PART 1: Ang Boses Mula sa Ilalim ng Lupa

Noong una kong marinig ang boses ng babaeng nagsilang sa akin, galing iyon sa ilalim ng puno ng mangga—at sa sobrang sintunado niya, akala ko bumangon ang patay para parusahan ako.

Naghuhukay ako noon sa tabi ng lumang puno ni Mama dahil binabaha ang likod-bahay namin tuwing umuulan.

Nangako ang kuya kong si Jun na tutulong siya, kaya siyempre dumating siya nang dalawang oras na late, may dalang iced coffee at sandamakmak na opinyon.

“Tabingi ang kanal mo,” sabi niya.

“Tabingi ang mukha mo. Kunin mo ang pala.”

Anim na taon nang patay si Mama, pero kanya pa rin ang punong iyon.

Itinanim niya iyon noong sanggol pa ako.

Tuwing tag-init, nakatayo siya sa ilalim niyon na may dalang basket at sumisigaw, “Ana, bilisan mo! Bago maubos ng mga ibon!”

Kitang-kita ko pa rin siya roon—maliit pero matapang, nakapamewang, kumakanta habang nagtatrabaho.

Maganda ang boses ni Mama. Magaganda ang boses ng buong pamilya namin.

Maliban sa akin.

Sa bahay namin, hindi basta libangan ang karaoke. Labanan iyon kung saan walang nagpapatalo.

Kumakanta si Auntie Cora ng mga power ballad na nakadagan ang isang kamay sa dibdib.

Pumipikit si Jun na parang nakasalalay sa performance niya ang isang recording contract.

Kahit ang bunso naming pinsan, marunong mag-harmony.

Ako, parang motorsiklong ayaw mag-start.

Pero hindi ako kailanman pinayagang magtago ni Mama.

“Anak, hindi lang para sa may magagandang boses ang pagkanta,” sabi niya habang isinusuksok sa kamay ko ang mikropono. “Minsan, para rin iyan sa matatapang.”

Tapos magtatakip ng tenga ang lahat habang buong tapang kong sinisira ang isa na namang kanta.

Nang hapong iyon, may matigas na tinamaan ang pala ko.

Sumilip si Jun sa hukay. “Kayamanan?”

Kinayod namin ang lupa at may nakita kaming balot na tatlong patong ng malabong plastik. Sa loob ay isang lumang portable karaoke machine, iyong may cassette deck at dalawang saksakan ng mikropono.

Nakabaon iyon mismo sa ilalim ng puno ni Mama.

Nagsimulang manginig ang mga kamay ko.

“Kuya,” bulong ko. “Bakit ililibing ni Mama ito?”

Nawala ang ngiti ni Jun.

Dinala namin iyon sa patio at pinunasan ang putik. Dahil sa plastik, nakakagulat na tuyo pa rin iyon.

May isang tape sa loob ng cassette deck. May sulat-kamay sa label.

Para sa matapang kong anak.

Kilala ko ang sulat-kamay ni Mama.

Nakahanap si Jun ng lumang power cord sa garahe. Umubo ang makina, umungol, at sa kung anong himala ay nabuhay.

Umikot ang tape.

Noong una, static lang ang naririnig. Tapos biglang sumabog sa speaker ang tugtog—isang lumang love song na kinakanta ni Mama habang naghuhugas ng pinggan.

At naroon siya.

Ang boses ni Mama.

Bata, malinaw, at masigla.

Nanghina ang mga tuhod ko. Napaupo ako sa baitang ng patio, nakatakip ang dalawang kamay sa bibig.

Kaboses na kaboses niya ang naaalala ko, pero mas masaya siya kaysa sa mga huling panahong narinig ko siya.

Tumatawa siya sa pagitan ng mga linya. May kasama rin siyang tumatawa.

Tapos nagsimulang kumanta ang isa pang babae.

Ay, Diyos ko.

Napakasama ng boses niya.

Hindi iyong ordinaryong sintunado. Hindi iyong nahihiyang-tita-matapos-maka-dalawang-inom na sintunado.

Sinugod ng babaeng iyon ang bawat nota mula sa maling direksiyon.

Late siyang pumapasok, minamadali ang chorus, at kumakanta nang may kumpiyansa ng isang taong hindi pa kailanman nasabihang mali siya.

Dahan-dahang lumingon sa akin si Jun.

Tinitigan ko rin siya.

Kaboses ko ang babae.

Hindi lang basta sintunado na tulad ko. Eksaktong sintunado na tulad ko.

Parehong flat ang dulo. Parehong nag-aatubili bago ang mataas na nota.

Parehong may kakaibang ugaling palakasan ang boses kapag hindi sigurado sa melody.

Sa recording, humagalpak sa tawa si Mama.

“Rosario, grabe ka! Wala namang ginawang masama sa iyo ang kanta.”

“Sus, kumanta ka lang,” sabi ng babae. “Malapit na tayong gumaling.”

Malapit na tayong gumaling.

Iyan ang lagi kong sinasabi.

Pasuray-suray na natapos ang kanta.

Nagtatawanan pa rin sina Mama at Rosario, hingal at hindi mapigilan.

Idinikit ko ang mga daliri ko sa speaker na para bang mahahawakan ko sila sa kabila niyon.

Tapos may mahinang boses ng lalaki sa background.

Biglang tumigil sa pagtawa si Rosario.

“Narinig mo iyon?”

“Huwag kang matakot,” mabilis na sabi ni Mama.

“Alam niyang pumunta ako rito. Sabi ni Ernesto, kukunin niya ang bata kapag iniwan ko siya. Sabi niya, hindi ko na raw makikita ulit ang anak ko.”

Parang tumagilid ang patio sa ilalim ko.

Humina ang boses ni Mama. “Kung ganoon, kailangan mong umalis ngayong gabi. Ako ang mag-iingat kay Ana.”

Parang sinampal ako nang marinig ko ang pangalan ko.

Umiyak si Rosario. “Iisipin niyang iniwan ko siya.”

“Hindi,” sabi ni Mama. “Balang araw, malalaman niyang minahal mo siya nang sobra kaya kinailangan mong maglaho.”

Nag-click ang tape at tumigil.

Hindi kami gumalaw ni Jun.

Sa kung saan sa itaas namin, may hinog na manggang nahulog mula sa puno at marahang bumagsak sa lupa na may nakakatakot na lagapak.

Tinitigan ko ang makina.

Tapos bumulong ako, “Kuya… sino si Rosario?”

Namutla si Jun.

Tumingin siya sa puno ni Mama, saka bumaling ulit sa akin.

“Ana,” sabi niya, “sa tingin ko, siya ang nanay mo.”

PART 2: Saan Nagpunta si Rosario

Gusto kong ihagis pabalik sa hukay ang makina.

Gusto kong hukayin ang buong bakuran.

Sa halip, dinala ko iyon sa kuwarto ni Mama, isinara ang pinto, at pinatugtog ulit ang recording.

At ulit.

Pagsapit ng hatinggabi, kabisado ko na ang bawat paghinga.

Umiyak si Rosario habang pinag-uusapan ako. Nangako si Mama na iingatan niya ako. Nagbanta si Ernesto na kukunin niya “ang bata.”

Ako.

Pero walang anumang parte niyon ang magkasya sa buhay na naaalala ko.

Si Mama, tinuturuan akong magprito ng lumpia nang hindi napupunit ang wrapper.

Si Mama, naghihintay sa labas ng classroom ko nang lagnatin ako.

Si Mama, pinakamalakas sumigaw noong graduation ko.

Si Mama sa ospital, mahigpit na hawak ang kamay ko habang sinasabing, “Anak, ikaw ang pinakamagandang nangyari sa buhay ko.”

Siya ang nanay ko. Walang duda.

Kaya sino ang babae sa tape?

Kinabukasan, isinama ni Jun si Auntie Cora.

Pagkakita niya sa karaoke machine, napaupo siya nang mabigat sa kama ni Mama.

“Ibinaon ito ni Ate?” tanong niya.

“Alam mo.”

Agad napuno ng luha ang mga mata niya.

“Alam mo,” ulit ko.

“Ana, makinig ka—”

“Hindi. Sabihin mo sa akin ang lahat.”

Hinawakan ni Auntie Cora ang mga kamay ko kahit pilit kong inilalayo ang mga iyon.

Si Rosario ang pinakamatalik na kaibigan ni Mama.

Napakabata pa niya nang pakasalan niya si Ernesto.

Noong una, humihingi ito ng tawad matapos siyang takutin. Paglaon, tumigil na ito sa paghingi ng tawad.

Nang mabuntis si Rosario, binantayan siya nito palagi. Kapag binabanggit niyang aalis siya, nagbabanta itong kukunin ang bata at paglalahuin siya.

Isang gabi, tumakbo siya papunta kay Mama.

Tatlong araw siyang itinago ni Mama.

Nang magsimulang maghanap si Ernesto sa paligid, nagdesisyon si Rosario: umalis siyang mag-isa sa bayan at siniguradong susundan ni Ernesto ang bakas niya.

Iniuwi ako ni Mama at sinabi sa lahat na anak niya ako.

“Paano ang mga papeles ko?” tanong ko.

“Inayos kalaunan,” sabi ni Auntie Cora. “Hindi madali. Hindi perpekto. Pero sapat.”

“Bakit hindi bumalik si Rosario?”

“Sinubukan niya. Patuloy siyang hinanap ni Ernesto. Kahit nakatakas na siya rito, may mga ipinapadala pa itong nagtatanong-tanong. Sinabi ng mama mo, ‘Lumayo ka hanggang ligtas na.’ Nagsulatan sila. Tumatawag sila gamit ang iba’t ibang numero. Alam ni Rosario nang magsimula kang mag-aral. Alam niya nang mabali ang braso mo. Alam niyang ayaw mo sa math.”

“Ayaw ko pa rin sa math.”

“Alam ko, anak.”

“Bakit hindi sinabi sa akin ni Mama?”

“Plano niya.” Nanginig ang bibig ni Auntie Cora. “Tapos nagkasakit siya. Akala niya mas marami pa siyang oras.”

“At si Ernesto?”

“Namatay siya hindi nagtagal bago namatay ang mama mo. Nang mawala si Mila, hinintay ko lagi ang tamang panahong sabihin sa iyo. Tapos sa sobrang tagal kong naghintay, hindi ko na alam kung paano.”

Napakabilis umakyat ng galit ko kaya nahilo ako.

Galit kay Mama dahil naghintay siya.

Galit kay Rosario dahil naglaho siya.

Galit kay Ernesto dahil ginawa niyang taguan ang pagmamahal.

Nagsimula akong umiyak.

Umiyak si Jun dahil umiiyak ako. Inutusan siya ni Auntie Cora na kumuha ng tissue, tapos umiyak din habang pinapagalitan siyang toilet paper ang dinala niya.

Hinalughog namin ang kuwarto ni Mama.

Sa loob ng lumang lata ng panahi, sa ilalim ng mga butones at sirang rosary beads, may nakita kaming mga litrato.

Sina Mama at Rosario noong bata pa sila, nakasandal sa isa’t isa sa mga fiesta, sa beach, sa tabi ng puno ng mangga noong hanggang baywang pa lang ang taas niyon.

Sa isang litrato, buntis si Rosario.

Sa likod, isinulat ni Mama: Ang matatapang nating anak.

May mga sulat din. Karamihan, walang return address. Pitong taon na ang nakalipas mula nang ipadala ang huli.

Malubha na ang sakit ni Ernesto. Kapag wala na siya, pakiusap, sabihin mo na kay Ana. Hihintayin ko ang balita mo. Ganito na rin katagal ang hinintay ko.

May numero ng telepono sa ibaba.

Tatlong araw akong hindi makapindot sa numerong iyon.

Tuwing susubukan kong tumawag, mukha ni Mama ang nakikita ko.

Paano kung gusto ni Rosario na tawagin ko siyang Nanay?

Paano kung inaasahan niyang biglang lilitaw ang dalawampu’t siyam na taong pagmamahal?

Paano kung magustuhan ko siya?

Iyon ang pinakakinatatakutan ko.

Noong ikaapat na gabi, inilagay ni Jun ang telepono sa kamay ko.

“Tumawag ka,” sabi niya.

“Ikaw ang tumawag.”

“Hindi ako ang ipinanganak niya.”

“Duwag.”

“Oo. Pero ngayon, ikaw muna.”

Disconnected ang numero.

Muntik na akong makaramdam ng ginhawa.

Tapos naalala ni Auntie Cora na may pinsan si Rosario na Lita ang pangalan at nasa Dumaguete.

May kakilala si Lita na may kakilala sa dating landlady ni Rosario.

Dumaan ang paghahanap sa mga babaeng nagtatawagan ng “Mare” at natatandaan ang lahat maliban sa eksaktong address.

Pagkalipas ng dalawang linggo, tumunog ang telepono ko.

“Hello?” sabi ko.

Tahimik ang kabilang linya.

Tapos may babaeng nagtanong, “Si Ana ba ito?”

Mas matanda ang boses niya kaysa sa nasa tape, pero nakilala ko iyon.

Naninikip ang dibdib ko.

“Oo.”

Napasinghap siya.

“Ana,” sabi niya, saka humagulgol.

Umiyak din ako, pero walang lumabas na salita. Nanatili kaming magkausap, nakikinig habang pareho kaming unti-unting nadudurog.

Sa wakas, bumulong siya, “Patawad.”

Pumikit ako.

“Huwag po sana tayong magsimula diyan,” sabi ko. “Kapag diyan tayo nagsimula, baka hindi tayo matapos.”

Kaya sinabi niya sa akin kung saan siya nakatira.

Sa loob ng isang buwan, nag-uusap kami tuwing Linggo.

Sa mga ligtas na paksa lang kami nanatili. Pagkain. Panahon. Trabaho.

Alam niyang may asawa ako. Alam niyang siyam na taong gulang ang anak kong si Sofia.

Nalaman kong nagbebenta si Rosario ng mga cake mula sa kusina niya at ayaw pa rin niyang kinukuhanan siya ng litrato.

Bihira naming banggitin ang pangalan ni Mama.

Parang napakadelikado.

Tapos dumating ang birthday ni Sofia.

Napuno ng pamilya namin ang bahay.

May dalang pancit si Auntie Cora. Dumating si Jun na may mga lobong sapat ang laki para harangan ang hallway.

Naghihintay ang karaoke machine sa sala, dahil sa pamilya namin, hindi kumpleto ang selebrasyon hangga’t walang sumusubok ng key change na wala naman siyang karapatang subukan.

Tumunog ang doorbell.

Akala ko delivery ng lechon.

Binuksan ko ang pinto.

May isang maliit na babaeng nakatayo sa porch, hawak ang cake box sa dalawang kamay.

May uban sa may sentido niya. Mga mata ko ang mga mata niya.

“Hi,” sabi ni Rosario. “Pasensya na. Maaga ako.”

PART 3: Ang Nangyari sa Mikropono

Sa isang nakakatakot na segundo, hindi ako makagalaw.

Mukhang handa nang tumakbo si Rosario.

Tapos lumitaw si Sofia sa tabi ko at tinitigan ang cake.

“Para sa akin po ba iyan?”

Napakurap si Rosario. “Kung gusto mo ng mango.”

“Paborito ko po ang mango.”

“Kung ganoon, oo.”

Hinawakan ni Sofia ang kamay niya at hinila siya papasok bago pa makapagdesisyon ang alinman sa amin kung paano ba dapat magkita ang mag-ina matapos ang dalawampu’t siyam na taon.

Tumahimik ang buong kuwarto.

Tinakpan ni Auntie Cora ang bibig niya. Nakabitaw si Jun ng tatlong paper plate.

Nagmamadaling lumapit ang asawa kong si Luis, pero biglang tumigil dahil halatang hindi niya alam kung makikipagkamay ba siya kay Rosario o yayakapin ito.

Nakatayo si Rosario sa ilalim ng birthday banner, mahigpit na hawak ang cake.

“Hello,” sabi niya. “Ako si Rosario.”

Tumawid ng kuwarto si Auntie Cora at niyakap siya.

May iyakan. Napakaraming iyakan.

Umiyak si Rosario sa balikat ni Auntie Cora.

Niyakap sila pareho ni Jun at bahagyang nadurog ang cake box.

Sumigaw si Sofia, “Ingat!”

Nakahanap si Luis ng mga napkin. Tinitigan ako ng mga pinsan ko, naghihintay.

Lumapit ako.

Tumingin sa akin si Rosario na takot na takot.

Gusto ko siyang tawagin sa kung anong pangalan. Masyadong malupit ang Tita. Imposible naman ang Nanay.

Kaya ang sabi ko, “Dumating ka.”

Tumango siya. “Natatakot ako na kapag naghintay na naman ako, mawawalan na naman ako ng isang taon.”

Niyakap ko siya.

Mas maliit siya kaysa kay Mama. Amoy baby powder at mango frosting siya.

Yumakap siya sa akin nang napakahigpit kaya napasinghap ako.

Tapos masyado siyang mabilis bumitaw.

“Sorry,” sabi niya.

“Huwag ka nang mag-sorry.”

“Sorry.”

Pareho kaming natawa nang alanganin, tapos umiyak na naman agad.

Ang hirap ng hapunan.

Sinubukan ng lahat na kumilos nang normal, kaya walang naging normal.

Apat na beses tinanong ni Auntie Cora si Rosario kung gusto niya ng kanin.

Natumba ni Jun ang inumin niya. Pinuri ni Luis ang cake kahit hindi pa namin nabubuksan ang box.

Paulit-ulit kaming nagkakatinginan ni Rosario.

Kitang-kita ko ang mga tanong na nakapila sa likod ng mga mata niya.

Masaya ba ang naging pagkabata ko?

Mabait ba si Mama?

Galit ba ako kay Rosario?

May mga tanong din ako.

Nakarga ba niya ako?

Kamukha ko ba si Ernesto?

Tumayo na ba siya sa labas ng bahay namin nang hindi pumapasok?

Pero nagbubukas ng regalo si Sofia, nag-aagawan sa balat ng manok ang mga pinsan, at nakamasid ang naka-frame na litrato ni Mama mula sa shelf.

Nakita iyon ni Rosario.

Biglang nawala ang tibay sa mukha niya.

Lumapit siya at hinaplos ng isang daliri ang frame.

“Salamat, Mila,” bulong niya.

May kung anong kumalma sa loob ko.

Hindi siya pumunta para palitan si Mama.

Pumunta siyang dala ang sarili niyang puwang na walang laman.

Pagkatapos ng cake, inanunsiyo ni Jun na oras na para sa karaoke.

Muntik nang mabitawan ni Rosario ang tinidor niya.

“Ay, huwag,” sabi niya. “Hindi ako kumakanta.”

Tinitigan ko siya.

Sa kabilang panig ng kuwarto, tinitigan ako ni Jun.

Nanlaki ang mga mata ni Auntie Cora.

Tumayo ako at kinuha ang pangalawang mikropono.

“Kumakanta ka.”

“Hindi talaga.”

“Narinig ko ang tape.”

Natigilan si Rosario.

Iniabot ko ang mikropono.

“Iyong nasa ilalim ng puno ng mangga.”

Napuno ng luha ang mga mata niya. “Tinago iyon ni Mila?”

“Ibinaon niya.”

Tumawa si Rosario sa gitna ng pagluha. “Siyempre. Walang itinapon ang mama mo kahit kailan.”

Marahang dumapo ang mga salitang ang mama mo.

Pinili ko ang parehong lumang love song mula sa recording.

Nagsimula ang intro.

Umiling si Rosario. “Ana, kawawa naman sila.”

“Hayaan mo silang magdusa.”

Nagsaya si Sofia.

Inilagay ko sa kamay ni Rosario ang mikropono.

Lumitaw sa screen ang unang linya.

Kinanta ko iyon nang sintunado.

Napangiwi ang lahat.

Tapos ibinuka ni Rosario ang bibig niya.

Flat, late, at pambihirang mali ang lumabas na nota.

Nakilala siya ng buong katawan ko.

Hindi dahil sa mga mata niya.

Hindi dahil sa mga litrato.

Dahil sa napakasintunadong notang iyon.

Minadali niya ang susunod na linya, eksaktong gaya ko. Nakasimangot siyang nakatitig sa screen na taglay ang parehong matigas na konsentrasyon. Nang tumaas ang melody, nilakasan lang niya ang boses niya.

Napahalakhak ako sa gitna ng chorus.

Tumawa rin si Rosario, pero hindi kami tumigil sa pagkanta.

“Maawa kayo!” sigaw ni Jun.

Tinakpan ni Auntie Cora ang dalawang tenga gamit ang mga napkin.

Inabot ni Luis ang remote. Hinampas ni Sofia ang kamay niya.

“Huwag! Patapusin ninyo sila!”

Lumapit sa akin si Rosario.

Pareho kaming mali ang ritmo. Pareho naming hindi nasaktohan ang pasok.

Nang dumating ang mataas na nota, humarap kami sa isa’t isa at buong kumpiyansang sinalakay iyon.

Napakasama.

Pero amin iyon.

Sa shelf sa likod namin, nakangiti si Mama mula sa litrato niya.

Natapos ang kanta, pero kumanta pa si Rosario ng isang sobrang salita.

Ganoon din ako.

Sandaling natahimik ang kuwarto.

Tapos sumigaw si Sofia, “Isa pa!”

Sabay-sabay sumigaw ang lahat, “Huwag!”

Tumingin sa akin si Rosario, hingal at nagniningning ang mukha.

“Isa pa?” tanong niya.

Pumili ako ng isa pang duet.

Sa paligid namin, dumaing, nagreklamo, at nagtawanan ang pamilya—pero walang umalis ni isa.

Itinaas ni Rosario ang mikropono niya.

Itinaas ko ang sa akin.

At sa ilalim ng nakangiting litrato ni Mama, sabay naming sinimulang sirain ang isa na namang kanta.