araw.

Uminit at tumahimik ang covered court.

Sa tuwing binabasa ang pangalan ko, naghihiyawan ang mga supporter ko.

Sa tuwing binabasa ang kay Randy, mas malakas na sumasagot ang mga supporter niya.

Halos pantay lang palagi ang mga tumpok.

Nang 10 balota na lang ang natitira, lamang siya ng dalawa.

Nang lima na lang, lamang ako ng isa.

Binuksan ang huling balota.

“Randy Mercado.”

Nagbilang ulit ang election officer.

Tapos nagbilang ang isa pang officer.

Tapos inanunsiyo nila ang resulta.

Eksaktong tabla.

Nagkagulo ang buong kuwarto.

Ayon sa batas, kailangang magpalabunutan para mapili ang mananalo.

Gagawin iyon kinabukasan ng umaga sa barangay hall.

Nakita ko si Randy na nag-iisa sa likod ng covered court, nakatitig sa basang guhit ng basketball court.

“Ibinoto mo ba ang sarili mo?” tanong ko.

Matagal niya akong tiningnan.

Tapos umiling siya.

“Ikaw ang ibinoto ko, Nay.”

Halos bumigay ang mga tuhod ko.

Sarili niyang boto ang dahilan kung bakit kami nagtabla.

At kinaumagahan, isang nakatuping papel ang magpapasya kung sino sa amin ang matatalo.

PART 3: Ang Nabunot ni Randy

“Bakit?” bulong ko.

Tumingin si Randy sa court kung saan nagtatalo pa rin ang mga tao tungkol sa bilangan.

“Dahil tama ka.”

Nabasag ang boses niya.

“Paulit-ulit kong sinasabing sobrang abala ako sa pagsisilbi sa lahat. Pero tumigil akong makita ang mga tao. Pati ikaw.”

Gusto ko siyang pagalitan.

Gusto ko siyang yakapin.

Kaya pareho kong ginawa.

Hinampas ko ng handbag ang braso niya, saka ko idinikit ang ulo niya sa balikat ko.

“Anak, ano ba? Muntik mo nang iboto ang sarili mo palabas sa trabaho.”

“Alam ko.”

“May mga anak ka.”

“Alam ko.”

“Habambuhay akong sisisihin ng asawa mo.”

“Ikaw rin ang ibinoto niya.”

Hinampas ko ulit siya.

Kinabukasan ng umaga, punô ang barangay hall.

May dalawang nakatuping papel sa loob ng malinaw na mangkok na salamin.

Sa isa, nakasulat ang WINNER.

Sa isa naman, LOSER.

Sa akin muna inalok ng election officer ang mangkok dahil mas matanda ako.

Itinulak ko iyon palapit kay Randy.

“Captain muna.”

Ipinasok niya ang kamay niya.

Parang tumigil sa paghinga ang buong kuwarto.

Binuksan niya ang papel.

WINNER.

Naghiyawan ang mga supporter niya.

Napadaing ang mga supporter ko.

Hindi nagdiwang si Randy.

Diretso siyang lumapit sa akin at iniabot ang papel na para bang gusto niyang humingi ng tawad dahil doon.

Hinawakan ko ang mukha niya gamit ang dalawang kamay.

“Kung ganoon, manalo ka nang tama. Pangako?” sabi ko.

Niyakap niya ako sa harap ng lahat.

Dapat doon nagtapos ang lahat.

Sa halip, kinuha ni Randy ang mikropono.

“Ang una kong gagawin bilang barangay captain,” sabi niya, “ay italaga si Maring Mercado bilang pinuno ng senior citizens' desk.”

Nagsimulang pumalakpak ang mga tao bago pa siya matapos.

Tinitigan ko siya.

“Wala pa tayong maayos na desk,” dagdag niya.

“Kung ganoon, saan ako magtatrabaho?”

Ngumiti si Randy.

Nang sumunod na Linggo, tatlong folding table ang dumating sa bahay ko.

Dumating din ang 22 senior citizen, dalawang barangay worker, apat na tray ng mga dokumento, at ang muling nahalal na captain na may dalang isang kaldero ng kanin.

Naglatag kami sa ilalim ng puno ng mangga.

Sinuri ni Aling Nena ang mga allowance form habang gumawa si Mang Efren ng listahan ng mga bahay na kailangang lagyan ng handrail.

Umupo si Randy sa dati niyang upuan sa hapag-kainan ko at pumirma ng mga request sa pagitan ng mga subo ng kare-kare.

Nang tumunog ang cellphone niya, sinagot niya iyon.

“Oo, nasa meeting ako,” sabi niya.

Tumingin siya sa akin at itinaas ang plato niya.

“Sunday meeting. Every week. Hindi puwedeng mawala.”

Tapos humingi siya sa akin ng dagdag na kanin.

23 Linggo akong naghintay para marinig iyon.

Pinunô ko ang plato niya hanggang maging parang maliit na puting bundok ang kanin, at hindi umalis sa mesa ang anak ko.