PART 1: Ang Pagpatay sa Akin Bago Magtanghalian

Narinig ng pinakamalalang tsismosa sa Tanay na pinaplano ng asawa ko ang pagpatay sa akin.

Pagtanghali, kalahati na ng mga kapitbahay namin ang nagliligtas sa akin.

Pagsapit ng alas tres, nakadapa na si Ramon sa damuhan namin at nakadagan sa kanya ang pinsan ko.

At may hawak ang asawa ko na boteng may label na LASON.

Pero magsimula tayo kay Tita Maribel.

Alam ng lahat sa lugar namin ang ginintuang tuntunin niya: kung bumahing ka sa almusal, bago magtanghalian, nasuri ka na niyang may pulmonya, bangkarote, at may lihim na pangalawang pamilya sa Antipolo.

Hindi siya nagkakalat ng kasinungalingan, ayon sa kanya.

“Pinagdurugtong” lang niya ang mahahalagang impormasyon.

Kaya nang sumugod siya sa sari-sari store ko isang Martes ng umaga, humahampas ang mga tsinelas sa semento at anim na kapitbahay ang humahabol sa likod niya, alam kong may buhay na sasabog.

Hindi ko lang inasahang akin iyon.

“Lorna!” sigaw niya.

Natumba niya ang display ng instant noodles, hinawakan ang dalawang pulsuhan ko, at tinitigan ako sa mga mata.

“Diyos ko. Huwag kang uuwi.”

“Bakit? May ahas ba?”

“Mas malala.”

Lumapit siya nang sapat para maamoy ko ang menthol candy sa bibig niya.

“Pinaplano ni Ramon na patayin ka.”

Sa loob ng isang segundo, walang gumalaw.

Tapos nabitawan ni Mang Celso ang bote niya ng suka.

“Ang Ramon ko?” tanong ko.

“Ilan ba ang asawa mong Ramon?” singhal ni Maribel.

“Ayon sa iyo, baka tatlo.”

Walang tumawa.

Mas natakot ako roon kaysa sa sinabi niya.

Dalawampu't walong taon na kaming kasal ng asawa ko.

Nakakalimutan ni Ramon ang mga kaarawan, nasusunog niya ang kanin, at minsang nagmaneho nang sampung kilometro habang natutulog ang pusa namin sa ibabaw ng pickup niya.

Pero mahinahon siya.

Kapag nag-aaway kami, ang pinakamatindi niyang insulto ay, “Lorna, medyo hindi ka makatuwiran.”

Hindi niya kayang pumatay ng ipis nang hindi muna humihingi ng tawad.

Pero nanginginig ang mga kamay ni Tita Maribel.

“Nasa likod ako ng bakod ninyo,” bulong niya.

“Bakit ka nasa likod ng bakod namin?”

“Gumulong doon ang papaya ko.”

“Nasa kabilang kalsada ang bahay mo.”

“Malakas ang papayang iyon.”

Tumango ang mga kapitbahay na para bang makatuwiran ito.

Nagpatuloy si Maribel. “Nasa loob siya ng lumang bodega, may kausap. Malinaw kong narinig. Sabi niya, ‘Hindi siya makakaligtas sa ikalawang yugto. Sa tsaa ilalagay ang lason. Kapag bumagsak si Lorna, ililipat natin ang bangkay.’”

Biglang nanlamig ang katawan ko.

Hindi dahil naniniwala akong gusto akong patayin ni Ramon.

Kundi dahil gabi-gabi sa loob ng tatlong linggo, nawawala siya sa bodegang iyon.

Kapag tinatanong ko kung bakit, sinasabi niyang nag-aayos siya ng mga gamit.

Pero wala ni isang sirang upuan, kinakalawang na bisagra, o maluwag na cabinet ang nakumpuni.

Sinimulan din niyang ikandado ang telepono niya.

At dalawang araw ang nakalipas, nakakita ako sa bulsa niya ng resibo para sa itim na wig, guwantes na goma, at dalawampung metrong pulang tela.

Akala ko lang, nagiging kakaiba na ang hardware store.

Ngayon, sumikip ang dibdib ko.

“Baka nanonood siya ng TV,” sabi ko.

“Walang TV sa bodega,” sagot ni Maribel.

“Video sa telepono niya.”

“Kung gano'n, bakit may isa pang boses na nagsabing, ‘Siguraduhin mong inumin niya ang bawat patak’?”

Natuyo ang bibig ko.

“May isa pang boses?”

“Babae.”

Parang gasolina ang nag-iisang salitang iyon.

Ilang minuto lang, dumating ang kapatid kong si Nena, mahigpit na hawak ang rosaryo sa isang kamay at kutsilyo sa kusina sa kabila.

Dumating naman ang pinsan kong si Boyet na may dalang kahoy na pamalo. Hindi siya tumakbo nang gano'n kabilis mula nang may magbalitang libreng lechon sa isang binyag.

“Sa akin ka muna,” utos ni Nena.

“Walang hahampas kay Ramon,” sabi ko.

“Sa mga binti lang,” pangako ni Boyet.

“Walang hahampas sa kahit anong parte niya!”

Pero nakapasok na ang takot sa katawan ko. Mabigat itong naupo sa likod ng mga tadyang ko.

Tahimik na si Ramon mula nang mamatay si Nanay noong nakaraang taon. Tahimik din ako.

Nagbago ang tahanan namin pagkatapos ng libing.

Nagluluto pa rin ako para sa dalawa, nagbubukas pa rin ng tindahan, naglalaba pa rin ng mga damit namin, pero may bahagi sa akin na nanatili sa tabi ng bakanteng kama ni Nanay, naghihintay sa pag-ubo niya.

Sinubukan akong pasayahin ni Ramon.

Nagdala siya ng suman. Nagkuwento ng mga pangit na joke. Sumayaw habang naghuhugas ng pinggan at muntik mabali ang balakang.

Ngumiti ako para sa kanya.

Pero ilang buwan na akong hindi totoong tumatawa.

Hindi na ba niya kayang mabuhay kasama ang kalungkutan ko?

Tapos huminto ang isang tricycle sa labas, at bumaba ang dalawang opisyal ng barangay.

Humarap ako kay Maribel.

“Tumawag ka ng mga opisyal?”

“Siyempre. Saksi ako.”

Bago ko mapauwi ang lahat, narinig namin ang kalawangin na trak ni Ramon na umuubo sa kanto.

Sumugod ang buong grupo sa gate namin.

Sumunod ako dahil asawa ko iyon, bahay ko iyon, at mukhang pagpatay sa akin iyon.

Huminto ang trak.

Bumaba si Ramon, nakita ang tatlumpung tao sa driveway namin, at natigilan.

“Lorna?” sabi niya. “Bakit nandito ang lahat—”

Tapos dumukot siya sa passenger seat.

Nagtaas siya ng madilim na boteng salamin.

May puting label na nakadikit doon.

Sa makakapal na pulang letra, nakasulat ang LASON.

Sa sobrang lakas ng sigaw ni Tita Maribel, nagsimulang tumahol ang tatlong aso.

“Arestuhin niyo 'yan!”

PART 2: Kung Ano ang Nasa Bag Niya

Kumilos si Boyet bago pa siya mapigilan ng kahit sino.

Sumugod siya sa driveway, sinunggaban si Ramon sa baywang, at ibinagsak ito sa damuhan.

Lumipad mula sa kamay ni Ramon ang bote.

Napasigaw si Nena. Nagtago si Maribel sa likod ko. Nasalo ng isang opisyal ang bote bago iyon mabasag, habang hinila naman ng isa si Boyet palayo sa asawa ko.

“Ano ba ang problema ninyong lahat?” sigaw ni Ramon habang idinudura ang damo.

“Huwag kang magkunwari!” sigaw ni Boyet. “Alam namin ang tungkol sa tsaa!”

Nagbago ang mukha ni Ramon.

Hindi mukhang may kasalanan. Taranta.

Diretso siyang tumingin sa akin.

“Narinig mo?”

Parang nahulog ang sikmura ko.

“Umamin siya!” sigaw ni Maribel.

“Ramon,” sabi ko habang pinipilit patatagin ang boses ko, “ano ba talaga ang hindi makakaligtas sa ikalawang yugto?”

Ibinuka niya ang bibig.

Walang lumabas.

Binuksan ng isang opisyal ang bote at inamoy. Sabay-sabay lumayo ang lahat.

Nagpatak siya ng isang patak sa piraso ng puting papel. Kumalat ang likido at naging itim-lilang mantsa.

“Food coloring,” sabi niya.

Sabay-sabay lumapit ulit ang grupo.

“Napakaitim na food coloring,” pagtutol ni Maribel.

Binuksan ng pangalawang opisyal ang canvas bag sa trak ni Ramon.

Unang lumabas ang mga guwantes na goma.

Tapos ang itim na wig.

Tapos ang isang rolyo ng pulang tela.

Sa bawat gamit, mas humihigpit ang kapit ni Maribel sa balikat ko.

Sa huli, naglabas ang opisyal ng isang tumpok ng mga papel na naka-staple.

Dalawampung kopya.

Sa itaas ng unang pahina, gamit ang napakalalaking letra, nakasulat:

ANG PAGPATAY SA ADOBO SA HATINGGABI

Sa ilalim niyon:

Isang Comedy Mystery ni Ramon de la Cruz

Sobrang tahimik kaya narinig ko ang pagbahing ng tandang ng kapitbahay namin.

Binaliktad ng opisyal ang pahina.

“Mga karakter,” basa niya. “Inspektor Pogi. Doktor Del Mundo. Biyudang Lorna—”

Lahat ng ulo ay humarap sa akin.

Pumikit si Ramon.

“Lorna ang pangalan ng biktima?” tanong ko.

“Papalitan ko sana.”

“Pangalan ko ang ibinigay mo sa isang biyudang nilason?”

“Tugma kasi sa kanta.”

Dahan-dahang ibinaba ni Boyet ang pamalo.

Itinago ni Nena sa handbag niya ang kutsilyo.

“Anong kanta?” tanong ko.

Tumayo si Ramon, pinagpag ang lupa sa pantalon, at bumulong, “Ang Balada ng Patay na Adobo.”

Si Mang Celso ang unang tumawa.

Tapos ang mga opisyal.

Tapos ang mga kapitbahay.

Hindi nagtagal, parang pista na ang driveway namin. Pati si Boyet, kinailangang umupo sa bangketa dahil nanginginig ang mga tuhod niya.

Si Tita Maribel lang ang ayaw sumuko.

“May narinig akong boses ng babae,” giit niya.

Tinitigan siya ni Ramon. Tapos pinisil niya ang ilong at nagsalita sa matinis na boses.

“Siguraduhin mong inumin niya ang bawat patak!”

Dumoble ang tawanan.

Mukhang naoffend si Maribel. “Nakakakumbinsi ang boses-babae mo.”

“Salamat,” sabi ni Ramon bago niya napagtantong hindi iyon papuri.

Dapat natawa rin ako.

Sa halip, napuno ng luha ang mga mata ko.

Hindi na dahil sa takot.

Dahil sa tatlong linggong mga sikreto. Dahil sa isang taon ng pagdadalamhati.

Dahil nakita ko ang animnapu't isang taong gulang kong asawa na may damo sa buhok at may dalang dalawampung kopya ng isang dulang tungkol sa pagpatay na hindi niya binanggit kahit kailan.

“Bakit?” tanong ko.

Nawala ang ngiti ni Ramon.

Dahan-dahang natahimik ang mga kapitbahay.

“Bakit ka palihim na pumupunta sa bodega gabi-gabi?” sabi ko. “Bakit mo ikinandado ang telepono mo? Bakit mo isinulat ito?”

Tumingin siya sa grupo, nahihiya. Ayaw magsalita ni Ramon sa harap ng kahit apat na tao lang. Ngayon, tatlumpu ang naghihintay.

Pero lumapit siya sa akin.

Mula sa bulsa ng polo niya, naglabas siya ng gusot na iskrip na punô ng sulat-kamay na mga tala. Sa itaas ng bawat pahina, sa tabi ng pangalan ko, gumuhit siya ng isang maliit na araw.

“Kailangan ng grupo ng teatro ng mga nakatatanda ng dula para sa Sabado,” sabi niya. “Nagkusang-loob akong sumulat.”

“Ayaw mong umaarte.”

“Oo.”

“Minsang nagkunwari kang nawalan ng boses para hindi magbigay ng wedding toast.”

“Oo rin.”

“Kung gano'n, bakit ka nagkusang-loob?”

Ibinaba niya ang tingin sa iskrip.

“Dahil wasak ang puso mo mula nang pumanaw si Nanay,” marahan niyang sabi.

“Gumigising ka. Nagtatrabaho. Pinapakain ako. Sinasabi mong ayos ka lang. Pero hindi ka na kumakanta kasabay ng radyo. Hindi mo na ako tinutukso kapag nasusunog ko ang bawang. Kahit ngumiti ka, malungkot pa rin ang mga mata mo.”

Sumikip ang lalamunan ko.

Hinaplos ng hinlalaki niya ang isa sa maliliit na araw.

“Lagi kong naaalala kung paano ka tumawa sa boses kong Inspektor Pogi noong bagong kasal tayo. Kaya sumulat ako ng kalokohan. Palihim akong nagpraktis dahil gusto kong maging magaling kapag napanood mo.”

“Sumulat ka ng buong dula para lang mapatawa ako?”

“Umaasa akong tatawa rin ang iba. Pero ikaw talaga.”

Nakatayo sa harap ko ang dalawampu't walong taon ng tahimik na pag-ibig, suot ang punit na pantalon.

Yumakap ako sa kanya at isinubsob ang mukha sa dibdib niya.

“Hangal ka talaga,” bulong ko.

Humigpit ang mga bisig niya sa paligid ko.

“Galit ka ba?”

“Sobra.”

“Pupunta ka pa rin ba sa Sabado?”

Lumayo ako at tiningnan ang iskrip.

“Siyempre. Kailangang may sumiguro na tama ang pagpatay mo sa akin.”

Naghiyawan ang grupo.

Dapat doon na nagtapos iyon.

Pero sumingit sa gate ang direktor ng teatro ni Ramon na si Aling Cora, hingal at maputla.

“Ramon,” hingal na sabi niya, “may problema tayo.”

“Ano na naman?”

“Nahulog mula sa karaoke platform ang Biyudang Lorna natin.”

Diretso siyang tumingin sa akin.

“Kailangan natin ng bagong biktima ng pagpatay bago mag-Sabado.”

PART 3: Kung Sino ang Uminom ng Lason

“Hindi,” sabi ko.

Sabi ni Ramon, “Hinding-hindi.”

Pumalakpak si Aling Cora. “Ayos. Ensayo ng alas sais.”

Gano'n ako napasali sa grupo ng teatro ng mga nakatatanda laban sa kagustuhan namin ng asawa ko.

Noong una, pumayag lang ako dahil gusto ko siyang tulungan.

May labindalawang linya, isang sigaw, at isang dramatikong pagbagsak sa tabi ng kaldero ng adobo ang Biyudang Lorna.

Ilang beses na rin akong bumagsak sa tabi ng kaldero. Kadalasan matapos madulas sa tubig.

Akala ko kuwalipikado ako.

Mali ako.

Sa una naming ensayo, nakalimutan ko ang lahat ng linya.

Sa pangalawa, masyado kong maagang ininom ang prop na tsaa at namatay bago pa ilagay ni Ramon ang lason.

Sa pangatlo, tumakip sa mga mata ko ang itim na wig habang bumabagsak ako, at natumba ko si Inspektor Pogi, ang hapag-kainan, at isang bintanang karton.

Nakahiga si Ramon sa ilalim ko, hinihingal sa kakatawa.

“Tumigil ka sa kakatawa,” sabi ko.

“Hindi ko kaya. Pinatay mo ang inspektor.”

Nagsimula rin akong tumawa.

Kinakalawang at kakaiba ang tunog noong una. Tapos lumakas. Maya-maya, hawak ko na ang tiyan ko habang sinusubukang iligtas ni Aling Cora ang bintanang karton.

Naunang tumigil si Ramon sa pagtawa.

Pinanood lang niya ako.

Nabasa ang mga mata niya.

Doon ko naintindihan. Ginagawa na ng dula ang inaasahan niya.

Noong Sabado ng gabi, siksik ang bulwagan ng simbahan nang lampas sa katwiran.

Mas mabilis pang kumalat kaysa babala ng bagyo ang balita tungkol sa “pagpatay” sa akin.

Punô ng plastik na upuan ang bawat hilera. Nakaupo ang mga bata sa pasimano ng bintana. May nagbebenta ng mani sa labas.

May dalawang dumating mula Morong dahil minensahe ni Maribel ang mga pinsan niya na ang palabas ay “base sa totoong krimeng personal kong napigilan.”

Nakaupo siya sa unang hilera, nakasalaming madilim at may scarf na para bang umiiwas sa mga mamamahayag.

Sa likod ng kurtina, sobrang nanginginig ang mga kamay ni Ramon kaya laging natatanggal ang pekeng bigote niya.

“Hindi ko kaya,” bulong niya.

Inayos ko ang bigote sa ilalim ng ilong niya.

“Sumulat ka ng dalawampu't pitong pahina.”

“Nasa bodega iyon.”

“Nagpraktis ka ng boses-babae.”

“Nasa bodega rin.”

“Nakaligtas ka kay Boyet.”

Sumilip siya sa pagitan ng kurtina at tiningnan ang pinsan kong may hawak ng parehong kahoy na pamalo bilang bahagi ng costume.

“Halos hindi.”

Hinawakan ko ang makalyong mga kamay ni Ramon.

Sa loob ng isang taon, sinubukan niya akong hilahin pabalik sa buhay nang hindi hinihinging magmadali ako.

Tumabi siya sa akin sa mga tahimik na almusal. Nagdala siya ng mga bulaklak sa puntod ni Nanay. Hinayaan niya akong umiyak nang hindi sinasabihang tumigil.

Ngayon, takot na takot siya, at ako naman ang kikilos.

“Ako lang ang tingnan mo,” sabi ko. “Kung walang tatawa, ako ang tatawa.”

“Kahit makalimutan ko ang mga linya ko?”

“Lalo na kung gano'n.”

Bumukas ang kurtina.

Isang magandang sakuna ang dula.

Nawala ni Doktor Del Mundo ang isang guwantes.

Sa bintanang karton pumasok si Boyet sa halip na sa pintuang karton.

Tumunog ang pekeng kulog sa gitna ng romantikong eksena, tapos ayaw tumunog sa pagpatay.

Pero hindi natigilan si Ramon.

Tuwing sumisilip ang takot sa mukha niya, hinahanap niya ako sa kabilang panig ng entablado.

At ngumingiti ako.

Sa ikalawang yugto, itinaas niya ang madilim na bote. Natahimik ang mga manonood dahil alam ng lahat ang susunod na mangyayari.

Nagtaas ng isang kilay si Ramon at dumagundong ang boses, “Sa tsaa ilalagay ang lason!”

Lahat ng ulo ay humarap kay Tita Maribel.

Tumayo siya bigla.

“Iyan mismo ang narinig ko!” sigaw niya.

Sumabog ang bulwagan.

Nagpadyak ang mga tao. Nagtitili sa kakatawa ang mga bata. Yumuko ang isang opisyal hanggang sa malaglag ang sumbrero niya.

Tinitigan ni Ramon si Maribel, tapos nagdagdag ng linyang wala sa iskrip.

“Madam, bakit kayo nasa likod ng bakod ko?”

“Papaya!” sigaw niya.

Sobrang lakas na ng tawanan kaya kinailangan naming ihinto ang dula.

Tiningnan ko si Ramon sa ilalim ng maiinit na ilaw ng entablado.

Tabingi ang bigote niya. Nanginginig ang mga tuhod. Kumikinang sa pawis at tuwa ang mukha niya.

Tapos ako naman ang iinom.

Itinaas ko ang tasa.

“Para sa pinakamamahal kong asawa,” anunsiyo ko, “na hindi ako lalasunin kailanman dahil hindi niya nga kayang sukatin nang tama ang gamot sa ubo.”

Tinakpan ni Ramon ang mukha niya.

Uminom ako, nagpasuray-suray sa entablado, at ipinakita ang pinakamahaba at pinakakatawa-tawang kamatayan sa kasaysayan ng Tanay.

Hinawakan ko ang lalamunan. Dalawang beses akong umikot. Sinipa ko ang upuan.

Bumangon ulit ako dahil nakalimutan kong sabihin ang huling linya, tapos namatay sa ikalawang pagkakataon sa ibabaw mismo ng sapatos ni Ramon.

Humiyaw ang mga manonood.

At doon sa sahig, nakadikit ang pisngi sa maalikabok na entablado at umaagos ang luha papunta sa wig ko, tumawa ako.

Hindi magalang na tawa.

Hindi iyong maliit at maingat na tunog na ibinibigay ko para tumigil na sa pag-aalala ang mga tao.

Tumawa ako hanggang sumakit ang mga tadyang ko.

Tumawa ako para kay Ramon, para kay Nanay, para sa kakila-kilabot na nakaraang taon, at para sa nakakatawang lalaking sinubukang pagalingin ang puso ko gamit ang may lasong tsaa at bintanang karton.

Nakalimutan ni Ramon ang susunod na linya.

Kaya lumuhod siya sa tabi ko at bumulong, “Nariyan ka pala, mahal.”

Natahimik ang mga manonood.

Pinisil ko ang kamay niya.

Tapos sumigaw si Tita Maribel mula sa unang hilera, “I-check ang pulso niya! Saksi ako!”

Sumabog ulit ang bulwagan.

Hinila ako ni Ramon patayo, at sabay kaming yumuko sa ilalim ng spotlight.

Sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Nanay, hindi ako nakonsensiya dahil masaya ako.

Habang sumasara ang kurtina, hinalikan ni Ramon ang noo ko at nagtanong, “Ito ulit sa susunod na taon?”

Tiningnan ko si Tita Maribel, nagkukuwento na sa mga estranghero kung paano niya nalutas ang kaso.

“Oo,” sabi ko. “Pero sa susunod, ang tsismosa naman ang papatayin natin.”