PART 1: Ang Karaniwang Suspek

Tinulungan kong pasukin ni Lola ang isang vineyard dahil masyado siyang proud para yayain ang isang lalaki sa dinner.

Pero sa totoo lang, noong una ay hindi ko alam na iyon pala ang ginagawa ko.

Akala ko nanghuhuli ako ng kambing.

Nakatira si Lola Felisa sa isang maliit na lupain sa labas ng Delano, kasama ang vegetable garden, anim na manok, at isang puting kambing na ang pangalan ay Madam.

Mukhang santo si Madam, pero parang casino dealer ang konsensiya niya.

Kada ilang araw, tumatakas siya sa fence at nagmamartsa papunta sa katabing vineyard.

Pag-aari iyon ni Mang Tino, isang biyudong makapal ang kulay-gray na kilay at laging mukhang may natuklasang pumarada sa parking space niya.

Siya mismo ang laging naghahatid kay Madam pauwi.

Lilitaw siya sa gate namin, hawak ang lubid nito at sumisigaw, “Felisa! Bumalik na ang kriminal mo!”

Dahan-dahang lalabas si Lola, pinupunasan sa apron niya ang mga kamay na napakalinis naman.

“Ang drama mo. Hindi puwedeng maging kriminal ang kambing, Tino.”

“Kumain siya ng tatlong baging.”

“Isa lang siyang kambing. Baka mahihina ang mga baging mo.”

Tapos magrereklamo siya nang 10 minutes habang nakataas ang baba ni Lola at nakikinig.

Pagkaalis niya, laging gumagawa ng kape si Lola.

Dalawang tasa.

Ini-inom niya ang isa at itinatapon sa sink ang isa pa.

Napansin ko iyon dahil sa kanya ako nagpalipas ng summer, na ang ibig sabihin lang naman ay natutulog ako hanggang alas-diyes, nagsusuot ng lumang shirt, at nagiging sobrang invested sa buhay ng isang kambing.

Dumadalaw halos tuwing weekend ang mga pinsan kong sina Dante at Issa para ayusin ang fence.

Noong unang beses, pinalitan namin ang isang maluwag na board.

Noong pangalawa, nagdagdag kami ng chicken wire.

Noong pangatlo, nagkabit si Dante ng latch na para sa horse stall.

Buong pride niya iyong tinapik at sinabing, “Kapag nabuksan niya ito, ibibigay ko sa kanya ang kotse ko.”

Kinabukasan, nakatayo si Madam sa ibabaw ng hood ng kotse niya.

Hindi niya binuksan ang latch.

Umakyat siya sa feed bin, tumapak sa bubong ng chicken coop, at tumalon sa kabila ng fence na parang mabalahibong magnanakaw.

Pinanood kami ni Lola habang hinahabol namin siya sa yard.

“Baka gusto niyang mag-exercise,” sabi niya.

“Marami na siyang nakukuha,” sabi ko habang nakayuko at hinihingal.

Noon pinili ni Madam na hatakin ang dish towel mula sa sampayan at tumakbo sa pagitan ng mga kamatis habang lumilipad iyon sa likod niya na parang parade banner.

Dumating si Mang Tino na may dalang basket ng ubas.

Hindi siya ngumiti.

Pero may kung anong komplikadong nangyari sa mga kilay niya.

“Naparito ako para pag-usapan ang mga nasira,” sabi niya.

“May dalang ubas?” tanong ni Lola.

“Ebidensiya.”

Kinuha niya ang basket.

Noong gabing iyon, hinugasan niya ang bawat ubas at inayos ang mga iyon sa maganda niyang blue bowl.

11 taon nang nag-iisa si Lola.

Hindi niya kailanman tinawag na malungkot ang sarili niya.

Nagluluto lang siya ng sinigang na sapat para sa walong tao at nagrereklamo kapag tatlo lang sa amin ang dumarating.

Pinanatili niya ang upuan ni Lolo sa table, pero nitong mga nakaraang araw, hindi na siya naglalagay ng plato sa tapat niyon.

Mukhang progress iyon hanggang mapansin kong nakatayo siya sa window tuwing nagtatrabaho si Mang Tino sa gitna ng mga baging.

“Tinitingnan ko kung nakatakas si Madam,” sabi niya sa akin.

Natutulog si Madam sa ilalim ng table.

Mas kakaiba ang sumunod na pagtakas.

Alas-sais ng umaga, kumatok si Mang Tino, katabi si Madam at parehong maputik ang mga tuhod niya.

“Nahulog siya sa irrigation ditch ko.”

“Bakit naroon ka?” tanong ni Lola.

“May kailangang magbuhat sa kanya palabas.”

“Paika-ika ka.”

“Hindi.”

Paika-ika siyang naglakad pabalik sa vineyard niya.

Buong hapon gumawa si Lola ng chicken arroz caldo “dahil masyado kaming maraming luya.”

Dinala niya ang nakatakip na kaldero sa katabi.

Bumalik siya makalipas ang dalawang oras, walang dalang kaldero at naka-lipstick.

Doon ko itinigil ang pagsisi sa kambing.

Humiram si Dante sa kaibigan niya ng motion camera na ginagamit nito sa pagmamasid sa mga raccoon sa backyard.

Ikinabit namin iyon sa ibabaw ng gate, nakatutok sa latch, at walang sinabi kay Lola.

Madaling-araw kinabukasan, tumunog ang phone ko.

May na-record na movement ang camera.

Binuksan ko ang video.

Naroon si Lola na suot ang pinakamaganda niyang green dress, binubuksan ang gate gamit ang isang kamay at may hawak na plato ng mainit na bibingka sa kabila.

Tumingin siya sa kaliwa.

Tumingin siya sa kanan.

Tapos bumulong, “Sige, Madam. At huwag mo akong ipahiya.”

Diretsong tumakbo si Madam papunta sa vineyard ni Mang Tino.

Sumunod si Lola mula sa disenteng layo.

Naka-perfume din siya.

Tinawagan ko sina Dante at Issa.

“Emergency meeting,” sabi ko.

“Buhay ba ang kambing?” tanong ni Dante.

“Nagpapatakbo ng dating service ang kambing.”

Bago mag-breakfast, kaming tatlo ay tumawid sa fence ng vineyard para tingnan kung gaano kalalim ang conspiracy.

May nakita kaming bagong-bagong goat pen sa likod ng tool shed ni Mang Tino.

May bubong iyon, sariwang dayami, lalagyan ng tubig, at malilim na bench na sapat ang lapad para sa dalawang matigas ang ulo.

May isang bowl ng hiniwang mangga sa bench.

Tapos narinig namin ang boses ni Mang Tino mula sa likod.

“Gusto ba ninyong tatlo na ipaliwanag kung bakit kinakain ninyo ang mangga ng kambing ko?”

PART 2: Ang Karatula sa Yard

Sabay-sabay kaming humarap.

May hawak na mahabang lubid si Dante.

Kalahati nang nakapasok sa bibig ni Issa ang isang hiwa ng mangga.

Nakaupo ako sa malilim na bench.

May mga sandaling katapatan lang ang tanging matinong piliin.

“Pumunta kami para inspeksiyunin ang drainage mo,” sabi ko.

Nakatitig sa akin si Mang Tino.

“Mula sa bench ko?”

“Mas maganda ang view.”

Nagkrus siya ng mga braso.

Sa likod niya, kinakain ni Madam ang isang paper seed packet.

Sinabi namin sa kanya ang tungkol sa camera.

Siyempre, hindi agad.

Una, sinubukan ni Dante na sabihing tine-test namin ang fence.

Tapos sinabi ni Issa na naamoy niya ang mga mangga.

Sa wakas, ipinakita ko kay Mang Tino ang video ni Lola habang binubuksan ang gate suot ang green dress niya.

Dalawang beses niya iyong pinanood.

Lumuwag ang mga kilay niya.

“So,” sabi ko, “ginawa mo ang lahat ng ito para makontrol ang problema?”

“Exactly.”

“May bench ang problema.”

“Napapagod ako.”

“At may hiniwang mangga.”

“Mahilig sa mangga ang kambing.”

Iniluwa ni Madam ang seed packet at nilampasan ang prutas.

Kinuha ni Mang Tino ang phone ko at pinanood sa pangatlong beses ang video.

Napakaliit ng ngiti niya, parang bitak sa panahon.

“Delete mo ito,” sabi niya.

“Pagkatapos mo siyang yayain lumabas.”

Nawala ang ngiti.

“Masyado na akong matanda para sa kalokohan.”

“Gumawa ka ng furnished apartment para sa isang kambing.”

“Containment area iyon.”

Dinala niya sa loob ang bowl ng mangga.

Nagdesisyon kaming tumulong.

Ito ang unang pagkakamali naming magkakasama.

Simple lang ang plano namin.

Iimbitahan namin si Mang Tino sa Sunday lunch, pauupuin siya sa tabi ni Lola, at gagawa kami ng isang tahimik na sandali para makapag-usap sila.

Nagluto ako ng pancit.

Nagdala si Issa ng lumpia.

Si Dante ang inatasang dalhin doon si Mang Tino nang hindi mukhang romantic ang invitation.

Sinabi niyang kailangan namin ng payo tungkol sa anay.

“Bakit anay?” tanong ko.

“Nirerespeto ng mga lalaki ang anay.”

Dumating si Mang Tino na may dalang flashlight, screwdriver, at dalawang pamphlet mula sa county agriculture office.

Suot ulit ni Lola ang green dress.

Nagkunwari siyang iyon ay dahil nakasampay para matuyo ang lahat ng iba niyang damit.

Walang damit sa sampayan.

Baka naging maayos pa rin ang lunch kung hindi nakita ni Madam na bukas ang kitchen door.

Tahimik siyang pumasok at kinain ang gitna ng pancit tray habang nasa porch kami.

Nang ilabas ni Lola ang tray, perfect na bilog ang nabuo ng noodles sa palibot ng bakanteng gitna.

Walang nagsalita.

Lumitaw si Madam sa likod niya na may isang noodle na nakasabit sa bibig.

Natawa si Mang Tino.

Hindi ko pa siya narinig tumawa noon.

Lumabas iyon nang putol-putol at parang kinakalawang, at kailangan niyang humawak sa table.

Sinubukan ni Lola na manatiling inis.

Tapos nahulog mula sa mukha ni Madam ang noodle at dumapo sa sapatos ni Dante.

Natawa rin si Lola.

Sa loob ng ilang minuto, mukha silang bata.

Magkatabi silang naupo, kumakain ng lumpia at pinag-uusapan ang summer noong pareho silang nagtrabaho sa iisang packing shed.

Sinimulan kong ligpitin ang mga plato nang napakabagal.

Sinipa ni Issa si Dante nang tangkain nitong magtanong tungkol sa anay.

Tapos may humintong white pickup sa property ni Mang Tino.

Isang babaeng naka-blazer ang nagtusok ng red-and-white sign sa front yard niya.

FOR SALE.

Nawala ang tawa ni Lola.

Tumayo si Mang Tino.

“Sasabihin ko sana sa iyo,” sabi niya.

“Sasabihin ang ano?”

“Gusto ng anak kong sumama ako sa kanya sa Chicago. Masyado nang mabigat ang trabaho sa vineyard.”

Ibinaba ni Lola ang fork niya.

“Kung ganoon, dapat kang umalis.”

“Felisa.”

“Kailangan ka ng pamilya mo.”

Nagsara ang mukha niya na parang pinto.

Nagpasalamat siya sa lunch at umuwi.

Dinala ni Lola sa kitchen ang nasirang pancit.

Sumunod ako.

“Puwede mong hilingin sa kanyang manatili.”

“Bakit siya mananatili para sa akin?”

“Dahil nagpapakawala ka ng livestock tuwing madaling-araw.”

Nanigas siya.

Ipinakita ko sa kanya ang video.

Pinanood niya ang sarili niyang nagbukas ng gate.

Tapos ibinalik niya ang phone ko.

“Mas maganda ang dress na iyan sa personal.”

“Lola.”

“Nakapili na siya.”

Sa sumunod na linggo, hindi tumakas si Madam.

Tumigil si Lola sa pagtayo sa window.

Tumigil si Mang Tino sa pagpunta sa gate.

Nawala ang bowl ng mangga sa bench.

Noong Friday, umatras ang isang moving truck papasok sa driveway niya.

Noong gabing iyon, nagkita-kita kami sa tabi ng pen ni Madam.

Hawak ni Dante ang susi ng gate.

Hawak ni Issa ang isang ribbon.

Hawak ko ang isang note na may sulat-kamay ni Lola na nagsasabing, PLEASE COME BACK.

Hindi siya ang sumulat niyon.

PART 3: Ang Dinala ni Madam

Alam kong masamang gayahin ang sulat-kamay ng lola mo.

Alam ko ring nakabalot na noon sa blankets ang mga dining chair ni Mang Tino.

Itinali namin ang note sa collar ni Madam gamit ang ribbon.

“Hindi ito manipulation,” sabi ko.

“Siyempre hindi,” sabi ni Issa. “Goat-assisted communication ito.”

Alas-singko kinabukasan, binuksan namin ang gate.

Hindi gumalaw si Madam.

Buong summer naming sinikap na pigilan siyang lumabas.

Ngayon, tinititigan niya ang kalayaan na para bang napaka-unreasonable na hiling niyon.

Inalok siya ni Dante ng lettuce.

Kinain niya iyon nang hindi humahakbang.

Itinulak siya ni Issa mula sa likod.

Umupo si Madam.

Bumulong ako, “May pancit si Mang Tino.”

Bigla siyang tumayo kaya nahulog si Issa sa lalagyan ng tubig.

Mabilis na lumabas sa gate si Madam.

Tumakbo kaming sumunod.

Lumabas si Lola sa porch na naka-nightgown.

“Ano ang ginagawa ninyo?”

“Morning exercise,” sigaw ko.

“May ribbon?”

Tumawid kami sa property line habang inilalabas ng mga moving man ang sofa ni Mang Tino sa front door niya.

Sumugod si Madam sa pagitan nila.

Humakbang pakaliwa ang isang lalaki.

Humakbang pakanan ang isa.

Pumihit ang sofa at sumabit nang patagilid sa doorway.

Lumabas si Mang Tino mula sa likod ng truck na may bitbit na box na may markang KITCHEN.

Nakita siya ni Madam at tumalon sa malilim na bench.

Sumabit ang ribbon sa maluwag na board.

Napunit ang note, lumipad sa ibabaw ng fence, at dumapo sa bukas na cab ng moving truck.

Umakyat ako sa bench.

Umakyat si Madam sa stand ng bowl.

Umakyat si Dante sa fence.

Sinubukan ni Issa, na tumutulo pa ang tubig, na buksan ang pinto ng truck.

Akala ng driver, ninanakaw namin ang sasakyan niya.

Binabad niya ang busina.

Nagulat si Madam sa busina.

Tumalon si Madam sa nakasalansang na bakanteng grape crates.

Sunod-sunod na natumba ang mga crate.

Nahulog siya sa loob ng bukas na wardrobe box at nagpatuloy sa pagtakbo na nakapalibot sa katawan niya ang box.

Apat na puting binti at flowered ribbon lang ang nakikita namin.

Tumakbo siya sa hanay ng vineyard na parang maliit na refrigerator na may mga paa ng kambing.

Nabitawan ng mga moving man ang sofa.

Patuloy sa pagbusina ang driver.

Hinabol ni Dante ang wardrobe box.

Hinabol ni Issa ang note, na lumipad palabas sa kabilang pinto.

Hinabol ko silang lahat habang sumisigaw ng, “Walang magpa-panic!”

Sapat na ang panic ko para sa buong county.

Tapos lumitaw si Lola sa dulo ng row na naka-nightgown at rubber slippers.

“Madam! Halika rito!” sigaw niya.

Huminto ang box.

Lumabas ang ulo ni Madam sa itaas.

Bumagsak ang katahimikan sa vineyard.

Pati ang driver, inalis ang kamay sa busina.

Dahan-dahang lumipad pababa ang note at dumapo sa paanan ni Mang Tino.

Pinulot niya iyon.

Nakita ni Lola ang sarili niyang sulat-kamay.

Tapos tumingin siya sa akin.

“Maipapaliwanag ko,” sabi ko.

“Hindi mo nga magaya ang P ko.”

Binasa ni Mang Tino ang note.

Tumingin siya kay Lola.

“Ikaw ba ang sumulat nito?”

Tinaas ni Lola ang baba niya.

Sigurado akong itatanggi niya iyon.

Sa halip, sinabi niya, “Hindi. Pero dapat ako ang sumulat.”

Walang gumalaw.

Sinimulang kainin ni Madam ang ibabaw ng wardrobe box.

Lumapit si Mang Tino kay Lola.

“Hinintay kong hilingin mong manatili ako.”

“Hinintay kong tanungin mo kung gusto kong manatili ka.”

“Gusto mo?”

“Oo.”

Minsan siyang tumango.

“Kung ganoon, makikipag-dinner ka ba sa akin mamaya?”

Tumingin si Lola sa nightgown niya.

“Hindi nang ganito ang suot ko.”

“Alas-siyete.”

“Alas-6:30. Masyado kang late kumain.”

Humarap siya sa mga moving man.

“Pakibalik ang sofa sa loob.”

Tiningnan ng lalaking may hawak sa isang dulo ang sofa na nakasabit sa doorway.

“Sinusubukan nga po namin.”

Noong hapong iyon, inalis ni Mang Tino ang FOR SALE sign.

Hindi nagalit ang anak niya.

Gusto lang nitong mas malapit ang papa niya dahil nag-aalala itong mag-isa siya.

Nang tumawag si Mang Tino at sinabing hindi na siya mag-iisa, natahimik ang anak niya, tapos nagtanong kung kailan niya makikilala si Lola.

Pagkalipas ng tatlong buwan, nagpakasal sila sa pagitan ng mga baging ng ubas.

Gusto sanang isuot ni Lola ang green dress hanggang makumbinsi siya ni Issa na puwedeng magkaroon ng isang bagong damit ang bride.

Inilagay ni Mang Tino ang malilim na bench sa ilalim ng arch na natatakpan ng puting bulaklak.

May mga folding chair para sa pamilya, mahahabang table ng pagkain, at pancit na sapat para sa 100 tao.

Sa pagkakataong ito, binantayan iyon ni Dante.

Naglakad si Madam sa aisle na may flower crown.

Huminto siya sa gitna para kainin ang isa sa mga decoration, pero walang umaasang magiging perfect ang matchmaker.

Noong dinner, naupo si Lola sa tabi ni Mang Tino at palihim na ibinigay sa kanya ang pinakamagandang hiwa ng mangga.

Inilagay niya iyon sa plato ni Madam.

Tapos inabot niya ang ilalim ng table at hinawakan ang kamay ni Lola.

Sa wakas, hindi nagkunwari si Lola na may iba siyang kailangang puntahan.