PART 1: Nagtanong si Nanay Tungkol sa Pera

Umuwi ako mula Dubai nang apat na araw na mas maaga para sorpresahin ang nanay ko.

Pero alas-sais y medya ng umaga, matapos ang siyam na taon sa ibang bansa at magdamag na biyahe sa bus mula Cubao, nakatayo ako sa harap ng dati pa ring inuupahan naming barung-barong malapit sa dalampasigan, habang unti-unting lumulubog sa lupa ang maleta ko.

Ganoon pa rin ang dingding na kawayan. Ganoon pa rin ang yero sa bubong na pinatungan ng mga bato. Ganoon pa rin ang nangingitim na takure.

At naroon si Nanay, pitumpu't dalawang taong gulang, nakaupo sa tabi ng kalan na de-kahoy at hinihipan ang mga baga gamit ang isang pirasong karton.

Nagpapadala ako ng ₱20,000 buwan-buwan.

Sa loob ng siyam na taon.

Mahigit dalawang milyong piso.

Lahat ng padala ay dumidiretso sa ate kong si Nerissa. Simple lang ang trabaho niya: ibigay iyon kay Nanay, ayusin ang tirahan niya, at tiyaking hindi na kailangang magbilang ni Nanay ng mga barya bago bumili ng gamot.

Tumingala si Nanay at biglang lumiwanag ang buong mukha niya.

“Josie!”

Tumakbo siya papunta sa akin. Niyakap ko siya.

Tumingin ako sa barung-barong sa likuran niya.

“Nanay,” sabi ko. “Bakit ka nandito?”

“Ha?”

“Bakit nandito ka pa rin?”

“Anak, kakarating mo lang. Kain muna—”

“Nasaan ang pera?”

Nagsalubong ang mga kilay niya.

“Anong pera?”

Napatawa ako nang isang beses dahil akala ko talaga, mali lang ang dinig ko.

“Iyong perang pinapadala ko kay Ate Nerissa. Buwan-buwan.”

Tinitigan ako ni Nanay.

Pagkatapos, marahan niyang sinabi, “Anak… wala akong natanggap. Kahit isang piso.”

Kahit isang piso.

Kailangan ninyong malaman kung bakit napakahalaga ng perang iyon.

May bangkang pangisda ang tatay kong si Isko Delgado, tatlong anak na babae, at isang maliit na lote sa daan paakyat ng burol na may puno ng narra sa harap. Itinanim niya ang punong iyon noong linggong ipinanganak ako, at tuwing kaarawan ko, nilalagyan niya ng maliit na guhit ang puno para sukatin ang tangkad ko.

Pagsapit ko ng kinse, nanalo na ang puno.

“Tanggapin mo na,” sabi sa akin ni Tatay. “Mas matangkad talaga kapatid mo.”

Tapos nagkasakit si Tatay.

Dalawang taon ng mga ospital sa Lucena, sobre ng mga gamot, at mga resibong itinago ni Nanay sa lata ng biskwit ang nag-iwan sa amin ng utang na hinding-hindi namin kayang bayaran.

Si Berting Sazon lang ang tanging lalaki sa Mauban na kayang maglabas agad ng ganoong kalaking pera. Nagpapautang siya sa mga pamilyang wala nang ibang mapagpilian, at sa kaso namin, ang lote sa burol ang kinuha niya.

May kalahati na sana akong scholarship at may puwesto na ako sa nursing school sa Lucena.

Isinuko ko iyon.

Pagkalipas ng tatlong buwan, nasa Dubai na ako at nag-aalaga ng tatay ng ibang tao.

Umabot iyon ng siyam na taon.

Siyam na Paskong sa screen lang ng telepono. Siyam na kaarawang hindi ko nadaluhan. Siyam na taong paulit-ulit kong sinasabing, “Next year siguro.”

Pero tuwing araw ng sahod, nagpapadala ako ng ₱20,000.

Kaya nang sabihin ni Nanay na wala siyang natanggap kahit isang piso, hinanap ko ang ate ko.

Natagpuan ko si Nerissa sa palengke alas-otso, binabanlawan ng hose ang mga kaliskis ng isda mula sa mesa.

Dalawang taon siyang mas matanda sa akin at matalas pa rin ang dila kapag gusto niya, pero ang babaeng nasa puwesto ay halos hindi ko makilalang ate ko. Payat siya, sunog sa araw ang balat, at suot ang kupas na damit na naaalala kong nakita ko sa isang video call ilang taon na ang nakalipas.

Nakita niya ako.

Natigilan siya.

“Josie,” sabi niya. “Bakit ang aga mo?”

Hindi iyon ang inaasahan kong bati.

“Dalawang milyong piso, Ate.”

Pumikit siya.

Tahimik na inilayo ng isang tindera ng isda sa akin ang kutsilyong panghiwa.

“Nagluluto si Nanay gamit ang kahoy.”

“Alam ko.”

“ALAM MO?”

Natahimik ang buong palengke.

“NASAAN ANG PERA?”

Mahigpit na hinawakan ni Nerissa ang hose.

“Wala akong ninakaw.”

“Kung ganoon, nasaan?”

“Apat na araw, Josie. Please.”

“Ate, siyam na taon akong nagpapadala ng pera.”

“Alam ko.”

“Kung ganoon, sabihin mo sa akin.”

“Apat na araw.”

Pagkatapos, nawala siya sa likod ng plywood na pinto ng puwesto at ayaw nang lumabas.

Sa wakas, hinawakan ng isang matandang tindera ang siko ko.

“Anak,” sabi niya, “uminom ka muna ng tubig.”

Noong gabing iyon, hinalungkat ko ang mga gamit ni Nerissa.

Alam kong hindi ko dapat ginawa iyon. Pero kumbinsido na ako noon na kinuha ng ate ko ang mahigit dalawang milyong piso habang nakatira pa rin si Nanay sa tabi ng kalan na de-kahoy.

Halos walang laman ang kuwarto niyang plywood. Tatlong damit. Isang murang bentilador. Isang rice cooker na sira ang isang hawakan.

Pagkatapos, nakita ko ang sanglaang resibo para sa singsing sa kasal ni Nanay.

Parang nahulog ang sikmura ko.

“Naku, Ate,” bulong ko. “Ano'ng ginawa mo?”

Sa ilalim ng banig niya, may isang asul na plastic folder.

Sa loob, may apat na susi at isang bagong titulo ng lupa.

Ang daan sa burol.

Ang dati naming lote.

Ang lupang kinuha ni Berting Sazon labing-isang taon na ang nakalipas.

Nanginginig ang mga kamay ko habang binabasa ko ang pangalan ng may-ari.

Hindi kay Nerissa.

Hindi kay Nanay.

JOSEFINA DELGADO-RAMIREZ.

Sa akin.

Sa likuran ko, lumangitngit ang plywood na pinto.

Nakatayo roon si Nerissa, nakatitig sa titulong hawak ko.

Pagkatapos, pagod at inis niyang sinabi, “Josie. Hindi ka ba talaga puwedeng umuwi sa petsang sinabi mo sa amin?”

PART 2: Ang Asul na Gate

Hindi ako nakatulog.

Alas-singko ng umaga, niyugyog ko si Nerissa para gisingin at itinaas ang titulo sa ibabaw ng mukha niya.

“Magpaliwanag ka.”

Tinakpan niya ng unan ang ulo niya.

Hinablot ko iyon.

“Ate.”

“Apat na araw.”

“BAKIT APAT NA ARAW?”

Mula sa kabilang panig ng harang, narinig ang boses ni Nanay.

“Nerissa. Tama na.”

Natigilan ang ate ko.

Napabuntong-hininga si Nanay.

“O sige. Sabihin mo na. Pero hindi ako sasama.”

Tinitigan ko ang dingding. “Sasama saan?”

Dagdag ni Nanay, “Gusto kong makita mukha niya pagdating.”

Doon ko napagtantong kasabwat din pala ang nanay ko.

“Hindi ako makapaniwala sa inyong dalawa,” sabi ko.

“Magbihis ka,” sabi ni Nerissa.

Naglakad kami paakyat sa burol bago sumikat ang araw.

Galit pa rin ako, at may dala akong supot ng pandesal dahil hinabol kami ni Nanay palabas habang sumisigaw ng, “Mag-away kayo pero kumain kayo.”

Paakyat ang daan sa gitna ng mga bahay na natutulog pa.

Unti-unti, napagtanto ko kung saan kami papunta.

Sa dati naming daan.

Sa dati naming burol.

“Ate.”

“Sumama ka lang.”

“Alam mo ba kung ano ang ginawa ko sa loob ng siyam na taon?”

Huminto siya.

“Natulog ako sa bahay ng ibang tao. Hindi ako nakauwi nang mga Pasko. Wala ako noong magpitumpu si Nanay. Isinuko ko ang pag-aaral ko.”

“Alam ko.”

“Iyan lagi ang sinasabi mo.”

Tumigas ang panga niya.

“At tuwing Linggo,” sabi niya, “nang daldal ka nang daldal, ni minsan hindi mo ako tinanong kung kumusta ang puwesto ng isda.”

Napatahimik ako roon.

Tumingin si Nerissa sa mga susi.

Pagkatapos, mas mahina niyang idinagdag, “Pero nakinig pa rin ako.”

At bigla kong naalala ang mga tawagan namin tuwing Linggo noong nasa Dubai ako.

Nakaupo ako noon sa isang plastic na bangkito sa laundry room dahil doon pinakamalakas ang signal. Puro tungkol sa tahanan ang kinukuwento ko dahil miss na miss ko iyon.

Sinasabi kong nami-miss ko ang amoy ng narra. Inirereklamo kong tumutulo ang dati naming bubong sa ibabaw ng hapag-kainan. Sinasabi kong kung magkakaroon man ako ng kusina, gusto ko ng bintana sa ibabaw ng lababo dahil gustong-gusto ni Nanay na pinapanood ang daan.

Gusto ko ng mabababang estante dahil maliit si Nanay at ayaw na ayaw niyang humingi ng tulong para maabot ang mga bagay.

Gusto ko ng kuwartong maririnig mo ang dagat pero hindi mo maaamoy ang daungan ng isda.

Laging sagot ni Nerissa, “Hmm.”

O kaya, “Sige.”

O minsan, “Anything else, Your Highness?”

Akala ko tinutukso lang niya ako.

Pagkatapos, lumiko kami sa huling kurbada.

May asul na bakal na gate sa mababang sementong pader.

Isang salita ang nakasulat sa mailbox.

DELGADO.

Sa kabila nito, may maliit na puting bahay na berde ang bubong.

May balkonahe.

Walong baitang.

May bintana sa kusinang nakaharap sa daan.

May mainit na dilaw na liwanag mula sa loob.

Huminto ako.

May gumalaw sa likod ng salamin.

Isang maliit na pigura.

Nagwawalis.

“Nerissa…”

Binuksan ng ate ko ang gate.

Sa unang pagkakataon mula nang makauwi ako, ngumiti siya.

“Sinira mo ang blessing,” sabi niya. “Kaya ngayon, pangit ang paraan natin.”

Pagkatapos, itinulak niyang bumukas ang gate.

PART 3: Ang Bahay na Naghihintay

Si Nanay ang nasa loob.

Siyempre naman.

Ang babaeng nagsabing hindi siya sasama ay dumaan pala sa shortcut sa lote ng mga Aguilar at naunahan pa kami roon.

Suot niya ang nag-iisa niyang magandang bestida at nagwawalis siya sa malinis na kusina, pilit na pilit na huwag maunang umiyak.

Tatlong hakbang pa lang ang naaakyat ko sa balkonahe, kinailangan ko nang maupo.

Umupo si Nerissa sa tabi ko at inilapag sa kandungan ko ang isang murang asul na kuwaderno.

Nasa loob ang siyam na taon ng sarili kong mga salita.

Marso 2018 — narra. Nami-miss niya ang amoy.

Agosto 2018 — ayusin ang ambi. Reklamo pa rin niya ang ulang pumapatak sa pagkain.

Enero 2019 — bintana sa ibabaw ng lababo, nakaharap sa daan, para kay Nanay.

Nobyembre 2019 — mabababang estante. Maliit si Nanay pero mataas ang pride.

Pahina pagkatapos ng pahina.

Ang mga reklamo ko dahil sabik na sabik akong umuwi. Ang mga hiling kong “balang araw.”

Nakasulat sa siksik na sulat-kamay ni Nerissa sa pagitan ng mga order ng isda.

“Ate,” bulong ko. “Saan napunta ang pera?”

Itinuro niya ang bahay.

“Sa lahat ng parte niyan.”

Ilang taon niyang inipon ang lahat ng kaya niya, sigurado siyang balang araw, magbebenta rin si Berting Sazon.

Kapag kailangan ni Nanay ng gamot, kinukuha niya ang pera sa puwesto ng isda.

Kapag kinakapos, siya mismo ang hindi kumakain. Isinangla niya ang singsing sa kasal ni Nanay.

Mula sa kusina, sumigaw si Nanay, “Natubos ko na. Tigilan mo nga iyang mukha mo.”

Itinaas niya ang kaliwang kamay.

Naroon ang singsing.

Noong nakaraang taon, nangailangan ng pera sa Maynila ang anak ni Berting.

Biglang puwede nang pag-usapan ang lupang isinumpa niyang hindi niya kailanman ibebenta.

Inubos ni Nerissa ang naipon niya.

Noong nakaraang buwan, pumirma siya.

“Ang natira, ipinangpatayo ng bahay na ito,” sabi niya. “Dahan-dahan. Paisa-isang parte. Ilang linggo lang ang nakalipas nang matapos namin ang mga huling kuwarto. Iyong banyo lang, mahigit isang taon bago natapos dahil ang mahal-mahal ng semento.”

Tiningnan ko ang titulo.

“Bakit pangalan ko ang nakalagay?”

Lumabas si Nanay, hawak ang walis.

“Dahil sinabi ko sa kanya.”

“Ano ang sinabi mo?”

“Na hindi ko tatanggapin ang pera mo.”

“Nanay, para sa iyo ang perang iyon.”

“Hindi.”

“Oo.”

Itinuro niya sa akin ang walis. “Makinig ka muna bago maging problema ko ang blood pressure mo.”

Ngumiti si Nerissa.

Itinuro rin sa kanya ni Nanay ang walis. “Ikaw din. Quiet.”

Pagkatapos, tumingin ulit siya sa akin.

“Siyam na taon ng buhay mo ang perang iyon. Nakita ko nang isinuko mo ang nursing school dahil may sakit ang tatay mo. Hindi ko hahayaang magsakripisyo ka pa ng siyam na taon tapos uuwi kang walang dala kundi mga balikbayan box.”

Parang nagsara ang lalamunan ko.

“Kaya sinabi ko sa ate mo: bawiin mo ang lupa. Magpatayo ka ng bahay na nakapangalan kay Josie.”

Tiningnan ko ang bahay.

“Handa na ang bahay. Bakit sa barung-barong ka pa rin natutulog?”

Tinaas ni Nanay ang baba niya.

“Hindi ako papasok sa bahay ng anak ko nang wala siya.”

Kamakailan lang naging matitirhan ang bahay, pero kahit noon, tumanggi si Nanay na lumipat bago ako makauwi. Umaakyat siya para tumulong maglinis, binubuksan ang mga bintana, tinitingnan kung ano pa ang kailangang ayusin, tapos bumababa ulit sa barung-barong.

Dahil sa akin ang bahay.

At wala ako roon.

Tinakpan ko ang mukha ko at umiyak.

Hinagod ni Nerissa ang likod ko nang ilang segundo.

“Okay,” sabi niya. “Tama na. Nababasâ ka na.”

Sabay akong natawa at napaiyak dahil doon.

Pagkatapos, hinila niya ako patayo.

“Halika. Tingnan mo ang pinto.”

Madilim at mabigat na narra iyon.

Ganoon din ang mga rehas at ang hamba sa paligid ng bintana ng kusina.

“Ate…”

“Pinutol ni Berting ang puno natin noong 2019. Narinig ni Aling Pina ang chainsaw at tinawagan niya ako. Binili ko ang kahoy bago niya maihakot.”

“Nagbayad ka para sa sarili nating puno?”

“Labing-isang libo.”

Tinitigan ko siya.

“Masama talaga ang lalaking iyon.”

“Oo.”

“Language,” sabi ni Nanay.

Hinaplos ko ng mga daliri ang hamba ng pinto.

Malapit sa ibaba, may maliliit at lumang hiwa sa kahoy.

Siyam.

Sampu.

Labing-isa.

Labindalawa.

Ang mga marka ni Tatay tuwing kaarawan ko.

Nailigtas ni Nerissa ang mga iyon.

Doon ko naunawaan kung ano talaga ang nasa harap ko.

Lahat ng tawagan namin tuwing Linggo.

Lahat ng padala ko.

Lahat ng mahabang araw na ginugol ng ate ko sa puwesto ng isda.

Lahat ng pagkakataong sinabi niyang “hmm” habang palihim siyang nagsusulat.

Apat na araw pa sana bago ang blessing.

Hindi man lang umabot hanggang almusal ang planong iyon.

Pagsapit ng alas-nuwebe, may mga plastic na upuan na sa bakuran.

Pagsapit ng alas-diyes, may nagdala ng pancit, may ibang nagdala ng baboy, at nagsasabit na ng mga banderitas ang mga tindera ng isda.

Iniabot sa akin ng matandang tindera mula sa palengke ang isang basong tubig.

“Kita mo?” sabi niya. “Tubig muna.”

Pagtanghali, natahimik ang bakuran.

Nakatayo si Berting Sazon sa asul na gate.

Puting barong. Makintab na sapatos.

Tiningnan niya ang mailbox.

DELGADO.

Pagkatapos, ang bahay na nakatayo sa lupang minsan niyang isinumpang hindi na namin muling maaangkin.

At pagkatapos, ang pintong narra na gawa sa punong ipinaputol niya.

Walang nang-insulto sa kanya.

Hindi na kailangan.

Sa likuran ko, biglang umingit nang matinis ang karaoke microphone.

Napakislot si Berting.

Lumapit si Nerissa sa akin.

“Kahit iyong microphone, galit sa kanya.”

Pinigilan kong tumawa.

Si Nanay, dahil mas mabuti siyang Kristiyano kaysa sa mga anak niyang babae, ay nagdala ng platong may lechon sa gate.

“Berting,” sabi niya. “Kain.”

Tinanggap niya iyon.

Sa kauna-unahang pagkakataon, wala siyang masabi.

Kumain siya sa labas ng gate habang sa loob, binabasbasan ng pari ang mga dingding, nagtatakbuhan ang mga bata sa kusina, at sinisigawan ni Aling Pina ang kung sino mang nakasandal sa rehas na narra dahil “tama na ang pinagdaanan niyan.”

Pagkatapos, sinabi ng pari, “Rosita, buksan mo ang pinto.”

Umiling si Nanay.

“Hindi.”

Napatingin sa kanya ang lahat.

Hinawakan niya ang kamay ko.

Pagkatapos, ang kamay ni Nerissa.

Inilagay niya ang mga kamay naming dalawa sa pintong narra.

“Sabay,” sabi niya.

Itinulak namin.

Bumukas ang pinto.

Naghiyawan ang buong bakuran.

Sa unang pagkakataon, tumawid si Nanay sa pintuan sa pagitan ng dalawa niyang anak.

Huminto siya sa kusina, sa ilalim ng bintanang inilarawan ko ilang taon na ang nakalipas mula sa isang laundry room sa Dubai.

Kita mula roon ang buong daan.

Ang mga kapitbahay na paakyat, may dalang pagkain. Ang mga batang tumatakbo papasok sa gate. Ang mga taong dumarating.

Tumingin si Nanay sa labas ng salamin at ngumiti.

“Ah,” marahan niyang sabi. “Kaya pala gusto mo ang bintana.”

Natawa ako.

“Oo.”

Pinisil niya ang mga kamay namin.

Pagkatapos, habang nakatingin pa rin sa daan, sinabi ng nanay ko ang tanging bagay na siyam na taon kong pinagsikapang mabili para sa kanya.

“Mabuti,” sabi niya. “Ngayon, makikita ko nang umuuwi ang mga anak ko.”