PART 1: Ang Pag-aabang Noong Biyernes

May nagnanakaw ng mga lemon sa puno ko.

Hindi isang lemon. Hindi dalawa.

Tuwing Biyernes ng umaga, inuubos ang bunga ng isang buong mababang sanga.

Pitumpu’t dalawang taong gulang na ako. May arthritis ako sa parehong tuhod, nagsisimula ang cataract sa kaliwang mata ko, at may tatlo akong anak na babae na naniniwalang hindi ako dapat gumamit ng stepladder nang hindi muna sila tinatawagan.

Pero kilalang-kilala ko ang sarili kong puno.

Itinanim iyon ni Ben sa tabi ng driveway namin noong naka-diaper pa ang panganay naming si Maribel. Dati, nag-iiwan siya ng basket sa gate na may karatulang karton na nagsasabing LIBRE—KUMUHA PO KAYO.

Pagkamatay niya, itinago ko sa garahe ang basket.

Namimigay pa rin naman ako ng lemon. Siyempre naman. Kapag may kumatok, pinupuno ko ang isang bag hanggang sa banat na banat ang mga hawakan.

Ang gusto ko lang, makita ang mukha ng kumukuha.

“Magandang umaga, Elena. Puwede po bang makahingi ng tatlo?”

“Oo, kumuha ka ng anim.”

Ganoon kumilos ang mga sibilisadong tao.

Pero sa dilim dumadating ang magnanakaw na ito.

Noong unang Biyernes, mga squirrel ang sinisi ko.

Noong pangalawang Biyernes, nakakita ako ng maliliit at maputik na bakas ng paa sa ilalim ng puno.

Noong pangatlong Biyernes, tinalian ko ng tatlong pulang ribbon ang pinakamalalaking lemon.

Pagsikat ng araw, nasa lupa na ang mga ribbon.

“Ma, pakiusap, huwag mong gawing criminal investigation ito,” sabi ni Maribel nang tawagan ko siya.

“Sinong nagsabing kriminal?”

“Sinabi mong ‘suspect.’”

“May mga suspect ako.”

“Sino?”

“Lahat.”

Napadaing siya. “Naku, Ma.”

Ang una kong suspect ay si Mr. Ramos sa tapat dahil napakasarap niyang gumawa ng calamansi pie at minsan, masyado niyang matagal na hinangaan ang mga lemon ko.

Ang pangalawa ay si Lorna sa kanto dahil hiniram niya ang pruning shears ko noong 2019 at hindi na isinauli.

Ang pangatlo ay isang dalagang dumadaan habang nagjo-jogging tuwing umaga at naka-sunglasses kahit hindi pa sumisikat ang araw.

“Ano ang tinatago niya?” tanong ko sa kapitbahay kong si Cora.

“Mga eyebag niya,” sabi ni Cora.

Tuwang-tuwa si Cora sa buong pangyayari.

Iminungkahi niyang gumamit ako ng camera. Bumili ako, pero puro dilim, siko ko, at pusang ipinakita sa akin ang puwit nito ang nai-record.

Kaya noong Huwebes ng gabi, binuo ko ang plano ko.

Alas-5:15 ng Biyernes ng umaga, nagsuot ako ng itim na pantalon, lumang navy windbreaker ni Ben, gardening gloves, at knitted cap.

Pagkatapos, itinulak ko sa ilalim ng puno ang walang-lamang berdeng basurahan ko.

Oo.

Pumasok ako roon.

Bago ninyo ako husgahan, intindihin ninyong mukhang matalinong ideya iyon noong mga sandaling iyon. May maliit na siwang sa takip kung saan tanaw ko ang mabababang sanga. Nagdala ako ng flashlight, isang bote ng tubig, at kalahating cheese pandesal.

Iisang bagay lang ang nakalimutan ko.

Biyernes ang araw ng koleksiyon ng basura.

Alas-5:31, namanhid ang mga paa ko.

Alas-5:36, kinain ko ang pandesal.

Alas-5:39, narinig kong lumangitngit ang gate.

Isang maliit na anino ang pumasok sa bakuran ko.

Hindi si Mr. Ramos.

Hindi si Lorna.

Hindi ang kahina-hinalang jogger.

Isang batang lalaki na naka-pulang sweatshirt ang dahan-dahang lumapit sa puno ng lemon, may dalang grocery bag. Hindi siguro lalampas ng siyam ang edad niya.

Inabot niya ang isa sa mga lemon ko.

Bigla akong sumulpot mula sa basurahan.

“HULI KA!”

Napakalakas ng sigaw ng bata kaya bumukas ang ilaw sa beranda ni Cora.

Nabitawan niya ang bag. Gumulong kung saan-saan ang mga lemon.

“Bakit ka nagnanakaw?” singhal ko.

“Hindi po! Sorry po!”

Tumakbo siya.

“Bumalik ka! Hoy!”

Sinubukan kong lumabas, pero naipit sa ilalim ko ang kanang paa ko. Tumagilid paatras ang basurahan, tapos bumagsak ulit nang tuwid.

At doon ko narinig ang garbage truck.

Sumutsot ang preno nito sa tabi ng driveway ko.

“Naku, huwag,” bulong ko.

Itinulak ko ang takip.

Bago ako makatayo, kumapit sa magkabilang gilid ng berdeng basurahan ko ang dalawang metal na braso.

Biglang pumaitaas ang buong mundo.

“TEKA!” sigaw ko. “MAY TAO DITO!”

Sa kabilang kalye, lumabas sa beranda si Cora na naka-pink na bathrobe at nakataas ang phone niya.

“Elena?” sigaw niya.

Lalong tumaas ang basurahan.

Bumukas ang takip.

At tumingin ako diretso pababa sa loob ng garbage truck.

PART 2: Kung Bakit Kailangan Niya ng mga Lemon

Ang pangalan ni Ben ang isinigaw ko.

Hindi Jesus.

Hindi saklolo.

Ben.

Tumagilid ang basurahan, at kumapit ako sa gilid gamit ang dalawang kamay habang dumudulas ang mga binti ko papunta sa dalawang tumutulong itim na garbage bag.

Sa wakas, nakita ako ng driver.

Namuti ang mukha niya.

Pinindot niya ang isang button, pero sa halip na ibaba ako, biglang kumadyot ulit nang nakakatakot ang makina.

“AYOKO!” tili ko. “IBABA MO AKO!”

“Elena, kumapit ka!” sigaw ni Cora.

“Ano sa tingin mo ang ginagawa ko?”

Patakbong lumapit si Mr. Ramos na naka-tsinelas. Sumunod si Lorna na may dalang walis, na para bang makikipaglaban siya sa truck.

Dahan-dahang ibinaba ng driver ang basurahan. Nang lumapat iyon sa lupa, hinila ako nina Mr. Ramos at Cora palabas gamit ang mga braso ko.

Wala na ang cap ko.

May kung anong nakahid sa windbreaker ko na ayaw kong kilalanin.

At anim na kapitbahay ang kumukuha sa akin ng video.

“Burahin ninyo iyan,” utos ko.

Ibinaba ni Cora ang phone niya.

“Seryoso ako.”

“Siyempre,” sabi niya.

Hindi niya binura.

Pagsapit ng tanghali, apatnapung libong beses nang napanood ang video.

Pagsapit ng hapunan, nakarating na iyon kay Maribel sa San Diego, kay Tess sa Daly City, at kay Nina, na dalawampung minuto lang ang layo ng bahay pero umasta na para bang lumipat ako sa gitna ng giyera.

Sabay-sabay tumawag ang tatlo.

“Ma, ano ba’ng iniisip mo?”

“Puwede kang namatay!”

“Bakit ka nasa loob ng basurahan?”

“Dahil may magnanakaw!”

“Bata iyon, Ma!”

“Hindi ko pa alam iyon bago ako pumasok.”

Dumating si Nina na may mga grocery na hindi ko naman hiningi. Sinuri niya ang mga siko ko, kinuha ang blood pressure ko, at sinubukang kumpiskahin ang berdeng basurahan ko.

“Grabe ka talaga,” bulong niya.

“Ayos lang ako.”

“Sikat ka na.”

“Hiyang-hiya ako.”

“Iyon din.”

May caption na ngayon ang video ni Cora: PUMALPAK ANG PAG-AMBUSH NG LOLA NG LEMON.

Nilagyan iyon ng mga tao ng musika.

Sa isang bersiyon, huminto ang video sa mukha ko habang nasa tatlong metro ako sa ere at may tumutugtog na dramatikong koro.

Pati si Maribel, natawa roon.

Dalawang araw kong hindi kinausap si Cora.

Pero hindi ko maalis sa isip ko ang bata.

Payat siya. Masyadong malaki sa kanya ang pulang sweatshirt. Nang tumakbo siya, kumislap ang silver duct tape na nakapalibot sa dulo ng isa niyang sapatos.

At may naiwan siya.

Isang lumang jam jar na ginamit ulit at may piraso ng masking tape.

LEMONADE NI PAOLO—$1.

Noong Lunes ng hapon, nakita ko ang mismong garapon sa isang folding table sa labas ng laundromat, tatlong bloke mula sa amin.

Nakaupo sa likod niyon si Paolo.

May plastic pitcher sa tabi niya na puno ng mapusyaw na dilaw na tubig na may mga buto ng lemon na nakalutang. Sabi sa karton niyang karatula, HOMEMADE LEMONADE.

Nagmartsa ako palapit.

Nakita niya ako at natigilan.

Pagkatapos, dinampot niya ang garapon ng pera.

“Teka,” sabi ko.

Tumakbo siya papasok sa laundromat.

Sinundan ko siya.

Sinubukan niyang magtago sa likod ng isang hanay ng mga dryer. Mas epektibo sana iyon kung hindi nakalitaw ang pula niyang hood.

“Paolo.”

Walang sagot.

“Gusto ko lang makipag-usap.”

“Tatawag po ba kayo ng police?”

“Hindi.”

May babaeng nagtutupi ng mga tuwalya na nakatitig sa amin. Sumilip si Paolo mula sa gilid ng dryer.

“Promise po?”

“Lumabas ka muna.”

Dahan-dahan siyang lumabas, yakap sa dibdib ang garapon.

“Bakit mo ninanakaw ang mga lemon ko?”

Humigpit ang bibig niya.

“Hindi ko naman po ninakaw lahat.”

“Apat lang ang iniwan mo sa akin.”

“Kailangan ko po ng labindalawa.”

“Para rito?” Itinuro ko ang pitcher. “Walang puwedeng uminom niyan. May mga buto.”

“May umiinom naman po.”

“Sino?”

Itinaas ng matandang tagabantay ng laundromat na si Mr. Dale ang cup niya at sinabi, “Itinatapon ko kapag hindi siya nakatingin.”

Mukhang ipinagkanulo si Paolo.

Umupo ako sa isang plastic na upuan.

“Nasaan ang mama mo?”

“Nasa bahay po.”

“Bakit wala ka sa school?”

“Walang pasok ngayon.”

Lunes noon.

Tinitigan niya ang sahig.

Sa wakas, bumulong siya, “May sakit si Mama.”

Naglilinis ng mga kuwarto sa motel malapit sa freeway ang mama niyang si Liza. Dalawang linggo bago iyon, nawalan siya ng malay sa trabaho. Sinabi ng doktor na kailangan niya ng operasyon, pero wala siyang paid leave at nahuhuli na siya sa upa.

Narinig ni Paolo na umiiyak siya habang kausap ang isang tao sa telepono.

Kaya kumuha siya ng mga pakete ng asukal sa coffee counter ng laundromat, mga lemon sa puno ko, at mga plastic cup mula sa breakfast room ng motel.

“Magkano na ang kinita mo?” tanong ko.

Binuksan niya ang garapon.

Pitong dolyar at tatlumpu’t walong sentimo.

Napakabilis nawala ng galit ko kaya muntik na akong mahiya.

Muntik lang.

“Dapat kumatok ka pa rin,” sabi ko.

“Kumatok po ako minsan.”

Tinamaan ako roon.

“Kailan?”

“Matagal na po. Walang sumagot.”

Naalala ko ang araw na iyon.

May kumatok habang nakatayo ako sa hallway, nakadikit sa mukha ko ang lumang asul na kamiseta ni Ben.

Nanatili akong tahimik hanggang sa umalis kung sino man iyon.

Kinuskos ni Paolo ang ilong niya.

“Sorry po. Hindi na ako kukuha.”

Tinikman ko ang lemonade niya.

Parang bumaligtad ang buong bibig ko.

“Diyos ko, Paolo.”

“Pangit po?”

“Lasang panlinis ng muwebles.”

Nanlumo siya.

Itinulak ko pabalik sa kanya ang cup.

“Bukas. Alas-kuwatro. Sa bahay ko.”

Nanlaki ang mga mata niya. “Bakit po?”

“Tuturuan kita.”

Kinabukasan ng hapon, dumating siya na dala ang garapon at tatlong yupi-yuping cup.

Ipinakita ko kung paano pagulungin muna ang mga lemon. Kung paano salain ang mga buto. Kung paano gumawa ng syrup para hindi lumubog ang asukal na parang buhangin sa dalampasigan.

Masyadong malakas ang pagpiga niya kaya tumalsik ang juice sa mata ko.

Sumigaw ako.

Tumawa siya.

Hinabol ko siya sa paligid ng mesa gamit ang basang pamunas, at namalayan kong tumatawa na rin ako.

Pagsapit ng Sabado, may maayos na kaming folding table sa ilalim ng puno ng lemon.

Gumawa si Nina ng bagong karatula. Nagpadala si Maribel ng cash box. Umorder si Tess ng mga dilaw na paper cup na may maliliit at nakangiting lemon.

Galit na galit si Liza nang malaman ang ginagawa ni Paolo.

Pumunta siya sa gate ko na maputla at hinihingal, suot ang sapatos niya sa motel at may ekspresyong kamukha ng sa akin tuwing tinatakot ako ng isa sa mga anak ko.

“Pasensya na po,” sabi niya. “Babayaran ko po lahat.”

“Sa anong pera?” tanong ko.

Nagtaas siya ng baba. “Unti-unti. Babayaran ko.”

“Umupo ka. Iyon na ang bayad mo.”

“Hindi po ako puwedeng tumanggap ng limos.”

“Mabuti. Lemonade ito.”

Tumingin siya sa mesa, tapos kay Paolo.

Paulit-ulit na pinupunasan ng bata ang parehong malinis na parte ng mesa.

“Ma,” bulong niya, “gusto kong tumulong.”

Tinakpan ni Liza ang bibig niya.

Noon huminto ang isang kotse sa harap ng bahay ko.

Pagkatapos, isa pa.

Tapos anim pa.

Nagsimulang maglakad palapit sa amin ang mga taong may hawak na phone.

Nagtago si Paolo sa likod ko.

Itinuro ng isang dalagita ang mukha ko at sumigaw, “Siya iyon! Ang lola ng lemon!”

Sa loob ng ilang minuto, napuno ng mga tao ang driveway ko.

At ang unang lalaking pumasok sa gate ay naglapag ng dalawampung dolyar sa mesa ni Paolo.

“Pumunta kami,” sabi niya, “para sa magnanakaw ng lemon.”

PART 3: Ang Gusto ng mga Tao

Mukhang handa nang tumakbo si Paolo.

Ipinatong ko ang kamay ko sa balikat niya.

“Hindi siya magnanakaw,” sabi ko.

Itinaas ng lalaki ang dalawang palad. “Sorry. Ang ibig kong sabihin, ang sikat na kasosyo ninyo sa lemonade.”

“Mas mabuti.”

Bumili siya ng isang cup at iniabot iyon sa maliit niyang anak na babae. Tinikman iyon ng bata, ngumiti, at humingi pa.

Pagkatapos, puro ingay na ang lahat.

Nag-post si Cora na nagbebenta kami ng lemonade sa ilalim ng puno. Isinama niya ang address bago ako tinanong, kaya nanatili akong galit sa kanya nang halos buong tatlong minuto.

Dumating ang mga tao dahil sa video.

Nanatili sila dahil masarap ang lemonade ni Paolo.

Bumili ng dalawampung cup ang isang grupo ng mga nagmomotorsiklo.

Dumating pagkaraan ng duty ang dalawang nurse mula sa clinic.

Nagdala si Mr. Ramos ng isang tray ng empanada. Isinauli ni Lorna ang pruning shears ko at umasta na parang kusa lang iyong gumala papunta sa garahe niya pitong taon na ang nakalipas.

Ang mga anak ko na ang namahala sa driveway.

“Dalawang pila!” sigaw ni Maribel. “Bayad dito, inumin doon!”

“Ma, umupo ka,” utos ni Nina.

“Bahay ko ito.”

“At mga tuhod mo iyon.”

Tinalian ni Tess ng dilaw na apron si Liza. Tutol ito hanggang sa sinabi ni Paolo, “Please, Ma.”

Pagkatapos, tumayo siya sa tabi ng anak niya, dahan-dahang naghihiwa ng mga lemon habang hinahalo naman ni Paolo ang laman ng pitcher.

Sa tuwing may maglalagay ng pera sa garapon, tumitingin si Paolo sa kanya.

At sa bawat pagkakataon, pinipigilan niyang umiyak.

Pagsapit ng tanghali, naubusan kami ng mga cup.

Pagsapit ng alas-dose diyes, bumalik si Cora mula sa palengke na may dalang apat na balot.

Pagsapit ng ala-una, may mga folding chair na sa ilalim ng puno.

Walang nakakaalam kung sino ang nagdala ng unang upuan. Hindi nagtagal, naging labindalawa iyon, tapos dalawampu. May nagbukas ng isang bag ng chips. May dumating namang may dalang pancit sa isang foil tray.

Naghahabulan ang mga bata sa paligid ng puno.

“Dahan-dahan!” sigaw ko.

Bumagal sila nang mga apat na segundo.

Hiniling ng isang babae mula sa local news na ulitin ko ang pagpasok sa basurahan.

“Ayoko.”

“Puwede po bang tumayo kayo sa tabi nito?”

“Ayoko.”

“Puwede po bang ituro ninyo ito?”

“Lumayas ka sa driveway ko.”

Tawang-tawa si Paolo kaya muntik niyang mabitawan ang asukal.

Nang humina na sa wakas ang dami ng tao sa bandang hapon, dinala niya kay Liza ang cash box.

Puno iyon.

Hindi pitong dolyar.

Hindi tatlumpu’t walong sentimo.

Siksik iyon sa pera hanggang sa ibabaw, kasama ang mga nakatuping liham at sobreng palihim na isinuksok ng mga tao sa ilalim.

Binuksan ni Liza ang isa.

Nanghina ang mga tuhod niya.

Sinalo siya ni Maribel at inalalayan papunta sa isang upuan.

Sapat para sa upa ang laman ng sobre.

Ang isa pa, sapat para sa grocery.

Nag-iwan ang mga nurse ng numero ng isang patient advocate sa clinic nila.

Umiling si Liza habang tumutulo ang luha sa dilaw niyang apron.

“Hindi ko puwedeng tanggapin lahat ito.”

Lumuhod si Paolo sa tabi niya.

“Ma, please.”

Tiningnan niya ang malagkit na mga kamay ng anak, ang pulang sweatshirt nito, ang sapatos na may tape.

Pagkatapos, niyakap niya ang bata nang napakahigpit kaya nawala ang mukha nito sa balikat niya.

Nang sumunod na Sabado, bumalik silang dalawa.

Pati ang lahat ng iba pa.

Ganoon nagsimula ang lahat.

Hindi bilang business plan. Hindi bilang fundraiser. Si Paolo lang sa mesa, si Liza sa tabi niya, at ang mga anak kong nagtatalo kung sino ang pinakamasarap gumawa ng syrup.

Nagdala ulit ng empanada si Mr. Ramos.

Nagdala si Lorna ng lumpia.

Dinala ni Cora ang phone niya, pero ngayon, nagpaalam muna siya bago mag-record.

Pagsapit ng paglubog ng araw, may nakaupo na sa bawat upuan.

May mga taong nakasandal sa bakod. Nakaupo ang mga bata sa damuhan. May nagpatugtog ng mga lumang love song sa isang speaker, at napakapangit sumayaw ni Nina kaya napatawa si Liza hanggang sa napahawak siya sa tagiliran.

Nakaupo ako sa ilalim ng puno ng lemon, may malamig na cup sa kamay.

Sa itaas ko, gumagalaw ang mga sanga sa hangin ng dapithapon.

Ilang taon na ang nakalipas, nagtanim si Ben ng isang payat at munting puno sa tabi ng halos walang-lamang driveway. Ngayon, may mga nakasabit nang dilaw na ilaw sa mga dahon nito, at napapalibutan ang mga ugat nito ng mga sapatos, natapong asukal, folding chair, at mga taong tumatawag sa pangalan ko.

Tumakbo si Paolo papunta sa akin at umupo sa tabi ko.

“Masyado pong maingay?” tanong niya.

Sumandal ako sa puno at nakinig sa kanilang lahat.

“Hindi, anak,” sabi ko habang muling napuno ng tawanan ang bakuran. “Sakto lang.”