PART 1: Ang Unang Click

Noong unang beses na ibinuking ng rice cooker ang pinsan kong si Ruby, nagtawanan kaming lahat.

Nasa kalagitnaan kami ng Sunday dinner sa bahay ko. Punô ang mesa ng pancit, lumpia, adobo, hiniwang mangga, at labindalawang kamag-anak na nagkukunwaring hindi nag-aagawan sa malulutong na piraso ng baboy.

Dumating si Ruby na forty minutes late, suot ang napakalaking sunglasses at may dalang bakanteng bakery box.

“Nasaan ang cake?” tanong ko.

Dahan-dahan siyang umupo sa lumang kahoy na upuan sa tabi ng buffet. “Naubos sa bakery. Grabe ang pila.”

Nag-click at namatay ang rice cooker.

Lahat napatingin doon.

Pati si Ruby. “Ano?”

Pinindot ko ulit ang switch. “Wala. Kay Lola pa ’to. Mas matanda pa sa kalahati ng mga tao rito.”

Pagkalipas ng limang minuto, tinanong ni Tita Vangie si Ruby kung bakit sa kanto nakaparada ang kotse niya.

“Walang parking dito,” sabi ni Ruby.

Click.

Namatay ulit ang rice cooker.

Sa pagkakataong ito, napatingala mula sa phone ang pamangkin kong si Nico.

Twenty-two siya, bagong graduate ng electrical engineering, at personal niyang kaaway ang lahat ng appliances na mas matanda sa kanya.

“Tita Mila, delikado ang cooker na ’yan.”

“Gumagana pa.”

“Dalawang beses nang namatay nang kusa.”

“Exactly. Napaka-responsable.”

Nagtawanan ang lahat maliban kay Ruby.

Dapat doon na natapos iyon.

Pero pumasok mula sa labas ang kapatid kong si Joel, may hawak na pink na sobre.

“Ruby,” sabi niya, “bakit nakadikit ’to sa windshield mo?”

Huli na nang agawin niya iyon.

Sa harap, makakapal at maiitim ang mga letrang nakasulat: FINAL NOTICE.

“Wala ’yan,” mabilis niyang sabi. “Advertisement lang.”

Click.

Walang tumawa.

Tinitigan ni Ruby ang rice cooker.

Tinitigan ko ang maliit na orange light na namatay.

Nag-antanda ang nanay ko.

“Ma,” sabi ko. “Please.”

“Galing kay Lola iyan,” bulong niya. “Baka may gustong sabihin.”

“Gusto ni Lola na kumain tayo ng hilaw na kanin?”

“Huwag kang magbiro, Mila.”

Biglang tumayo si Ruby kaya kumaskas sa tiles ang upuan niya.

Kusang nag-click at umandar ulit ang rice cooker.

Lahat napalingon sa kanya.

“Okay,” singhal niya. “Nawalan ako ng trabaho.”

Tahimik.

Pati ang mga bata tumigil sa pagnguya.

Hinubad ni Ruby ang sunglasses. Namamaga ang mga mata niya.

“Two months ago,” sabi niya. “Hindi ako late sa office. Wala na akong office. Araw-araw lang akong nakaupo sa mall para akalain ni Mama na pumapasok ako.”

Nabitawan ni Tita Vangie ang tinidor niya.

“Dalawang buwan?”

“Naghahanap naman ako!”

“Umaalis ka sa bahay ko na naka-heels!”

“Ano’ng gusto mong suotin ko, tsinelas?”

“Final notice?” tanong ni Joel.

“Bayad sa kotse.”

Nanatiling bukas ang rice cooker.

Doon nag-iba ang pakiramdam sa kuwarto.

Nasaksihan ng pamilya ko na tinanggihan ng appliance ang kasinungalingan at tinanggap ang katotohanan.

Halos maririnig mo ang lahat na inaalala ang bawat kahina-hinalang sinabi sa kanila ng kahit sino.

Nagtaas ng kamay si Nico. “Bago pa ’to tuluyang maging kabaliwan, hindi nakakaramdam ng pagsisinungaling ang kuryente.”

Itinuro ng nanay ko ang cooker. “Ipaliwanag mo ’yan.”

“Maluwag na plug. Sirang switch. Thermal cutoff.”

Nagkrus ng mga braso si Ruby. “Fine. Subukan natin.”

“Subukan ang ano?” tanong ko.

“May itanong kayo sa akin. Magsisinungaling ako.”

Umupo siya ulit.

Dumukwang si Joel sa ibabaw ng mesa, halatang nasosobrahan na ang tuwa.

“Ikaw ba ang nakagasgas sa kotse ko noong Christmas?”

Nakanganga si Ruby. “Hindi ako iyon.”

Click.

Napatalon si Joel.

“Sabi na nga ba!”

“Wait!” sigaw ni Ruby. “Wala ’yang pinapatunayan!”

“Sabi mo shopping cart ang tumama!”

“Mukha naman kasing shopping cart!”

“Kasi ikaw ang nagtutulak?”

Nagsigawan ang lahat.

Sinubukang lumapit ni Nico sa rice cooker, pero pinalo ng nanay ko ang kamay niya.

“Hayaan mo,” sabi niya. “Hindi pa kami tapos.”

Dahan-dahang humarap si Tita Vangie sa pinsan kong si Pia.

“Umupo ka sa silya.”

Napahawak si Pia sa dibdib. “Bakit ako?”

“Nawala ang pearl earrings ko pagkatapos ng birthday mo.”

“Tita, twelve years ago iyon!”

“Umupo ka.”

Umupo si Pia.

Pinaningkitan siya ni Tita Vangie. “Hiniram mo ba ang earrings ko?”

“Hindi.”

Click.

Humagulgol si Pia.

Nang aminin niyang isinuot niya ang mga iyon sa isang foam party sa Quezon City at nawala ang isa sa taxi, wala nang may pakialam kung naluluto pa ba ang kanin.

May nahanap kaming mas masarap.

Isang sandata.

Sa sumunod na twenty minutes, naging korte ng pamilya namin ang upuan.

“Dinagdagan mo ba ng tubig ang adobo?”

“Hindi!”

Click.

“Binasa mo ba ang group chat ko?”

“Siyempre hindi!”

Click.

“Sinabi mo ba kay Father Ben na may sakit ako dahil ayaw mong kumanta ako sa Mass?”

“Hindi naman—”

Click.

Sa bawat sagot, may sumisigaw, nagtuturuan, at may kahit isang nagsasabing, “Sabi ko na nga ba!”

Dapat pinatigil ko sila.

Ako ang host. Bahay ko iyon. Rice cooker ko ang sinasapian.

Pero sumasakit na ang tiyan ko sa kakatawa.

Tapos pinunasan ni Ruby ang mga mata niya at tumingin sa asawa ko sa kabilang panig ng mesa.

Kakaiba ang katahimikan ni Marco buong gabi.

Sobrang tahimik.

Itinagilid ni Ruby ang ulo niya.

“Kuya Marco,” sabi niya, “bakit hindi mo subukan?”

Ngumiti siya nang hindi ipinapakita ang ngipin. “No, thank you.”

Tumahimik ang kuwarto.

Dahil mas masama pa sa pagsisinungaling sa upuan ang tumangging umupo roon.

Tiningnan ko siya. “Marco?”

“Huwag kang magsimula, Mila.”

Hinila ng kapatid ko ang upuan para sa kanya.

Hindi gumalaw si Marco.

At bigla kong naalala ang mga Huwebes ng gabi. Ang pabulong na tawag sa phone. Ang bagong password sa phone niya. Ang bahagyang amoy ng pabango ng babae sa jacket niya dalawang linggo na ang nakalipas.

Natuyo ang bibig ko.

“May iba ka bang babae?” tanong ko.

Nagbago ang mukha ni Marco.

“Mila,” mahina niyang sabi, “huwag dito.”

Napasinghap ang nanay ko.

“Umupo ka,” sabi ko.

Matagal niya akong tinitigan.

Tapos umupo ang asawa ko sa silya ni Lola, tumingin nang diretso sa mga mata ko, at sinabing, “Wala.”

Click.

PART 2: Sino Pa ang Nagsisinungaling

Sinampal ko siya.

Hindi ko ipinagmamalaki iyon, pero hindi ako magsisinungaling sa inyo.

Baka marinig ako ng rice cooker.

Nanatili si Marco sa upuan, nakahawak ang isang kamay sa pisngi.

“Mila, makinig ka muna.”

“Sino siya?”

Malakas siyang gumalaw sa umaalog na upuan. “Walang ibang babae.”

Click.

Nagwala ang pamilya ko.

“Ay, lalaki?” sigaw ni Tita Vangie.

“Hindi!” sigaw ni Marco habang humaharap sa kanya.

Click.

Lalong lumala ang lahat.

Hinawakan ng nanay ko ang isang braso ko. Si Ruby naman sa kabila. Pumagitna si Joel sa pagitan ni Marco at ng mga kutsilyo, kahit kailanman ay wala pang sinaktan si Marco.

Paulit-ulit na sinasabi ni Nico, “Confirmation bias ’to! Tigilan n’yo nang gawing testigo ang kitchen appliance!”

Walang nakinig.

“Ibigay mo ang phone mo,” sabi ko kay Marco.

Sumandal siya para tumayo. “Hindi.”

Click.

Halos bumigay ang mga tuhod ko.

“Twenty-one years,” sabi ko. “Twenty-one years, tapos ganito?”

“Hindi ito ang iniisip mo.”

“E di sabihin mo kung ano.”

“Hindi ko kuwento para sabihin.”

Tahimik ang rice cooker.

Mas masakit ang katahimikang iyon kaysa sa click.

Hindi nagsisinungaling si Marco. Talagang naniniwala siyang hindi niya puwedeng sabihin sa akin.

Iniwan niya ang mesa, kinuha ang susi, at lumabas.

Narinig kong umandar ang kotse niya.

Tapos wala na siya.

Mga sampung segundo, nirespeto ng pamilya ko ang pagdurusa ko.

Tapos itinuro ni Tita Vangie si Tito Jun.

“Ikaw naman.”

Ganoon naging game show ang pagdurusa ko.

Isa-isa silang umupo sa silya.

Inamin ni Tito Jun na hindi pa siya tumitigil sa pagbili ng lottery ticket.

Inamin ng nanay ko na binasa niya ang bawat message sa group chat ng magpipinsan mula sa tablet na iniwan ni Ruby.

Inamin ni Gabby na totoong tattoo ang “school art project” sa balikat niya.

Ginagamit pala ni Joel ang streaming password ko at sinisisi ang mga bata.

Hindi si Pia ang gumawa ng leche flan na dinala niya noong Easter. Binili niya iyon sa babaeng nagngangalang Dory, nilipat sa sarili niyang lalagyan, at ipinasa bilang “recipe ni Lola.”

Halos nagdulot ng pangalawang sampal ang pag-aming iyon.

Nagsimulang magbilang si Nico sa phone niya.

“Sampu,” anunsiyo niya matapos aminin ng nanay ko na itinago niya ang pustiso ni Tita Baby noong nag-away sila noong 2019.

“Eleven,” sabi niya nang aminin ni Joel na nasa garahe niya ang nawawalang karaoke microphone ng tatay namin.

“Hindi ko sinasadya,” depensa ni Joel.

“Paano mo hindi sinasadyang itago ang microphone nang apat na taon?” sigaw ko.

Click.

“Fine! Gusto ko iyon.”

Bawat ilang minuto, sinusubukan ni Nico na tingnan ang cooker.

Bawat pagkakataon, may humaharang sa kanya.

“Mamaya na,” sabi ni Ruby. “Tanungin mo si Uncle Jun tungkol sa Cebu.”

Namutla si Tito Jun.

“Ano’ng nangyari sa Cebu?” tanong ni Tita Vangie.

“Wala.”

Click.

“Ay, Diyos ko!”

Walang kabit sa Cebu. Pero may scooter siyang palihim na binili at ibinangga sa isang dekorasyong fountain bago sinabi sa lahat na ninakawan siya.

Kay Nanay ang secret number fourteen.

Sinabi niyang tumataas ang blood pressure niya dahil sa “stress sa pamilya.”

Ang totoo, kumakain siya ng itlog na maalat tuwing hatinggabi at itinatago ang mga balat sa ilalim ng puno ng calamansi.

“Ma!” sigaw ko.

“Konti lang naman!”

Click.

“Araw-araw?” tanong ko.

Umiwas siya ng tingin.

Click.

Itinaas ni Nico ang phone. “Sixteen.”

“Sixteen na ano?” tanong ko.

“Mga pag-amin.”

“Wala sa mga ito ang dapat bilangin. Takot ang lahat.”

“Agree ako. Kaya kailangan kong tingnan ang outlet.”

Pero nakatingin si Ruby sa bakanteng upuan ni Marco.

“Paano ang seventeen?” mahina niyang tanong.

Alam ko kung ano ang ibig niyang sabihin.

Nasa labas pa rin ang sikreto ng asawa ko.

O nagmamaneho papunta sa ibang babae.

Kinuha ko ang phone at tinawagan siya.

Tinanggihan niya ang tawag.

Tumawag ulit ako.

Tinanggihan ulit.

Sa pangatlo, nakapatay na ang phone niya.

Parang tumagilid ang kuwarto.

Hinaplos ng nanay ko ang likod ko. “Anak…”

“Huwag,” sabi ko. “Walang magsasalita.”

Doon nagsimulang umiyak si Tita Baby, na kanina pa nagtatago malapit sa refrigerator.

Hindi simpleng luha.

Malalaki at guilty na luha.

Humarap sa kanya ang lahat.

“Sorry,” bulong niya.

Nanlamig ang buong katawan ko. “Tungkol kay Marco?”

“Hindi.”

“E ano?”

Tumingin siya sa cabinet sa itaas ng stove ko.

“Kinuha ko ang blue notebook.”

Nakalimutan kong huminga.

Walong taon na ang nakararaan, pagkatapos mamatay ni Nanay, nawala ang notebook ng mga recipe na sulat-kamay niya.

Naroon ang lahat ng niluto niya para sa amin: kare-kare, arroz caldo, chicken pastel, at ang bibingkang ginagawa niya tuwing umaga ng Pasko.

Nag-away kami ng kapatid kong si Celia tungkol doon sa burol.

Inakusahan ko siyang kumuha dahil siya ang huling tao sa kusina ni Nanay.

Tinawag akong makasarili ni Celia.

Tinawag ko siyang magnanakaw.

Umalis siya bago matapos ang siyam na araw na dasal.

Pagkatapos noon, lumipat siya sa California. Birthday texts lang para sa mga bata ang ipinapadala namin sa isa’t isa. Wala nang iba.

“Bakit?” tanong ko kay Tita Baby.

“Gusto kong kopyahin ang mga recipe. Akala ko ibabalik ko agad.”

“Nasaan?”

Tinakpan niya ang bibig niya.

“Tita. Nasaan ang notebook?”

“Natapunan ko ng kape. Nagdikit-dikit ang mga pahina. Nahihiya ako.”

“Hinayaan mong sisihin ko si Celia.”

“Sinubukan kong sabihin sa ’yo.”

“Kailan?”

“Galit na galit kayong dalawa.”

“Kaya walong taon kang walang sinabi?”

Tahimik ang cooker.

Sa wakas, nagsabi ng totoo si Tita Baby.

Bumigay ang mga binti ko at napaupo ako sa silya.

Umuga ang kahoy sa ilalim ko.

Click.

Napatalon ako.

Click.

Biglang napatingin si Nico sa sahig.

“Umalis kayong lahat diyan,” utos niya.

Sa wakas, sumunod kami.

Inilayo niya ang upuan, inangat ang gilid ng rug, at inilantad ang extension cord mula buffet papunta sa dingding. Tapos yumuko siya sa tabi ng outlet.

“Maikli ang isang paa ng silya,” sabi niya. “Tuwing gumagalaw ang nakaupo, tumatama ito sa tiles. Dahil sa vibration, lumuluwag ang koneksiyon sa loob nitong lumang adapter.”

Tinapik niya ang sahig gamit ang palad.

Click.

Walang nagsalita.

In-unplug ni Nico ang cooker.

“Ang lie detector ninyo,” sabi niya, “ay sirang circuit lang sa ilalim ng umaalog na upuan.”

Tinitigan ni Ruby ang labimpitong pag-aming nakalista sa phone niya.

“So nagkataon lang lahat?”

“Hindi exactly. Pinaupo ninyo ang mga kinakabahang tao sa umaalog na silya. Gumagalaw ang mga kinakabahan.”

Nagkrus ng mga braso ang nanay ko. “Si Lola pa rin ang pumili ng silya.”

“Hindi namimili ng furniture mula sa langit si Lola.”

Halos hindi ko sila naririnig.

Nakatingin ako kay Tita Baby.

“Sino ang may hawak ng notebook ngayon?”

Nag-atubili siya.

Tapos sinabi niya ang pangalang muling dumurog sa puso ko.

“Si Marco.”

Nag-vibrate ang phone ko.

May message mula sa kanya.

Isasama ko siya pagbalik.

PART 3: Bakit Umalis si Marco

Tatlong beses kong binasa ang message.

Tapos tumama sa harapang bintana ang ilaw ng headlights.

Huminto sa labas ang kotse ni Marco.

Nakatayo lang ako habang nagsiksikan sa likod ko ang buong pamilya na para bang manonood kami ng final scene ng isang teleserye.

Bumukas ang front door.

Naunang pumasok si Marco.

Mapula pa rin ang pisngi niya dahil sa kamay ko.

Nakatayo sa likod niya ang kapatid kong si Celia.

Mukha siyang mas matanda kaysa sa babaeng walong taon kong kinimkiman ng sama ng loob. Mas maikli ang buhok niya. Mas payat ang mukha.

Sa mga braso niya, nakabalot sa dilaw na dish towel, ang blue notebook ni Nanay.

Walang nagsalita.

Tumingin sa akin si Celia.

“Hello, Ate.”

Napakabilis na gumuho ng galit ko, natakot ako.

“Alam mo?” tanong ko.

Tumango siya. “Tinawagan ako ni Marco six months ago.”

Humarap ako sa kanya.

“Ang mga Huwebes ng gabi?”

“Video calls namin ni Celia. Tapos nakikipagkita ako sa book restorer.”

“Ang pabango?”

Itinaas ni Celia ang isang pulsuhan. “Malamang akin. Niyakap ko siya pagdating ko kahapon.”

“Kahapon ka pa rito?”

“Natakot ako.”

Masakit iyon dahil naiintindihan ko.

Inilapag ni Celia ang notebook sa mesa at inalis ang balot.

Malinis na ang blue cover. Tinalian ng maputlang sinulid ang mga nalaglag na pahina. Nakapulupot sa papel ang sulat-kamay ni Nanay, kupas pero buhay.

Hinipo ko ng dulo ng daliri ang isang recipe.

Sa ibaba, isinulat ni Nanay: Gusto ni Mila ng mas maraming peanut sauce. Ninakaw ni Celia ang pechay.

May lumabas na tunog sa akin na kalahating tawa, kalahating hikbi.

Nagsimulang umiyak din si Celia.

“Dapat ipinaglaban ko,” sabi niya. “Hindi ko dapat hinayaan.”

“Tinawag kitang magnanakaw.”

“Binato mo rin ako ng tsinelas.”

“Umiwas ka.”

“Siyempre umiwas ako.”

Umikot ako sa mesa.

Sa isang napakasakit na sandali, nakatayo lang kami roon.

Tapos niyakap ko ang kapatid ko.

Niyakap niya ako nang napakahigpit, naiipit sa pagitan namin ang notebook.

Sa likod namin, humagulgol si Ruby.

“Ang ganda,” iyak niya.

“Tumahimik ka,” sabay-sabay na sabi ng lahat.

Binitiwan ko si Celia at tumingin kay Marco.

“Sorry.”

Hinipo niya ang pisngi niya. “Pag-uusapan natin ang apology mo mamaya.”

“Fair.”

“At wala akong kabit.”

“Alam ko.”

“Lakasan mo.”

Nakatitig sa akin ang pamilya ko.

Nilunok ko ang pride ko.

“Walang kabit ang asawa ko.”

Tumango si Marco. “Thank you.”

Tapos nag-click ang rice cooker.

Lahat napalingon doon.

Itinaas ni Nico ang naka-unplug na cord.

“Si Lola,” bulong ng nanay ko.

Nagsigawan kami.

Pinakamalakas ang sigaw ni Nico.

Tapos tumingin siya sa likod ng buffet at nakita si Gabby na pinipindot ang switch ng cooker gamit ang isang daliri.

Ngumisi siya. “Sorry. Hindi ko napigilan.”

Nagtawanan kami hanggang kinailangan ng ilan na kumapit sa mga dingding.

Siyempre, sira na ang kanin. Buong gabi itong namamatay-sindi habang umaamin ang pamilya ko sa mga kasalanang mula sa gasgas sa pintura hanggang sa pagtataksil sa damdamin.

Binuksan ni Celia ang notebook ni Nanay.

“Arroz caldo,” sabi niya. “Sa stove. Kaya natin ’to.”

Kaya nagluto kami.

Naghiwa ng luya si Ruby. Hinimay ni Joel ang manok. Tatlong beses hinugasan ni Tita Baby ang kaldero nang hindi inuutusan. Tumayo sa tabi ko si Marco, magkalapit ang mga balikat namin.

Binasa ni Celia nang malakas ang mga instruction ni Nanay habang naghahalo ako.

Nang maluto ang arroz caldo, pinunô ko ang unang mangkok.

Nilagyan ko ng pritong bawang, green onion, calamansi, at sobrang daming black pepper.

Tapos dinala ko iyon sa kapatid ko.

Isang subo ang kinain ni Celia.

Pumikit siya.

“Lasang bahay,” bulong niya.

Umupo ako sa tabi niya at ninakaw ang kasunod na subo.

Gaya ng dati.