PART 1: Ang Imposible Kong Hiling

Noong umagang hiniling ko sa manugang kong turuan akong mag-drive, bigla siyang natahimik kaya narinig ko ang ugong ng refrigerator sa likod niya.

Tapos tumingin si Rueben sa anak kong si Cely at sinabing, “Dahil ba ito sa hindi kita naihatid sa church noong Sunday?”

Dapat sinabi ko na agad sa kanya ang totoo.

Sa halip, pinagpatong ko ang mga kamay ko sa kitchen table nila at sinabing, “Hindi. Gusto ko lang matuto.”

Lalo lang lumala ang lahat.

63 taong gulang na ako. Ang asawa kong si Arturo ang nagda-drive sa lahat ng lakad namin bago siya namatay. Pagkatapos niyon, si Rueben ang pumalit nang walang kahit isang reklamo.

Sa loob ng siyam na taon, siya ang naghatid sa akin sa doctor, sa palengke, sa church, pati sa pharmacy noong ointment lang ang kailangan ko para sa pantal na ayaw kong ilarawan.

Si Cely ang nag-ayos niyon pagkatapos ng libing.

“Ma, tawagan mo si Rueben kahit kailan,” sabi niya noon. “Kahit kailan.”

At talagang dumarating siya kahit kailan.

Pero nitong nakaraang taon, nagbago ang mukha niya.

Ngumingiti pa rin siya kapag sumusundo, pero parang hiram ang ngiti niya.

Laging nagmamadali ang boses ni Cely.

Nagsisimula nang mahirapang bumuo ng mga salita ang maliit nilang anak na si Nico, at tatlong umaga kada linggo, dinadala siya ni Cely sa child development center sa kabilang panig ng bayan.

Hindi nila sinabi sa akin kung gaano iyon kahirap.

Hindi na nila kailangan.

Napansin kong sumasagot si Cely ng work calls habang sinusubuan ng lugaw si Nico.

Napansin kong suot ni Rueben ang parehong gusot na polo mula umaga hanggang gabi.

Narinig ko silang pabulong na nag-uusap tungkol sa supervisor ni Cely dahil akala nila nasa bathroom ako.

Dalawang beses sinabi ni Cely na, “Okay lang, Ma,” kahit naghihintay nang pumatak ang luha sa mga mata niya.

Kaya hindi na ako tumawag para magpahatid.

Sumakay ako ng dalawang jeep papuntang palengke. Binayaran ko ang nagko-college na anak ng kapitbahay para ihatid ako sa checkup.

Minsan, naglakad ako nang 40 minutes pauwi mula sa church, may dalang isang bag ng lanzones, dahil napakataas ng pride ko para tawagan sila.

Akala nila, mas kaunti na ang kailangan ko.

Tapos, isang Thursday, nasa bahay nila ako nang tumunog ang phone ni Cely.

Lumabas siya sa hallway, pero narinig ko siyang nagsabi, “Pakiusap, sir. Siyam na buwan lang. Pagkatapos niyon, sabi ng therapist, magiging okay na siya.”

May sandaling katahimikan.

Tapos bumulong ang anak ko, “Naiintindihan ko pong dalawang beses na akong kinausap.”

Bumalik siyang pilit na pilit ang ngiti kaya natakot ako.

Noong gabing iyon, binuksan ko ang lumang metal box kung saan inilalagay ni Arturo ang mga resibo, insurance papers, at susi ng kupas niyang blue Toyota.

Halos dalawang taon nang nakatigil ang kotse sa ilalim ng cover sa tabi ng bahay ko. Pinapaandar iyon ni Rueben minsan kada buwan. Paulit-ulit niyang sinasabi sa aking ibenta ko na.

Kinuha ko ang mga susi.

Kinabukasan, sinabi ko ang imposible kong hiling.

Nakatitig si Cely sa akin. “Ma, bakit ngayon pa?”

“Dahil buhay pa ako ngayon.”

Sumandal si Rueben at kinuskos ng dalawang kamay ang mukha niya.

“Kung galit kayo, Nanay, sabihin n’yo na lang.”

“Hindi ako galit.”

“Hindi na kayo nagpapahatid sa akin.”

“Busy ka.”

“Exactly.” Tumaas ang boses niya. “Alam ko. Alam kong naging busy ako. Alam kong hindi ko kayo naihatid sa church. Alam kong dalawang oras kayong naghintay sa clinic noong isang buwan.”

“Hindi ako nagreklamo.”

“Iyan nga ang dahilan kung bakit parang reklamo ito.”

Sabi ni Cely, “Rueben, tama na.”

Pero naiintindihan ko siya. Akala niya inilapag ko sa table ang sama ng loob ko at binalutan iyon para magmukhang driving lesson.

Gayunman, hindi ko puwedeng sabihin sa kanila ang plano ko. Kapag sinabi kong gusto kong ako ang maghatid kay Nico, tatanggi si Cely bago ko pa matapos ang sentence.

Sasabihin niyang napakabilis ng mga sasakyan sa highway. Sasabihin niyang matanda na ako. Sasabihin niyang kaya niya.

Sampung taon pa lang ang anak ko, sinasabi na niyang kaya niya ang lahat.

Kaya tinaas ko ang baba ko. “Saturday morning. Alas-sais. Mas kaunti ang sasakyan.”

Tinitigan ako ni Rueben na parang hinatulan ko siya.

Saturday, alas-sais, dumating siyang may dalang dalawang kape at mukha ng lalaking papasok para parusahan.

Inalis niya ang cover ng Toyota ni Arturo, tiningnan ang mga gulong, at binuksan ang driver’s door.

“Bago ang lahat,” sabi niya, “makinig kayo sa akin.”

“Siyempre.”

“Huwag kayong mag-panic.”

“Hindi ako nagpa-panic.”

Pagkalipas ng 10 minutes, dinaanan ko ang sarili kong bougainvillea.

PART 2: Kung Bakit Hinawakan Niya ang Manibela

Nakaligtas ang bougainvillea. Ang kape ni Rueben, hindi.

Tumapon iyon mula sa kamay niya nang agawin niya ang manibela, kumalat sa dashboard, at tumulo sa pantalon niya.

Nanigas ako habang nakadiin ang dalawang paa ko.

Ang masama, ang isang paa ay nasa accelerator.

“Brake!” sigaw niya.

“Alin doon?”

“Iyong isa, Nanay! Iyong isa!”

Huminto ang Toyota na nakabaon ang harapan sa mga bulaklak habang halos nakatayo na si Rueben sa upuan niya.

Ilang segundo kaming walang imik.

Tapos sinabi ko, “Sabi mo huwag akong mag-panic.”

Pumikit siya.

Nagpatuloy ang mga lesson namin.

Tuwing Saturday, dumarating si Rueben bago sumikat ang araw. Tuwing Saturday, nakakahanap kami ng bagong paraan para mainis sa isa’t isa.

Sabi niya, masyado akong dumidikit sa kanang side ng kalsada.

Sabi ko, mas kaunti ang kasalubong na sasakyan sa kanang side.

Sabi niya, tingnan ko ang mga mirror.

Inayos ko ang buhok ko.

Sabi niya, “Hindi para sa mukha n’yo ang mga mirror.”

Sabi ko, “Kung ganoon, bakit ipinapakita nila iyon?”

Humarap siya sa window at dahan-dahang huminga.

Sa pang-apat naming lesson malapit sa daan papuntang Baras, may tricycle na lumitaw sa likod namin. 20 kilometers per hour ang takbo ko.

Bumusina ang driver.

Binagalan ko hanggang 15.

“Bakit kayo bumabagal?” tanong ni Rueben.

“Kinakabahan ako sa kanya.”

“Padaanin n’yo siya.”

“Maluwag naman ang kalsada niya.”

Bumusina ulit ang tricycle. Kinawayan siya ni Rueben para lumampas sa amin, tapos dumungaw sa bukas na bintana at humingi ng sorry sa driver habang lumalampas ito.

“Bakit ka humingi ng sorry?” singhal ko.

“Dahil hinaharangan natin ang buong Rizal province.”

“Isang lane lang.”

Minsan siyang tumawa, pero walang saya roon.

“Hindi n’yo ito sineseryoso.”

Bigla akong tumabi kaya tumama ang balikat niya sa pinto.

“Gumigising ako nang alas-4:30 para maghanda bago ka dumating. Binabasa ko ang driver’s manual gabi-gabi. Nagpa-practice akong magpalit ng gear habang nakaupo sa dining table ko. Huwag mong sabihing hindi ako seryoso.”

“Kung ganoon, kailan ang deadline?” tanong niya.

Napatalon ang puso ko.

“Deadline?”

“Hindi bigla na lang nagdedesisyon ang mga tao sa edad na 63 na kailangang-kailangan nila ng license. Lagi n’yong tinatanong kung gaano katagal bago kayo puwedeng mag-drive mag-isa. Kaya kailan n’yo kailangan?”

Diretso lang akong tumingin sa unahan.

“Kapag ready na ako.”

Hinampas niya ng palad ang binti niya. “Ay, naku. Fine.”

Akala niya nagmamatigas ako.

Natatakot ako.

Mas marami na namang araw na hindi nakapasok si Cely. Tuwing Monday, Wednesday, at Friday nang alas-nuwebe ang appointment ni Nico.

Kapag nabigo ako, baka mawalan ang anak ko ng trabahong 11 taon niyang pinaghirapan.

Pero kung sasabihin ko kay Rueben, papasanin din niya ang takot ko. Bitbit na niya ang groceries, bills, overtime, si Nico, at bawat pabor na akala niyang utang niya sa akin.

Kaya tahimik kaming nagpatuloy sa pagmamaneho.

Isang araw bago ang una kong test, pina-practice niya sa akin ang pag-park sa pagitan ng dalawang plastic chair sa yard ko.

Nayupi ko ang isa.

Sa test, nakalimutan ko ang handbrake.

Bagsak ako bago mag-lunch.

Naghihintay sa labas si Rueben na may dalang pandesal at bottled water. Nang makita niya ang mukha ko, itinabi niya ang pagkain nang walang tanong.

“Next time,” sabi niya.

“Mukha kang relieved.”

Napakurap siya. “Ano?”

“Hindi ka talaga naniwalang kaya ko.”

“Anim na Saturday akong naniwalang kaya n’yo.”

“Anim na Saturday kang sumisigaw.”

“Dahil halos patayin n’yo ang tatlong chair.”

Nilampasan ko siya at umarkila ng tricycle pauwi.

Hindi siya dumating noong sumunod na Saturday.

Alas-siyete, tinawagan ko si Cely.

“Nasaan ang asawa mo?”

Napabuntong-hininga siya. “Ma, akala niya ayaw mo na siyang magturo sa iyo.”

“Sinabi ba niya iyon?”

“Sabi niya, sumakay ka ng tricycle.”

“Dahil galit ako.”

“Oo. Iyon naman kadalasan ang dahilan kung bakit umaalis ang mga tao.”

Ibinaba ko ang phone at nagmartsa papunta sa kotse na may takip. Naupo akong mag-isa sa driver’s seat.

Nanginginig na ang mga kamay ko bago ko pa man hawakan ang susi.

Tapos may kumatok sa window.

Nakatayo sa labas si Rueben na may hawak na dalawang kape.

Ibinaba ko ang salamin.

“Late ka,” sabi ko.

“Tinanggal n’yo ako.”

“Hindi.”

“Umalis kayo.”

“Bumalik ako.”

Matagal niya akong tiningnan. Tapos umikot siya at sumakay sa passenger seat.

“Ulit,” sabi niya.

Bumagsak ako sa pangalawang test dahil natamaan ko ang cone habang nagre-reverse parking.

Sa pagkakataong ito, hindi pandesal ang dinala ni Rueben. Dinala niya ang dalawang plastic chair mula sa yard ko at inilagay ang mga iyon sa isang bakanteng lote malapit sa Pililla.

“Hindi tayo aalis hanggang makapag-park kayo nang hindi pinapatay ang alinman sa dalawa.”

Tumaas ang araw. Tumulo ang pawis sa leeg niya. Nag-reverse ako, itinama ang puwesto, at nag-reverse ulit hanggang sumakit ang mga balikat ko.

Sa wakas, perpekto akong nakapag-park sa pagitan ng mga iyon.

Tinapik ni Rueben ang dashboard.

“Ulit.”

Ginawa ko ulit.

Tapos tumunog ang phone niya.

Si Cely. Kahit mula sa upuan ko, narinig ko ang iyak niya.

“Final warning na raw ito,” sabi niya.

Namutla si Rueben.

At hindi ko namalayang bumulong ako, “Alam ko.”

PART 3: Ang Matagal Ko Nang Alam

Tinapos ni Rueben ang call at humarap sa akin.

“Anong ibig n’yong sabihin na alam n’yo?”

Wala nang saysay ang pagtatago.

Mahigpit kong hinawakan ang manibela. “Narinig kong kausap ni Cely ang supervisor niya. Alam ko ang tungkol sa Monday, Wednesday, at Friday. Alam kong kailangan niya ng siyam na buwan.”

Bumuka ang bibig niya, pero walang lumabas.

“Iyon ang dahilan kung bakit gusto n’yong mag-drive?”

“May mga pupuntahan din ako,” mahina kong sabi.

“Nanay.”

Yumuko ako.

“Oo.”

Sumandal siya sa upuan. Ilang linggo niyang inakala na paraan ko ng pagpaparusa sa kanya ang bawat lesson. Ngayon, nasa pagitan namin ang katotohanan, mainit at nakakahiya.

“Bakit hindi n’yo sinabi sa amin?”

“Dahil tatanggi si Cely.”

“Tatanggihan niya talaga.”

“Kilala ko ang anak ko.”

“At hinayaan n’yo akong isiping galit kayo sa akin.”

“Ikaw lang ang nagdesisyon niyan.”

“Dahil hindi na kayo tumatawag.”

“Dahil pagod ka.”

Sa loob lang ng isang segundo, gumuho ang mukha niya.

Tapos tumingin siya sa labas ng window at kinuskos ang mga mata gamit ang hinlalaki at hintuturo niya.

“Akala ko binigo ko kayo,” sabi niya.

Nawala ang galit ko.

“Rueben, tingnan mo ako.”

Hindi siya tumingin.

“Dumarating ka sa loob ng siyam na taon,” sabi ko.

“Hospital, palengke, church, lahat. Dumating ka kahit may lagnat ka. Dumating ka kahit flat ang gulong mo. Minsan, dumating kang magkaiba ang tsinelas.”

“Madilim kasi.”

“Hindi ko nakalimutan ang kahit isa.”

Nanigas ang panga niya.

“Hindi ako tumigil sa pagtawag dahil binigo mo ako. Tumigil ako dahil pamilya kita, hindi driver.”

Sa wakas, humarap siya sa akin.

Tiningnan ko ang dalawang plastic chair.

“Ngayon, turuan mo ako nang maayos. Walang sigaw.”

Tumango siya. “At walang pagtatalo.”

“Huwag kang humingi ng himala.”

Sa sumunod na dalawang linggo, araw-araw kaming nag-practice kapag may oras siya. Tumigil siyang sumigaw. Tumigil akong magkunwaring hindi ako natatakot.

Kapag dumadagundong ang bus sa tabi ko, sinasabi kong, “Natatakot ako.”

Sumasagot siya, “Alam ko. Panatilihin n’yong tuwid ang manibela.”

Kapag namamatayan ako ng engine sa intersection, hindi niya inaagaw ang manibela. Sinasabi niya, “Huminga kayo. Simulan ulit.”

Kapag baluktot ang pag-park ko, hinahayaan niya akong ako ang makakita sa halip na sabihin agad ang mali ko.

Sa pangatlo kong test, parisukat ang mukha ng examiner at wala siyang pasensiya. Inutusan niya akong lumiko sa kaliwa, mag-reverse, mag-park, at huminto sa slope.

Buong oras na nanginginig ang mga tuhod ko.

Naririnig ko ang boses ni Rueben kahit naghihintay siya sa labas.

Panatilihing tuwid ang manibela.

Simulan ulit.

Ikaw ang tumingin.

Nang sa wakas ay may minarkahan ang examiner sa papel, hindi ko mabasa ang expression niya.

“Passed,” sabi niya.

Hindi ako nagsigaw. Hindi ako umiyak. Nagpasalamat lang ako at lumabas.

Napakabilis ng tayo ni Rueben, nabitawan niya ang bottled water niya.

Iniabot ko ang papel.

Binasa niya iyon, tapos sumigaw ng, “You passed!” nang napakalakas kaya napalingon ang lahat.

Niyakap niya ako sa harap ng buong office. Naramdaman kong nanginginig ang mga balikat niya.

“Huwag kang umiyak,” bulong ko, kahit umiiyak din ako.

Nagluto si Cely ng pancit noong gabing iyon. Gusto ni Rueben na sabihin sa kanya ang lahat, pero sinipa ko siya sa ilalim ng table.

Kailangan kong gawin ito sa sarili kong paraan.

Kaya wala kaming sinabi tungkol sa Monday, Wednesday, o Friday.

Alas-otso noong sumunod na Monday morning, minaneho ko ang blue Toyota ni Arturo papunta sa bahay nila.

Dalawang beses ko iyong hinugasan. Maayos na nakakabit sa likod ang maliit na booster seat ni Nico.

Katabi niyon ang crackers, tubig, wipes, at ang pulang laruang jeepney na lagi niyang dala.

Pumarada ako sa harap ng gate nila, diretso at maingat.

Tapos lumakad ako papunta sa pinto, nakaunat ang kamay na may hawak sa mga susi ko.

Binuksan iyon ni Cely. Naka-office blouse siya sa itaas at pajama pants sa ibaba. Nakayakap si Nico sa binti niya. Palipat-lipat ang tingin niya mula sa mga susi ko papunta sa kotse.

“Ma?”

“Alas-nuwebe ang appointment niya.”

Nagbago ang mukha niya.

“Hindi.”

“Pumasa ako.”

“Hindi, Ma. Ang traffic—”

“Pinag-practisan ko ang ruta.”

“Tatlong beses,” sigaw ni Rueben mula sa likod niya.

Biglang humarap sa kanya si Cely. “Alam mo?”

“Ako ang takot na takot niyang passenger.”

“Pareho n’yong itinago ito sa akin?”

“Itinago mo sa akin ang final warning,” sabi ko.

Hindi siya gumalaw.

Tumingala si Nico sa aming lahat at tinakpan ang mga tainga niya.

Natapos niyon ang sigawan bago pa man magsimula.

Lumuhod ako sa harap niya. “Si Lola ang maghahatid sa iyo ngayon, anak. Papasok si Mama sa work.”

Pinag-aralan niya ang mukha ko, tapos itinaas ang pulang jeepney niya.

“Lola drive?” tanong niya.

Sa dalawang malinaw na salitang iyon, napaiyak ang anak ko.

Tinakpan ni Cely ng dalawang kamay ang bibig niya. Niyakap siya ni Rueben habang umiiyak siya sa balikat nito.

Naghintay ako. Hindi ako nakipagtalo. Nanatili lang na nakaunat ang kamay ko na may hawak sa mga susi.

Sa wakas, kinuha ni Cely ang bag niya mula sa sabitan sa tabi ng pinto.

Siya mismo ang tumingin sa booster seat, hinigpitan iyon, tiningnan ulit, at walang tigil na nagbigay ng instructions hanggang makarating kami sa gate.

“Manatili ka sa right lane. Huwag kang susunod sa mga bus. Tawagan mo ako pagdating ninyo. At Ma—”

“Oo, anak.”

Hinawakan niya ang mukha ko sa pagitan ng mga kamay niya.

“Salamat.”

Ikinabit ni Rueben ang seat belt ni Nico. Bago isara ang back door, yumuko siya palapit sa akin.

“Mirrors?” tanong niya.

Tiningnan ko ang tatlo.

“Seat belt?”

Hinila ko iyon patawid sa dibdib ko.

“Bougainvillea?”

“Buhay pa.”

Umatras siya.

Pinaandar ko ang engine. Nakatayo si Cely sa gate, naka-pajama pants, umiiyak at kumakaway.

Nakatayo sa tabi niya si Rueben na nakapatong ang isang kamay sa dibdib.

Mula sa back seat, itinaas ni Nico ang pulang jeepney niya at maingat na sinabing, “Go, Lola.”

Kaya umalis ako.